Category: اجتماعی

کلنا سنعمل؛ حتى یمتد الوطن العربى من المحیط الأطلسى إلى الخلیج الفارسى.

 

خطاب الرئیس جمال عبد الناصر فى عید الثورة الرابع من الإسکندریة ” خطاب تأمیم قناة السویس”

کلنا سنعمل؛ حتى یمتد الوطن العربى من المحیط الأطلسى إلى الخلیج الفارسى.ند که خلیج فارس را «خلیج العربی» .[۱]

در چند مقاله از جمله در مقاله معروفی که در کتاب درسی ادبیات مصر چاپ شده(المغنی ص 61 ) نام خلیج فارس را بکار برده[۱] همچنین در تلگرافی حاوی شادباش‌های آغاز سال نو هجری است، از واژهٔ خلیج فارس نام برده‌است. این تلگراف به ابراهیم العریض از مقامات ارشد نظامی بحرین ارسال شده بود.[۲] [۳]

وی همچنین در سخنرانی‌هایش، به دفعات زیاد از خلیج فارس نام برده است.[۴]

یها المواطنون:

نحتفل الیوم باستقبال العید الخامس للثورة.. باستقبال السنة الخامسة للثورة، بعد أن قضینا أربع سنوات نکافح ونجاهد ونقاتل؛ للتخلص من آثار الماضى البغیض.. للتخلص من آثار الماضى الطویل.. للتخلص من آثار الاستعمار الذى استبد بنا قروناً طویلة، وللتخلص من آثار الاستبداد الذى تحکم فینا، وللتخلص من آثار الاستغلال الأجنبى والاستغلال الداخلى.

إننا الیوم – أیها المواطنون – ونحن نستقبل العام الخامس للثورة نستقبله أشد عزماً، وأمضى قوة، وأشد إیماناً.

نعم – أیها المواطنون – لقد اتحدنا وثرنا وکافحنا وقاتلنا وجاهدنا وانتصرنا. والیوم ونحن نتجه إلى المستقبل.. الیوم – أیها المواطنون – ونحن نتجه إلى المستقبل، بعد سنوات أربع من الثورة، نتجه بقوة وعزم وإیمان، نعتمد على الله وعلى أنفسنا، نعتمد على الله وعلى عزیمتنا، نعتمد على الله وعلى قوتنا؛ من أجل تحقیق الأهداف التى قامت من أجلها هذه الثورة. من أجل تحقیق هذه الأهداف التى جاهد من أجلها الآباء والتى کافح من أجلها الأجداد، نتجه إلى المستقبل ونحن نشعر أننا سننتصر – بعون الله – انتصارات متتالیة.. انتصارات متتابعة؛ من أجل تثبیت مبادئ العزة، ومن أجل تثبیت مبادئ الحریة، ومن أجل تثبیت مبادئ الکرامة، ومن أجل إقامة دولة مستقلة استقلالاً حقیقیاً، لا استقلالاً زائفاً.. استقلالاً سیاسیاً، واستقلالاً اقتصادیاً.

أیها المواطنون:

حینما نتجه إلى المستقبل نشعر أن معارکنا لم تنته، فلیس من السهل.. لیس من السهل أبداً.. مش سهل أبداً ان احنا نبنى نفسنا فى وسط الأطماع.. الأطماع الدولیة المتنافرة، والاستغلال الدولى، والمؤامرات الدولیة.. مش سهل أبداً ان احنا نبنى نفسنا.. نبنى وطنا، ونحقق استقلالنا السیاسى، ونحقق استقلالنا الاقتصادى. قدامنا – أیها الإخوة – معارک طویلة سنکافح فیها.. قدامنا معارک طویلة لنعیش أحرار، لنعیش کرماء، لنعیش أعزاء.

النهارده وجدنا الفرصة ووضعنا أساس العزة، ووضعنا أساس الحریة، ووضعنا أساس الکرامة. سنتجه – أیها الإخوة – دائماً إلى المستقبل؛ لنثبت هذه العزة، ولنثبت هذه الحریة، ولنثبت هذه الکرامة.

النهارده وضعنا مبادئ من أجلنا.. من أجل مصر، ووضعنا مبادئ بنادى بها فى السیاسة العالمیة وفى السیاسة الدولیة؛ من أجل حریة الإنسان، ومن أجل رفاهیة الإنسان.. لازم نجد الفرصة لننشر هذه المبادئ.

سنتجه قدماً إلى الأمام، نؤید الحریة ونؤید التحریر، نقاوم الاستعمار وأعوان الاستعمار. أمامنا – أیها الإخوة – معارک طویلة.. مستمرة؛ من أجل تحقیق المبادئ اللى آمنا بها، واللى آمن بها کل فرد من أبناء هذا الوطن.

هذه المعارک لم تنته ولن تنتهى، ویجب أن نکون دائماً على حذر.. نکون دائماً على حذر وعلى حیطة من ألاعیب المستغلین والمستعمرین وأعوان المستعمرین.

حاول الاستعمار بکل وسیلة من الوسائل أن یضعضع قومیتنا، وأن یضعف عروبتنا، وأن یفرق بیننا؛ فخلق إسرائیل صنیعة الاستعمار.

فى الأیام اللى فاتت استشهد اتنین من أخلص أبناء مصر لمصر.. اتنین أنکروا ذاتهم، وکانوا یکافحوا ویجاهدوا فى سبیل تحقیق غرض أسمى.. فى سبیل تحقیق غرض کبیر؛ فى سبیل تحقیق المبادئ، وفى سبیل تحقیق المثل العلیا؛ من أجلکم.. من أجل مصر ومن أجل العرب. کان کل واحد فیهم بیؤمن بقومیته، وبیؤمن بعروبته، وبیؤمن بمصریته، وکان یعتبر انه یستطیع أن یقدم روحه ودمه فداء لهذا الإیمان، وفداء لهذه المبادئ.

من أیام قلیلة ماضیة استشهد اتنین من أعز الناس لنا – بل من أخلص الناس لنا – استشهد مصطفى حافظ – قائد جیش فلسطین – وهو یؤدى واجبه من أجلکم، ومن أجل العروبة، ومن أجل القومیة العربیة.. مصطفى حافظ اللى آلى على نفسه أن یدرب جیش فلسطین، وأن یبعث جیش فلسطین، وأن یبعث اسم فلسطین، فهل سها عنه أعوان الاستعمار؟ هل سهت عنه إسرائیل صنیعة الاستعمار؟ هل سها عنه الاستعمار؟ أبداً.. إنهم کانوا یجدون فى مصطفى حافظ.. کانوا یجدون فیه تهدیداً مباشراً لهم، وتهدیداً مباشراً لأطماعهم، وتهدیداً مباشراً ضد المؤامرات التى کانوا یحیکونها ضدکم، وضد قومیتکم، وضد عروبتکم، وضد العالم العربى؛ فاغتیل مصطفى حافظ بأخس أنواع الغدر، وأخس أنواع الخداع. اغتیل مصطفى حافظ، ولکنهم هل یعتقدون انهم بقتل مصطفى حافظ أو بالتخلص من مصطفى حافظ، لن یجدون من یحل محل مصطفى حافظ؟ إنهم سیجدون فى مصر وبین ربوع مصر جمیع المصریین، کل واحد منهم یحمل هذه المبادئ ویؤمن بهذه المبادئ، ویؤمن بهذه المثل العلیا.

أما صلاح مصطفى.. صلاح مصطفى أخوکم.. أخى الذى قام معى فى ٢٣ یولیو، قام یجاهد من أجل مصر وهو یؤمن بالمبادئ والمثل العلیا. صلاح مصطفى قام وهو یؤمن بکم.. یؤمن بحریتکم، ویؤمن بعزتکم، ویؤمن بکرامتکم یوم ٢٣ یولیو، ولکنه آثر أن یکافح ویجاهد فى صمت وفى سکون.. ماکانش حد فیکم أبداً یعرف مین هو صلاح مصطفى، إیه اللى عمله صلاح مصطفى، إیه دور صلاح مصطفى فى ثورة ٢٣ یولیو. آثر صلاح مصطفى أن یکافح ویجاهد وهو یؤمن أنه قد وهب نفسه ووهب روحه ودمه فى سبیلکم.. فى سبیل مصریتکم، وفى سبیل مبادئکم، وفى سبیل مثلکم، کان یؤمن أنه قد وهب روحه ووهب نفسه ووهب دمه فى سبیل القومیة العربیة وفى سبیل الوطن العربى.

فإذا کانوا.. إذا کانوا اغتالوا صلاح مصطفى وقتلوا صلاح مصطفى بأبشع أسالیب الغدر وبأبشع أسالیب الخیانة، إذا کانوا اغتالوا صلاح مصطفى بهذه الوسائل التى کانوا یتبعونها قبل سنة ۴٨، فأنا أشعر ان العصابات التى تحولت إلى دولة تتحول الیوم – مرة أخرى – إلى عصابات.

هذا یبشر بالخیر أیها المواطنون.. إن إسرائیل الیوم ابتدت تتبع أسالیب العصابات التى کانت تتبعها قبل ۴٨، إن یوم النصر لقریب. إذا کانوا یعتقدون انهم بقتلهم فرد – صلاح مصطفى – والتخلص منه، لن یجدوا فى مصر أمثال هذا الفرد؛ فإنهم واهمون. إذا کانوا یعتقدون أنهم بهذه الأسالیب الغادرة یستطیعون أن یبثوا الرعب فى نفوسنا أو فى نفوس الأمة العربیة؛ فإنهم واهمون. کلنا.. کلنا نعمل من أجل هذه المبادئ العلیا، کلنا نعمل من أجل هذه المثل، کلنا نعمل من أجل قومیتنا، کلنا نعمل من أجل عروبتنا، کلنا نعمل لنحمى أنفسنا من الاستعمار وأعوان الاستعمار وإسرائیل صنیعة الاستعمار، کلنا سنجاهد.. کلنا سنکافح.. کلنا سنفدى أوطاننا بأرواحنا وبدمائنا.

هذه – أیها المواطنون – هى المعرکة التى نسیر فیها.. هذه – أیها المواطنون – هى المعرکة التى نخوضها الآن؛ معرکة ضد الاستعمار.. معرکة ضد أسالیب الاستعمار.. معرکة ضد وسائل الاستعمار.. معرکة ضد إسرائیل صنیعة الاستعمار، التى خلقها الاستعمار لیقضى على قومیتنا کما قضى على فلسطین. قضوا على فلسطین، وسندوا إسرائیل بالعصابات وقووا إسرائیل؛ حتى یقضوا علینا ویحولونا إلى دولة من اللاجئین، وشجعوا إسرائیل؛ حتى تعلن على الملأ أن أرضها المقدسة تمتد من النیل إلى الفرات. نحن نشعر بهذا الخطر، کلنا سندافع عن قومیتنا، کلنا سندافع عن عروبتنا، کلنا سنعمل؛ حتى یمتد الوطن العربى من المحیط الأطلسى إلى الخلیج الفارسى.

أیها المواطنون:

إن القومیة العربیة تتقدم.. إن القومیة العربیة تنتصر.. إن القومیة العربیة تسیر إلى الأمام، وهى تعرف طریقها، وهى تعرف سبیلها.. إن القومیة العربیة تشعر من هم أعداؤها ومن هم أصدقاؤها.. إن القومیة العربیة تعلم أن وجودها فى اتحادها، وأن قوتها فى قومیتها.

وأنا الیوم – أیها المواطنون – أتجه إلى إخوان لکم فى سوریا.. سوریا العزیزة.. سوریا الشقیقة، وقد قرروا.. قرروا وأعلنوا أن یتحدوا معکم اتحاداً حراً سلیماً عزیزاً کریماً؛ لندعم سویاً مبادئ الحریة، ولندعم سویاً مبادئ العزة، ولندعم سویاً مبادئ الکرامة، ولنرسى سویاً القومیة العربیة، ولنرسى سویاً الوحدة العربیة.

إننى الیوم أقول لإخوانکم فى سوریا باسمکم: إننا نرحب بکم أیها الإخوة؛ فقد قلتم فى دستورکم: إنکم جزء من الأمة العربیة، وقلنا فى دستورنا: إننا جزء من الأمة العربیة، وسنسیر معاً – أیها الإخوة – متحدین.. ید واحدة.. قلب واحد.. رجل واحد؛ لنرسى مبادئ العزة الحقیقیة، ولنرسى مبادئ الکرامة الحقیقیة، ولنقیم بین ربوع الوطن العربى وبین ربوع الأمة العربیة استقلالاً سیاسیاً حقیقیاً، واستقلالاً اقتصادیاً حقیقیاً. (تصفیق).

أیها المواطنون:

منذ أن أعلنت مصر سیاستها الحرة المستقلة، وبدأ العالم ینظر إلى مصر ویعمل لها حساب.. بقوا یعملوا لنا حساب.. اللى کانوا زمان ما بیعبروناش وما بیحسبوش حسابنا، بقوا النهارده یعملوا لنا حساب، بدءوا یعملوا للعرب حساب، وللقومیة العربیة حساب. کنا زمان نتلطع على مکاتبهم؛ مکاتب المندوب السامى والسفیر البریطانى، النهارده بعد تحقیق حریتنا السیاسیة وبعد إعلان مبادئنا، وبعد تکاتفنا وإقامة جبهة وطنیة متحدة من جمیع أبناء هذا الشعب ضد الاستعمار، وضد الطغیان، وضد التحکم، وضد السیطرة، وضد الاستغلال، وضد التدخل الأجنبى؛ بیعملوا لنا حساب، وبیعرفوا ان احنا دولة لها قیمتها، تستطیع أن تفعل ما ترید.

النهارده قیمة مصر فى المجال الدولى کبرت، وقیمة العرب – الأمة العربیة – فى المجال الدولى کبرت وعظمت، وعلى هذا الأساس – أیها الإخوة – تم مؤتمر بریونى.. تم مؤتمر بریونى وسافرت لاجتمع بالرئیس “تیتو” – رئیس جمهوریة یوغوسلافیا – والرئیس “نهرو” – رئیس وزراء الهند – الاتنین اللى أعلنوا سیاسة عدم الانحیاز؛ السیاسة الحرة المستقلة. وزرت وأنا رایح إلى بریونى یوغوسلافیا، والتقیت بالشعب الیوغوسلافى، ووجدت ولمست صداقة الشعب الیوغوسلافى للشعب المصرى، وتقدیر الشعب الیوغوسلافى للشعب المصرى. واتجهت إلى بریونى وابتدأنا نبحث الوسائل ونتبادل الرأى فى المشاکل العالمیة وفى مشاکلنا، وانتهى مؤتمر بریونى بانتصار کبیر للسیاسة التى تتبعها مصر؛ اللى هى سیاسة عدم الانحیاز.. انتصار کبیر للقضایا العربیة، وأعلنت فى المجالات الدولیة.

مؤتمر بریونى قرر انه یتبع مبادئ باندونج العشرة، وقال فى القرار اللى صدر: إن رؤساء الحکومات التلاتة؛ یوغوسلافیا والهند ومصر، استعرضوا التطورات الدولیة، وأدى تشابه نظرتهم للمسائل الدولیة إلى التعاون الوثیق بینهم، کما لاحظوا – باغتباط – أن السیاسات التى تتبعها دولهم قد ساهمت إلى حد ما فى تخفیف التوتر الدولى، وفى إنماء العلاقات بین الأمم على أساس المساواة.

وبعدین أصدر المؤتمر قرار: إن مؤتمر باندونج – الذى عقد فى العام الماضى – قد أقر مبادئ معینة یجب اتخاذها أساس للعلاقات الدولیة، ویؤکد رؤساء الدول الثلاثة من جدید هذه المبادئ العشرة، التى لاقت دائماً التأیید من جانبهم، وهم یدرکون أن النزاع والتوتر الدولى قد أدیا إلى ما یسود العالم من مخاوف فى الحاضر والمستقبل، وطالما ظلت هذه المخاوف تسیطر على العالم فإنه لا یمکن إرساء السلام على قواعد ثابتة.

مبادئ باندونج العشرة – اللى قررت فى العام الماضى – بتقول: من الطبیعى أن یکون لجمیع الأمم الحق فى أن تختار بحریة نظمها السیاسیة والاقتصادیة وطریقة حیاتها؛ وفقاً لأغراض ومبادئ ومیثاق الأمم المتحدة، وبالتحرر من الشک والخوف، وبالثقة وحسن النیة المتبادلین، یجب على الأمم أن تمارس التسامح، وأن تعیش معاً فى سلام.. یجب على الأمم أن تعیش جیراناً صالحین، یعملون لتمکین التعاون الصادق على الأسس الآتیة:.. دى الأسس اللى وضعها مؤتمر باندونج للعلاقات بین الدول:-

أولاً: احترام حقوق الإنسان الأساسیة وأغراض ومبادئ میثاق الأمم المتحدة.

ثانیاً: احترام سیادة جمیع الأمم وسلامة أراضیها.

ثالثاً: الاعتراف بالمساواة بین جمیع الأجناس، وبین جمیع الأمم کبیرها وصغیرها.

بعدین.. الامتناع عن أى تدخل فى الشئون الداخلیة لبلد آخر.

وبعدین.. احترام حق کل أمة فى الدفاع عن نفسها انفرادیاً أو جماعیاً.

ثم الامتناع عن استخدام التنظیمات الدفاعیة الجماعیة لخدمة المصالح الذاتیة لأیة دولة من الدول الکبرى.. کالأحلاف اللى بیعملوها وبیدخلوا فیها تحت اسم الدفاع علشان تخدم مصالحهم.

وبعدین.. امتناع أى بلد عن الضغط على غیره من البلاد.

بعدین.. تجنب الأعمال أو التهدیدات العدوانیة أو استخدام العنف ضد السلامة الإقلیمیة، أو الاستقلال السیاسى لأى بلد من البلاد.

وبعدین.. تسویة جمیع المنازعات الدولیة بالوسائل السلمیة.

وبعدین.. تنمیة المصالح المشترکة والتعاون المتبادل.

وبعدین.. احترام العدالة والالتزامات الدولیة.

هفت مورد از سخنرانی های ناصر و الخلیج الفارسی او را در اینجا گوش کنید:[۲]

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نویسنده : mohammad ajam : ۳:٢۳ ‎ب.ظ ; ۱۳٩۱/٢/٢۱

Comments نظرات (1)  لینک دائم

 

الخلیج /عربی ام فارسی . بحر العرب /عربی؟ ام هندی اوباکستانی

هل یدعى الخلیج العربی أم الخلیج الفارسی؟ 307 آلاف شخص سبق أن صوّتوا على شبکة الإنترنت لصالح التسمیة الثانیة. لکن حرب الکلمات هذه أکبر من أن تنحصر رقعتها بالشبکة العنکبوتیة.

موقع الإنترنت الذی نظّم عملیة التصویت قبل بضعة أسابیع سجّل حتّى الآن أکثر من 434 ألف صوت. غیر أن النتیجة لا تزال حتّى الساعة وبفارق کبیر لصالح الخلیج الفارسی (أکثر من 307 آلاف صوت مقابل حوالی 127 ألف صوت للخلیج العربی).

  هذا الجدل الاصطلاحی لیس حدیث العهد. فی یونیو 2004، أثارت صحیفة ناشونال جیوغرافیک غضب الإیرانیین عندما أوردت، فی طبعتها الثامنة من أطلس العالم، اسم “الخلیج العربی” بین قوسین وبأحرف صغیرة تحت اسم “الخلیج الفارسی”. فقامت السلطات الإیرانیة بمنع المجلة وصحافییها من دخول البلاد.

 وفی یونیو 2006، دفعت مجلة “ذی إکونومیست” بدورها ثمن هذا الجدل لأنها اکتفت باستعمال کلمة “الخلیج” بدون أن تُقرنها بأی صفة.

 من جهة أخرى، لم یقف العرب مکتوفی الأیدی. ففی ینایر 2010، أقدم الاتحاد الریاضی للتضامن الإسلامی، ومقره الریاض، على إلغاء بطولة ألعاب القوى التی کانت ستستضیفها إیران فی أبریل لأن المیدالیات التی کان سیوزعها الإیرانیون تحمل عبارة “الخلیج الفارسی”.

 وقد سارعت السلطات الإیرانیة فی الردّ على هذا الإلغاء فأعلنت فی فبرایر الماضی أنها ستمنع کل شرکة طیران أجنبیة لا تستعمل عبارة “الخلیج الفارسی” من دخول مجالها الجوّی.

 وبدایة مایو، أغلق الإیرانیون الجناح المصری فی معرض طهران الدولی للکتاب بعد مصادرة أحد الکتب التى ذکرت اسم “الخلیج العربی”.

 وقد بلغت الأزمة ذروتها عندما وصف الأمین العام لمجلس التعاون الخلیجی فی 10 مایو الإصرار على تسمیة هذا الخلیج بالخلیج الفارسی “بالضحک على التاریخ” لأن “الوجود العربی على الساحل الشرقی للخلیج العربی مستمر ومثبت تاریخیًا منذ أکثر من ثلاثة آلاف عام بینما الوجود الفارسی هناک مستحدث ولا یعود لأکثر من الدولة الصفویة (1501 – 1736)”.

 المیدالیة التی أدّت إلى إلغاء بطولة ألعاب القوى فی إیران. عبارة “الخلیج الفارسی” مدوّرة بالأحمر. الصورة منشورة هنا.المساهمون رضا أمعتزعبد الخالق الجنبی

 “بالنسبة إلى الإیرانیین، تغییر اسم هذا الخلیج جریمة بحق الأمة”

 رضا أمانی نسب رجل أعمال إیرانی یعیش فی طهران.

 لطالما سمّی هذا الخلیج باسم الخلیج الفارسی. لذا لا أفهم لماذا یصرّ العرب على تسمیته بالخلیج العربی. هل تتصوّرون أن یقرّر الباکستانیون الیوم تغییر اسم المحیط الهندی لأنهم لم یعودوا جزءًا من الهند؟

الإیرانیون مستاؤون جدًا من هذه القضیة. بالنسبة إلیهم تغییر اسم هذا الخلیج جریمة بحق الأمة. یعتقدون أن هذا النقاش ما کان لیحصل لو کانت الحکومة الإیرانیة أقوى على الصعید الدولی. برأیهم العرب یستفیدون الیوم من هذا الضعف لتحدی نظام أحمدی نجاد، بمؤازرة غربیة، والانتقام للجزر الثلاث التی تطالب بها الإمارات [توضیح أسرة التحریر: ویعنی جزر طنب الکبرى وطنب الصغرى وجزیرة أبو موسى وهی جمیعها موضع نزاع بین إیران والإمارات العربیة المتّحدة]”.سخریة إیرانیة. صورة نشرها على موقع فایسوبک دختار إیرانی.

 رضا أ”لماذا على الدول العربیة العدیدة الموجودة على ضفاف هذا الخلیج التنازل عن هذه التسمیة کرمى لدولة واحدة؟”معتزّ خریج إدارة أعمال أردنی یعیش فی إربد شمال الأردن. وهو عضو فی مجموعة على موقع فایسبوک تؤید تسمیة الخلیج بالخلیج العربی.

منذ طفولتنا ونحن نعرف هذا الخلیج باسم “الخلیج العربی”. هکذا تعلمناه فی المدارس، وفی کتب الجغرافیا وهکذا یجب أن یبقى. ما من سبب لتغییر اسمه.

معتز”من وجهة نظر تاریخیة، عرف هذا الخلیج منذ عهد إسکندر المقدونی باسم الخلیج الفارسی”

 عبد الخالق الجنبی، باحث فی التاریخ من السعودیة.

من وجهة نظر علمیة وتاریخیة، عرف هذا الخلیج منذ عهد إسکندر المقدونی باسم الخلیج الفارسی [کما عرف بتسمیات أخرى على مرّ العصور: بحر الکدان، وبحر الإله، وبحر الجنوب، وبحر البصرة]. هذه التسمیة أتتنا عبر أعمال تاریخیة مکتوبة. وحتى المؤرخون العرب کابن خلدون وابن الأثیر کانوا یعتمدون هذه التسمیة التی وردت أیضًا فی المعاهدات التی وقّعها حکام الخلیج مع السلطات البریطانیة المسیطرة على المنطقة بدایة القرن العشرین.

لم تتبدّل الأمور إلاّ بعد وصول عبد الناصر إلى الحکم وتنامی شعور القومیة العربیة. فراح العرب یطلقون على هذا الخلیج اسم “الخلیج العربی”، ولو أنه فی بدایة عهد عبد الناصر شاع شعار یقول “نحن أمة واحدة من المحیط الأطلسی إلى الخلیج الفارسی”.صحیح أن الجدل یحتدم الیوم حول تسمیة هذا الخلیج. لکننی أتحدّث من موقعی کباحث فی التاریخ. والبحث التاریخی لا یهتم بالشعارات القومیة. أمّا ما یحکى عن أن الرومان أطلقوا على هذا الخلیج اسم “الخلیج العربی” فهو عار عن الصحة.

وحده المؤرخ الإغریقی سطرابون، فی القرن الأوّل میلادی، أطلق اسم “البحر العربی” على تجمّع مائی لکنه بتسمیته هذه کان یعنی ما یعرف الیوم باسم “البحر الأحمر”.

 خارطة للعالم تعود إلى سنة 1565 وتورد اسم “الخلیج الفارسی”. صورة منشورة على موقع persiangulfonline.

 عبد الخالق الجنبی

 التعلیقات

 البحر العرب اکبر من الخلیج الفارسی و لا یطل علی شواطها ای بلد عربی هل یجب تغییرها علی بحر مکران مثلا او بحر باکستان او هنوستان؟

سموه کما تشاءون الخلیج العربی او الخلیج الفارسی او حتی خلیج البترول او خلیج اللؤلؤ سابقا او خلیج القواعد الامریکیه الحاضره

 فکلها اسماء لا تعبر الا عن حاله وقتیه لما کان او یکون علیه الخلیج فقد اطلق الایرانیون علیه اسم الخلیج الفارسی معللین بذلک وقوع دولتهم علی الشاطئ الشرقی له وکذلک اطلق علیه العرب الخلیج العربی لان شواطئه الغربیه تتبع الدول العربیه بدءا من العراق شمالا وحتی سلطنه عمان جنوبا وبعد ذلک ؟ هل اختلاف الاسم سوف یؤثر علی کینتوته ووظیفته وواقعه الجغرافی ؟ هل اسم هذا الخلیج نابع من الدل التی تطل علیه ام العکس هو الصحیح ای ان تغییر اسمه سوف یؤثر علی هویه ایران او الدول العربیه ؟

 اخشی ان یدخل الصراع بین الفریقین الایرانی المسلم والعربی المسلم الی صراع مذهبی فی المستقبل فقد تطلق علیه ایران الخلیج الشیعی والعرب یطلقون علیه الخلیج السنی دعونا من کل ما تم طرحه فی هذا الموضوع من احصاءات لا اعتقد انها جوهریه وانما شکلیه لن تقدم ولا تؤخر فهذا الخلیج فی النهایه وبلا ای جدال الخلیج الوحید الذی یعتبر خلیجا اسلامیا دولیا فی المقام الاول

 وانا کعربی مصری مسلم لا یعنینی صراع الاسماء بقدر ما یعنینی ما هو التعاون الذی یمکننا ان ننشئ بین العرب والایرانیین ذوو الدیانه الواحده ؟

 هذا هو السؤال الحقیقی ولا دعونا نلهث حول شکلیات لن تقدم ولا تؤخر وعلینا ان نلقی بها خلف ظهورنا وان لا نلتفت علیها اطلاقا

 مالفرق فی اسم الخلیج خلی العرب یسمونه العربی وخلی الایرانیین یسمونه الفارسی والکل له رایء

  نشرها … فی …

بعد أن کتبت تعلیقی ،قمت بزیارة الموقع الذی طرع استقصاء الرأی..لقد صدمت فعلا من تعلیقات بعض الایرانیین و من العبارات و الکلمات البذیئة التی استخدموها..ان ذلک یبرز للعیان و بکل وضوح الطریقة التی ینظرون بها الینا و للعالم..و الاهانات الموجهة الى العرب فی تلک التعلیقات تنسف من الجذور کل ادعاءات الامبراطوریة الفارسیة انها مع غزة و الضفة و القدس …أنا لا ادعو الى الکراهیة..لکن الى الحذر..و کل الحذر..

 لا عربی و لا فارسی..الخلیج الاسلامی..کل الدول الواقعة علیه تدین بالاسلام…أفترض ذلک..من یرفض یکشف أوراقه..و عند الامتحان یکرم المرء أو یهان..اللهم الا اذا کان هناک من بنیّته تغییر دینه..أم ترى سیکون هناک من یقول:الخلیج الاسلامی الشیعی أم السنّی؟؟و عندها سأقول للجمیع ما تروحو بألفین داهیة..ان شاء الله بینشف و ما بیبقاش خلیج یتسمى..مع الاعتذار من الأخوة المصریین..

 أذکر التاریخ کله لا جزء منه ثم قل أنک باحث تاریخی!!!

The ÷Iran  designated April 30 as the “national day of Persian Gulf“, since the date coincides with the anniversary of Shah Abbas‘ successful military campaign against the Portuguese navy in the Persian Gulf, driving the Portuguese colonial forces out of the Strait of Hormuz in the Capture of Ormuz (1622). The decision was taken by the High Council of Cultural Revolution, presided over by the former President , the council mentioned the campaign launched recently by certain Arab states to re-name Persian Gulf as the drive behind the decision.In 1514 the Portuguese captured Hormuz and built a fort. For more than a century the island remained Portuguese, but they were routed and forced to withdraw after 100 years by the Iranian forces. Portuguese then loose all their colonial lands in east Africa and forced back to Mozambique. .[2][3]

commemorating the “the national day of Persian Gulf”.[4] [1]

parssea &persian gulf

File:Map16.jpg

Book documents on the persian gulf’s name
File:Sinus persi-vatican.JPG

Sinus persi-vatican

  1. ^ IRIBry 2009.

[[3]]

[4] و documentary on the name Persian gulf . [5] گیری[6]

نویسنده : mohammad ajam : ۱۱:٤٥ ‎ق.ظ ; ۱۳٩٠/٤/٢٠

Comments نظرات (4)  لینک دائم

 

الخلیج الفارسی فی کتب الرحاله الغربیه

گذرنامه نویسان = سفرنامه نویسان که بحر فارس و خلیج فارس را یاد کرده اند.

الرحالیون الذی وصف الخلیج الفارسی و شبه جزیرة العربیة

او الرحاله وعالم الاثار هاینریش شلیمان

ولد فی ینایر 1822 فی بلدة صغیرة فی مکلنبورغ ،.

هاینریش شلیمان عالمة الاثار الالمانیة

هاینریش شلیمان ولدت فی 1822 فی ألمانیا ،

وله عدة رحلات وحج الى مکة

هاینریش شلیمان یولیوس

قائمة إسمیة مرتبة بالحروف للمستشرقین المترجم لهم فی کتاب الأعلام لخیر الدین الزرکلی

آوغست فردیناند میرن August Ferdinand – Mehren

آوغست فیشر August Fischer

آوغست مولر August Muller

أبراهام فیلم جوینبول A. W. T. Juynboll

إتین دینیه Etienne Dinet

إتین مارک کاترمیر Etienne – Marc Quatremere

إجناس کولد صهر Ignaz Goldziher

المستشرق بلاشیر R. Blachere

المستشرق النمسوی فون کریمر Von Kremer

أدریان بارتیلمی Adrian Barthelmy

أدم متز Adam Mez

إدورد پوکوک: Edward Pococke

إدورد جلازر: Edward Glaser مستشرق ألمانی

إدورد غرنفیل براون Edward Granvill Brown مستشرق إنکلیزی

إدورد هنری پالمر Edward Henry Palmer مستشرق إنکلیزی

إدورد ولیم لین Edward William Lane من کبار ال الانکلیز

أدولف فارمند: Adolf Wahrmund مستشرق ألمانی

أرثر ج. أربری Arthur J. Arberrv مستشرق بریطانی

أرثر ستانلی تریتون.: Triton, A. S مستشرق بریطانی

أرمان بییر کوسان دی برسفال Armand Pierre Caussin de Perceval مستشرق فرنسی

أرند جان فنسنک Arend Jan Wensinck مستشرق هولندی

إغناطیوس جولیانوفتش کراتشقوفسکی: I. J. Kratchkovsky مستشرق روسی

إغناطیوس (والایطالیون یلفظونها إینیاتسیو) جویدی Ignazio Guidi مستشرق إیطالی

ألبرتوس شولتنز: Albertus Schultens مستشرق هولندی حاول إرجاع الکلمات العبریة إلى أصول عربیة لیمکن شرح مشکلات التوراة.

الفرد أکتاف بل Alfred Octave Bel مستشرق فرنسی

الفرد فن کریمر Alfred Von Kremer مستشرق نمسوی

ألویس سپرنجر Aloys Sprenger ابن کرستوفر Christopher سپرنجر: مستشرق نمسوی

إمیلیو لافونتی ألکنترا Lafuentey Alcantara Emilio مستشرق إسبانی

أنتونی آشلی بیفان Antony Ashley Bevan

أنخل کونثالث بلنثیا Don Angel: Gonzalez Palencia مستشرق من علماء الاسبان

أنطوان إیزاک سلفستر دی ساسی *: Antoine _ lsaac Silvestre de Sacy مستشرق فرنسی

إلیاس جون ویلکنسون جیب: E. J. W. Gibb مستشرق اسکتلندی

أوجانیو غریفینی Eujenio Griffini مستشرق إیطالی

أویجن متفخ Eugen Mittwoch مستشرق ألمانی

اوکتاف هوداس Octave Houdas مستشرق فرنسی

إینو لیتمان: Enno Litmann مستشرق ألمانی

بارتیلمی هربلو: Barthelemy Herbelot مستشرق فرنسی

پاول کراوس: Paul Kraus مستشرق ألمانی، من أصل تشیکوسلوفاکی

برنارد دورن: Bernherdt Dorn مستشرق روسی

برنهارت موریتس: مستشرق ألمانی

بلاشیر. ریجیس، ل. Blachere. R. L

پول کزنوفا: Paul Casanova مستشرق فرنسی، جزائری المولد

بیار ضودج Dr. Bayard Dodge مستشرق أمیرکی

بیبرشتاین کازیمرسکی B. Kazimirski مستشرق بولونی

بیتر دی یونغ: Pieter de Yong مستشرق هولندی

ییتریوهانس فت Pietr Johannes Veth مستشرق هولندی

تشارلز ادمز Charles Adams مستشرق أمیرکی

تشارلس جیمس لیال، السیر: Sir Charles James Lyall مستشرق إنکلیزی

تشیلستینو سکیابارلی Celestino: Schiaparelli مستشرق إیطالی

توماس فان إربینیوس Thomas Van Erpenius أو: Erpen مستشرق هولندی

توماس ووکر آرنلد Thomas Walker: Arnold مستشرق انکلیزی

تیودور – فیلم جان، جوینبول: Theodore – Wilhelm Jean Juynboll مستشرق هولندی

تیودور نولدکه: Theodor Noldeke من أکابر ال الالمان

جان همبرت: Jean Humbert مستشرق سویسری

جاک أوغست شربونو Jacques: Auguste Cherbonneau مستشرق فرنسی

جاکب جورج کریستیان أدلر: J. G. Adler مستشرق دانمرکی

جان أرتورکی: Jean Arthorki مستشرق فرنسی

جان جاک شولتنز: J. J. schultens مستشرق هولندی

جان جوزیف (یوحنا یوسف) مارسیل: Jean – Joseph Marcel مستشرق فرنسی

جان سوفاجیه: Jean Sauvaget مستشرق فرنسی بحاثة

جبرییل فیران: Gabriel Ferrand مستشرق فرنسی

جبرییل لفانک: Gabriel Levenq مستشرق فرنسی، من الرهبان

جرترود مرغریت لوثیان بل: Gertrude Margaret, Lowthian Bell مستشرقة إنکلیزیة

جستاف لیبرشت فلوجل Gustaf: Leberecht Flugel مستشرق ألمانی

جستون مسبیرو Gaston Maspero مستشرق فرنسی

جوتهولد فیل: Gotthold Wail مستشرق ألمانی

جوتهلف برک شتریزر Gotthelf Bergstrasser مستشرق ألمانی

جودفروا دیمومبین – Gaudefroy Demombynes مستشرق فرنسی

جورج دلفان Georges Delphin مستشرق فرنسی

جورج سارطون: Georges Sarton مستشرق بلجیکی، من کبار العلماء

جورج سیل: George Sale مستشرق إنکلیزی

جورجیو لیفی دلافیدا; G. Levi Della Vida من کبار ال الایطالیین

جوری آوغست فالین Georg August: Wallin مستشرق فنلندی

جوزبی غبریالی: Giuseppe Gabrieli مستشرق إیطالی

جوزیف توسان رینو Reinaud Joseph – Toussaint مستشرق فرنسی

جوزیف دیرنبور Joseph Derenbourg مستشرق فرنسی

جوزیف شارل ماردروس Joseph Charles Mardrus طبیب فرنسی مستشرق

جوزیف هالیفی: Joseph Halevy مستشرق فرنسی

جون سلدن: John Selden مستشرق إنکلیزی

جیؤرج فیلهلم فریتاخ Georg: Wikhelm Freytag مستشرق ألمانی

جیؤرج کمپفمیر Georg kampfmeyer مستشرق ألمانی

جیؤرج یاکب (جورج یقعوب): Georg Jakob مستشرق ألمانی

جیراردو دا کریمونا Gerardo da Cremona مستشرق، من علماء الایطالیین

جیمس هنری بریستد James Henry Breasted مستشرق أمیرکی

جیمس هیوارث دون – J. Heiworth: Dunne مستشرق بریطانی

خلیان ربیرة طرغوه Julian Ribera y Tarrago مستشرق إسبانی

دافید صمویل مرجلیوث David Samuel Margoliuth من کبار ال

دافید هاینرش مولر: D. H. Muller مستشرق نمسوی

دانکن بلاک ماکدانلد Duncan Black: Macdonald مستشرق أمیرکی

رودلف برونو: RudolfE. Brunnow مستشرق أمیرکی

ریتشرد فرنسس بورتن Richard Francis: Burton مستشرق انکلیزی رحالة

رینولد ألین نیکلسن Reynold Allen: Nicholson مستشرق إنجلیزی

رینیه باسیه: Rene Basset مستشرق فرنسی

سالومون (سلیمان) منک Salomon: Munk مستشرق ألمانی المولد، یهودی

سباستیان رونزفال الیسوعی Sebastien Ronzevalle مستشرق من الرهبان

ستانسلاس جویار: Stanislas Guyard مستشرق فرنسی

سیمون أکلی: Simon Ockley مستشرق إنکلیزی، قسیس

شارل فرنسوا دفریمری Charles Francois Defremery مستشرق فرنسی

عبد الله کولیام بک Kwelem الملقب بعبدالله الانجلیزی: مستشرق بریطانی أسلم سنة 1887

غرانجریه دی لا غرانج Grangeret: de la Grange مستشرق فرنسی

غستاف دوگا Gustave Dugat مستشرق فرنسی

فرانتزفون دومبای Feanz von Domday مستشرق نمسوی

فرانتس بوهل (بول): Frantz Buhl مستشرق دانمرکی

فرانتس فبکه: Frantz Woepcke مستشرق ألمانی

فرانسوا بورغاد: Francois Bourgade مستشرق فرنسی. من المبشرین الیسوعیین

فرنسس جوزف شتینجاس Francis: Joseph Steingass مستشرق ألمانی الاصل

فرنسسکو کودیرا زیدین Franciscus Godera Zaydin مستشرق إسبانی، من کبارهم

فریتس کرنکو: Freitz Krenkow مستشرق ألمانی

فریدریش دیتریشی: Friedrich Dietrici مستشرق ألمانی

فریدریش شولتش: Friedrich Schultes مستشرق سویسری

فریدریش مکس (أو مکسیملیان) مولر: Friedrich Max Muller مستشرق ألمانی

فکتور رومانوفتش، المعروف بالبارون فون روزن: Victor Romanoviche Rosen مستشرق روسی

فکتور شوفان: Victor Ghauvin مستشرق بلجیکی

فلهلم آلفرت: Wihelm Ahlwardt مستشرق ألمانی

فلهلم سپیتا: Wilhelm Spitta مستشرق ألمانی

کارستن نیبور: Carsten Niebuhr مستشرق رحالة. دنمرکی الاصل، ألمانی المولد والمنشأ

کارل إدورد سخاو Karl Edward: Sachau مستشرق المانی

کارل بروکلمن Carl Brocklmann مستشرق ألمانی

کارل فلرس: Karl Vollers مستشرق ألمانی

کارل فلهلم سترستین Karl Vilhelm: Zettersteen مستشرق سویدی

کارل یوهن تور نبرج Karl Johan: Torberg أعلم مستشرقی السوید فی عصره

کارلو ألفونسو نلینو Garlo Alfonso Nallino الایطالی: مستشرق، من کبارهم

کارلو کونتی روسینی) Carlo conti (Rossini مستشرق إیطالی

کارلو لندبرج: Garlo Landberg مستشرق سویدی

کارلیل هنری هیس مکارتنای: Carlyle H. H. Macartney مستشرق إنجلیزی

کازیمیر أدریان باربییه دی مینار: Casimir Adrien Barbier de Meynard مستشرق فرنسی

کرستیان سنوک هرخرونیه Christian: Snouck Hurgronje مستشرق هولندی

کرستیان فریدریش سیبولد Christian: Fridrich Seybold مستشرق ألمانی

کریزویل.: Creswell. K. A مستشرق بریطانی

کلیمان هوارت: Clement Huart باحث مستشرق فرنسی

کنن إدورد Canon Edward ابن ولیم جون سل: Son of William John Sell مستشرق إنجلیزی

کیانجوس، دون پاسکوال: Gayangos, Don Pasc y Arce مستشرق إسبانی

لوی (لویس) جاک برنییه: Louis Jacques Bresnier مستشرق فرنسی

لوی (لویس) بییر أوجین أمیلی سیدیو: Louis Pierre, Eugene, Amelie Sedillot مستشرق فرنسی

لوی (لویس) ماشویل Louis Machuel مستشرق فرنسی

لویس ماسنیون: Louis Massignon مستشرق فرنسی

ماثیو لومسدن Matthew Lumsden ابن جون لومسدن: مستشرق إنجلیزی

مارتن تیودو هوتسما artin Theodor: Houtsma مستشرق هولندی

مارتن هارتمن: Martin Hartmann مستشرق ألمانی

مارسیل دوفیک: Marcel Decic مستشرق فرنسی

ماک جوکان دی سلان Baron: Mac – Guckin de Slane مستشرق فرنسی

ماکس فان برشم: Max Avn Berchem مستشرق سویسری

ماکس میرهوف: Max Meyerhof مستشرق طبیب المانی

ماکسیمیلیان (أو ماکسیمیلیانوس) هابخت: Maximilian Hadicht مستشرق ألمانی

مرکس (مارکس) جوزیف مولر: Marcus Joseph Muller مستشرق ألمانى

مکسیملیان بتنر: Maximilian Bittner مستشرق نمسوى

مکسیمیلیانو أغوسطین الأرکون صانطون Maximiliano Agustin, Alarcon Santon مستشرق إسبانى

میخیل یوهنا دى خویه Michiel: Johanna de Goge مستشرق هولندی

میکیله أمارى: Michele Amari مستشرق إیطالى

هارفی پورتر، الدکتور Dr Harvey Porter مستشرق أمیرکی

هاری سانت جون فلبی، أو الحاج عبد الله فلبی: مستشرق بریطانی

هاینریش سوتیر Heinrich, Suter مستشرق سویسری

هاینریخ فلیشر Heinrich Fleischer مستشرق ألمانی

هاینریش توربکه Heinrich Thorbecke مستشرق ألمانی

هرتفیک درنبور: Hartwig Derenbourg مستشرق فرنسی موسوی

هرمان ألمکویست. Hermann Nap Almquist مستشرق سویدی

هلموت ریتر Halmot, Raiter مستشرق ألمانی

هنری سوفیر: Henri Sauaire مستشرق فرنسی

هنری فردریک آمدروز Henry: Frederick Amedroz مستشرق إنجلیزی

هنری فرینند فستنفلد H. F. Wustenfeld مستشرق ألمانی

هنری کسلز کای: H. Cassels KAY مستشرق، بلجیکی المولد، إنجلیزی الاقامة

هنری لامنس الیسوعی: H. Lammens مستشرق، بلجیکی المولد، فرنسی الجنسیة

هنرک آرنت هماکر Henrik Arent: Hamaker مستشرق هولندی

هنریک البرت شولتنز Henrik: Albert Schultens مستشرق هولندی

هنریک صموئیل نیبرغ: H. S. Nyberg مستشرق سویدی

ورنر کاسکل: Werner Caskel مستشرق ألمانی

ولیم بدول: William Bedwell مستشرق إنجلیزی

ولیم جونز: Sir William Jones مستشرق بریطانی

ولیم رایت: W. Wright مستشرق إنکلیزی

ولیم کیورتن: William Cureton مستشرق إنجلیزی

ولیم مویر: Sir William Muir مستشرق بریطانی

ولیم ناسو ابن السیر هارکورت لیس: William Nassau Lees مستشرق آیرلندی

ولیم هوک William Hook, Morley ابن جورج مورلی: مستشرق إنجلیزی

یاکب بارت: Jacob Barth مستشرق ألمانی

یاکب یولیوس (یعقوب جولیوس) Jacob Golius مستشرق هولندی

ینس لاسن رازموسن I. Lassen: Rasmussen مستشرق دانیمرکی

یوحنا بلو الیسوعی: J. B. Belot مستشرق، من الرهبان الفرنسیین

یوسف حامر (أو جوزیف همر) پرجشتال Joseph Freiherr Von Hammer: Purgstall مستشرق نمسوی

یوسف شخت: Joseph Schakhet مستشرق هولاندی

یولیوس وله وسن: J. Wellhausen مستشرق ألمانی

یوهن جوتفرید لودفیک کوزجارتن Johann Gottfried Ludwig Kosegarten مستشرق ألمانی

یوهن جوتفرید فتسشتاین Johann: Gottfried Wetzstein مستشرق ألمانی

یوهن لودفیک برکهارت Johann Ludwig Burckhart مستشرق سویسری رحالة

یوهن یاکب (یوحنا یعقوب) رایسکه: Johann Jacob Reiske مستشرق ألمانی

یوهنس پتروس منسنج Johannes Petrus: Marie Mensing مستشرق هولندی

اقتفاء تراثنا الشعبی فی کتب الرحالة الغربیین

داوتی ینقل عن بدوی وصف (الغولة) ویشهد مصرع شیخ الساحرات فی خیبر عام 1876م

http://www.alriyadh.com/2006/11/20/img/191004.jpg

رسم الغولة کما خطها له البدوی ونقلها داوتی

سعود المطیری

تشارلز داوتی رحالة انجلیزی جاء عام 1876م ومکث عدة سنوات جال من خلالها أجزاء من الجزیرة العربیة، وفی عدة مناطق تحت اسم مستعار (خلیل)، لکنه خلافا للرحالة الآخرین لم یتظاهر بالإسلام فکان یعلن انه انجلیزی نصرانی مما تسبب له بالکثیر من المتاعب.

قدم وصفا دقیقا للعادات والمعتقدات وتحدث عن الخرافة التی تشبعت بها مجتمعات الجزیرة واستمع فی إحدى محطاته لبدوی استوقفه لیصف له الغولة ویرسمها له على التراب، والغولة تلک هی خرافة مستوحاة من الغول أحد شخصیات الملحمة الإغریقیة المسماة (الالیاذه) والتی ألفها الشاعر هومر عام 850قبل المیلاد تقریبا وفیها قابل أولیوس الغول العملاق وحید العین وسط جبهته وقد نقلها داوتی من الرسمه التی خطها البدوی بعصاه على الأرض ووصفها بقوله:

لها مثل السیکلوب العملاق فی الأساطیر الیونانیة عین فی جبهتها ولها فکان طویلان کمنقار الطیر ینتهی کل واحد منهما بناب حاد کبیر وعنق طویل وذراعین مثل جناحی طائر صغیر نبت ریشه منذ عهد قریب ینتهیان بأصابع غیر منفصلة عن بعضهما، أما جسمها فهو ضخم کالجمل ولکنه بشکل جسم نعامة ولها قدم على هیئة حافر حمار وآخر بشکل مخلب نعامة وهی کما یعتقدون تغوی المسافر بأن تنادیه باسمه وبصوت یعتقد انه صوت أمه او أخته. وقد أخبرنی بدوی یدعى دولان انه رأى الغولة.. هذا الوحش الذی یشبه الجان رآه میتا على الأرض عندما کان فی غزوة لتخوم .

کان هذا البدوی المسکین معروفا فی مدائن صالح بتألیف القصص الخرافیة ولم یصدق الأغا المسئول عن القلعة حدیثه، ولکنه أی الأغا قال رغم ذلک أقسم له أشخاص کثیرون بدینهم انهم رأوا السعلوة کما یعرف خمسة عشر رجلا قبیلیا رأوها مرة، وأضاف الأغا ان غزوة عظیمة مکونة من ثمانین فارسا من إحدى القبائل عندما ترجلوا فی إحدى الأمسیات وعندما لم یؤثر بها بارودهم أخذوا أحزمتهم التی تحمل هذا البارود وضربوا هذه المرأة الوحش ضربا موجعا واستمروا یفعلون ذلک اللیل کله دون جدوى.

وفی خیبر صادف رجلا تحت تأثیر الغولة انه دخیل الله وهو رجل عرف بضرب ساحرات القریة.. کان هذا الرجل المسکین عندما تحرکه قوى غیبیة فی حالات معینة یتجول عبر طرقات القریة لیلا وهو یصیح بأعلى صوته داعیا للإسلام. وعندما خرج من منزله ذات لیلة رأى الرجل الذی تهمس القریة بأنه شیخ الساحرات على بعد مسافة قصیرة منه. فجرى خلفه وقفز فوق ظهره وصاح فی أذنیه وهو یضربه على رأسه قل یا ملعون لا اله الا الله وجرى شیخ الساحرات الى ان سقط مغمیا علیه، ولکن دخیل الله انتزع منه الشهادة قبل أن یترکه…

الأثنین 29 شوال 1427هـ – 20 نوفمبر 2006م – العدد جریدة الریاض

——————————————————————————–

 3730-08-09, 03:59 AM

رحلة الرحالة الألمانی الشهیر کارستن نیبور من بومبای إلى مسقط و أبوشهر عام 1765

رحلة الرحالة الألمانی الشهیر کارستن نیبور من بومبای إلى مسقط و أبوشهر عام 1765

http://www.600kb.com/upjpg/Xh789285.jpg (http://www.600kb.com/)

کارستن نیبور بملابسه العادیة

ترجمة وإعداد : د . عدنان جواد الطعمة

http://www.600kb.com/upjpg/CUV89284.jpg (http://www.600kb.com/)

مخطط تأسیس مدینة مسقط کما رسمه الرحالة کارستن نیبور

نحاول هذه المرة ترجمة رحلة کارستن نیبور من بومبای إلى مسقط عام 1765 بصورة موضوعیة قدر إمکاننا ، لکی یطلع القارئ العربی الکریم و خصوصا الإخوة العمانیون الإطلاع على مضمون هذه الرحلة من الناحیة التأریخیة و الجغرافیة و التجاریة و الفلکیة و غیرها ، آملین أن تتم مراجعتها و دعمها بالتسمیات التاریخیة القدیمة وتحقیقها لفائدة الطلبة و الطالبات من الناحیة الجغرافیة و التأریخیة . حاولنا منذ أکثر من أسبوع الحصول على أهم المراجع التاریخیة و الجغرافیة لمقارنة تسمیات الرحالة الألمانی کارستن نیبور مع التسمیات العربیة الأصیلة .

و للفائدة العامة و الإطلاع على حیاة الرحالة کارستین نیبور و على الأمر الملکی الذی ألزم أفراد البعثة العلمیة باحترام الإسلام و المسلمین و الناس و عدم مس مشاعرهم وجرحها .

نسأل الله أن یوفقنا لإتمام ترجمة بقیة الرحلات التی قام بها کارستن نیبور إلى مدن و دول الشرق الأوسط .

قمنا بترجمة الجزء الخاص برحلته من بومبای إلى مسقط و حتى یوم مغادرته مسقط فی الیوم الثامن عشر من شهر ینایر / کانون الثانی عام 1766 متجها إلى میناء أبوشهر ( بوشهر ) . قمنا بترجمة الصفحات التالیة من نصوص الرحلة إبتداءا من صفحة 80 إلى 89 من کتابه :

وصف الرحلة إلى المنطقة العربیة و البلدان المجاورة ، الملجلد الثانی ، طبع فی کوبنهاغن عام 1778 .

( C. Niebuhr : Reisebeschreibung nach Arabien und andern umliegenden Ländern, Zweyter Band, Kopenhagen, Gedruckt in der Hofbuchdruckereyn bey Nicolaus Möller, 1778, S. 80 – 89 ) )

د . عدنان جواد الطعمة

ألمانیا فی 24 / 1 / 2008

http://www.600kb.com/upjpg/bRc89285.jpg (http://www.600kb.com/)

کارستن نیبور بملابس ترکیة

وللإطلاع على الأوامر الملکیة الصادرة عن الملک فریدریک الخامس الموجهة إلى أعضاء البعثة ، إلیکم نصا من مقالة الأستاذ ستیغ راسموسن :

الرحلة العربیة 1761-1767

Author: Stig T. Rasmussen

نص من مقال ستی. ت. راسموسن حول ( رحلات فی بلاد فارس والجزیرة العربیة فی القرن الثامن عشر و التاسع عشر- تتبع الإستکشافات العلمیة للعالم الإسلامی”، نشر فی الرحلة العربیة: الروابط الدانمارکیة بالعالم الإسلامی عبر ألف عام. موسکورد،1996.

شروط واستعدادات الرحلة

تضاعفت خلال القرن السابع عشر والجزء الأکبر من القرن الثامن عشر معرفة أوربا بشأن البلدان والثقافات النائیة، وذلک نتیجة لجهود البلدان التی تعتمد فی تجارتها على الملاحة من أجل إیجاد طرق ومراکز تجاریة جدیدة، کما بدا واضحا فی الفصل الذی کتبه کل من Adam Olearius و Frederik Ludvig Norden. ذلک جلا واضحا أیضا فی وصف العدید من الرحلات التی نشرت من قبل الإنکلیز، الهولندیین، والفرنسیین. خلال القرن الثامن عشر زادت الحاجة إلى المعرفة النظریة أکثر من المعرفة النفعیة الجاهزة للعالم. الانتقائیة العشوائیة والمشاهدات الشخصیة الملونة أدت أیضا إلى البحث العقلانی والوصف المنظم.

فی منتصف القرن الثامن عشر تمتع الملک فریدیریک الخامس Frederik V ووزیره بسمعة وسط أوربا بأنهم رعاة فن. وکان هذا فی البال عندما اقترح البروفسور Johann David Michaëlis فی Goettingen، ألمانیا على Johann Hartwig Ernst von Bernstorff فی Tydske Kancelli ) ما یطلق علیه وزارة الخارجیة أنذاک) ، إن على الملک أن یرسل ببعثة استکشافیة إلى البلدان المجهولة، ما کان یزعم فی التاریخ القدیم بالعربیة السعیدة.

لقد عزز Michaëlisطلبه بالنظر إلى المقترح وفق ما جاء فی الإنجیل بهذا الخصوص: ” طبیعة هذه البلدان مازالت غنیة بإمکانیاتها و والتی نجهلها نحن”: هذه القصة تعود إلى عهد قدیم جدا، اللهجة فیها تختلف عن العربیة الغربیة التی نعرفها. هذا کان أهم الأدوات حتى الآن التی مکنتنا من فهم العبریة. أیة إضاءة لا نتوقعها تُلقى على الإنجیل، أهم کتب العهد القدیم، والتی علمتنا اللهجة الشرقیة للجزیرة العربیة کما عرفنا الغربیة.

الإقتراح الأصلی کان بإرسال رجل إلى الیمن من ترانکابار فی الهند، ولکن خلال أربعة أعوام تطورت الفکرة إلى رحلة استکشافیة علمیة متکونة من خمسة رجال جذبوا اهتمام کل عالم العلم الأوربی. بدأت الأسئلة التی کان یجب الإجابة علیها بالتدفق، کذلک المقترحات للمشاهدات التی یجب أن تُتخذ. Michëlisهیأ قائمة بالأسئلة العلمیة التی کان یأمل أن یجاب علیها خلال الرحلة، وتم نشرها فی Fragen an eine Gesellschaft gelehrter Maenner , die auf Befehl Ihro Majestaet des Koeniges von Daenmark nach Arabien reisen, Frankfurt a. M.1762. هذا الوصف شمل سلسلة طویلة من الأسئلة المختلفة بما یخص التاریخ، التاریخ الطبیعی، وفقه اللغة ( وزود بکتالوج جمیل یضم ما لم یکن معروفا أنذاک.(

الأعضاء المشارکون فی الرحلة

شارک فی الرحلة ستة أعضاء

العالم السویدی فی العلوم الطبیعیة Peter Forsk تلمیذ Carl von Linné : أحد الأهداف الرئیسیة• لبحوث بیتر فورسکول کان إیجاد إثباتات مدعمة لسلسة من النقاط التی جاء بها لینیه.

عالم اللغة Frederik Christian von Haven والذی کانت مهمته شراء مخطوطات شرقیة للمکتبة الملکیة• فی کوبنهاجن، ونسخ الکتابات التی یعثر علیها فی طریقه، وتسجیل مشاهدات حول استخدامات اللغة العربیة- الهدف الرئیسی فیها إلقاء الضوء على بعض الجوانب الغامضة فی الکتاب المقدس.

الخرائطی Carsten Niebuhr الذی کانت مهمته هی المشاهدة وأخذ القیاسات لغرض رسم الخرائط للمناطق• الجغرافیة المکتشفة وغیر المکتشفة.

الطبیب Christian Carl Kramer الذی کانت لدیه العدید من المهمات الطبیة الملقاة على عاتقه،• سواء العلمیة أو على المستوى التطبیق العملی- بین العرب أیضا.

الفنان والرسام Georg Wilhelm Baurenfeind الذی کانت مهمته رسم ما یجده الآخرین، بالأخص بحوث• بیتر فورسکول حول النباتات والحیوانات من التی یسهل ضیاعها.

وأخیرا اشترک معهم الجندی السویدی من سلاح الفرسان المدعو Berggren لضبط النظام.•

الأوامر الملکیة

فی کوبنهاجن عمل جملة من البروفیسوریة فی الجامعة مخطط بالأمر الملکی الذی یقضی الملک فریدریک الخامس بموجبه إرسال البعثة فی 15/12/ 1760.

” بأمرنا نحن، فریدریک الخامس، بنعمة الله ملک الدانمارک، النرویج، الوَندیّین، القوطیین، دوق سلسفی وهولستین، مارن العظمى و دیتماریکسن، نبیل أولدنبورج و دیلمینهورست الخ. أراد أرحم الراحمین بأمرنا وعهدتنا أن یسافر العبید الأذلاء ( هنا تذکر أسماء المشارکین فی الرحلة) إلى العربیة السعیدة، لیقوموا بما یلی:

کل المسافرین من ذکروا أعلاه یتوجهون إلى العربیة السعیدة ویبقوا مجتمعین معا، أمام أرحم راحمینا أن یضعوا الهدف نصب أعینهم بجمع أکبر کمیة ممکنة من الاکتشافات العلمیة.

الفقرة 43 التی یضمها الأمر الملکی هناک تفاصیل تعلیمات واجبات الرحلة.•

الفقرات 2-9 ثبت مسار الرحلة، التنظیم (کتقلید جدید فالمشارکون متساوون بالحقوق)، وضع التقاریر• کان على شکل یومیات.

الفقرة 10 إشارة واضحة حول کیفیة تعامل المشارکون مع الدین الإسلامی:•

” على کل المشارکین أن یظهروا أدبا ولطفا شدیدین اتجاه السکان العرب. علیهم ألا یبدو أی اعتراض لدینهم. علاوة على ذلک ألا یعطوا انطباع وإن کان غیر مباشر حول ازدرائهم للدین. علیهم الإحجام عن کل ما یثیر بغیضة السکان العرب. ومن الضروری أیضا من خلال مهمتهم أن یحرصوا قدر الإمکان على عدم إثارة الشبهات، أو إثارة شک المحمدیین الجاهلین حول تصور تجسسهم، أو بحثهم عن کنوز، أو ممارسة السحر والشعوذة أو إیذائهم للبلد. یجب علیهم ألا یثیروا حفیظة وغیرة وانتقام العرب عبر طرح النموذج اللیبرالی الأوربی بالتعامل مع المرأة أو الإتیان بما یشابه ذلک. وکما هو الهدف أیضا من التعلیمات تذکیرهم بالالتزام الأخلاقی وعدم توجیه الاهتمام لأی شکل من أشکال الحب الذی فی غیر محله للأشخاص المتزوجین أو غیر المتزوجین الذی من الممکن أن یدعو إلى إثارة الرغبة الشرقیة بالانتقام. یجب علیهم حتى فی أقصى حالات التعرض للمضایقة الشدیدة أو الشتیمة وأن کانوا فی حمایة السلطات المدنیة عدم الدفاع عن أنفسهم باللجوء إلى العراک. التجربة فی هذه البلدان التی یحکمها ” الدین الإسلامی” تبین مدى خطورة هذه الأمور حیث إهانة المسلم یثأر لها بقتل المتعدی. إزاء ذلک الذی من الممکن أن یؤدی إلى تعرض المسافرین الآخرین إلى المضایقة لا نحذر بجدیة فقط، بل نمنع هذه الأفعال الطائشة منعا باتا. هذا الذی یخالف التعلیمات ویجلب لنفسه المتاعب، نترکه لقدره ولا نجبر الآخرین من المسافرین من المجموعة حمایته حتى لا یعرضوا حیاتهم للخطر.

الفقرات 11 و 12 تتناول اقتناء المخطوطات ونسخ النقوش فی سیناء ، الفقرة 13 یحتم على المشارکین• البقاء معا، الفقرة 14 یؤکد على المشارکین فی الرحلة الاستکشافیة واجب بذل الجهود من أجل البحث عن إجابة للأسئلة الموضوعة والمرسلة لاحقا من قبل J. D.Michaëlis والعلماء الآخرین، وفی الفقرة 15 تأکید على ضرورة إرسال کل المواد التی یتم العثور علیها بالحال إلى البلاط الملکی. الإجابة وقبل أن ترسل إلى أیة جهة فی أوربا یجب أن تنسخ فی کوبنهاجن.

الفقرات 16-22 تحدید أطر البحوث العلمیة والتی تحتوی على الأساس الذی یبدو إنه کان أول خطة• علمیة عرفت للبحث البیولوجی البحری ( وضعت من قبل البروفسور ( C. G. Kratzenstein من کوبنهاجن.

الفقرات 23-26 تصف واجبات الطبیب فی بحوثه وتطبیقاته الطبیة: والأخیرة تطبق على العرب البارزین• و المشارکین فی الرحلة على السواء.

الفقرات 27-34 یثبّت واجبات الریاضیین بما یخص الموقع الجغرافی ووضع الخرائط، بالإضافة إلى• الجو وأحوال السکان ( هنا حالة تعدد الزوجات واحتمالیة علاقة ذلک باللا توازن إحصائیا بین الجنسین).

الفقرات 35-42 تصف المشاریع اللغویة التاریخیة بینما تتناول الفقرة الخاتمة 43 عمل الرسام،• بالأساس دعم عمل عالم التاریخ الطبیعی برسم الحیوانات والنباتات التی لا یمکن نقلها فی رحلة العودة، ومن ثم مساعدة الآخرین. وأخیرا مناشدة العلماء فی الرحلة بمساعدة الرسام فی عمله والاتفاق معه والتحلی بالصبر.

مجریات الرحلة الاستکشافیة

انطلقت الرحلة فی الرابع من کانون الثانی عام 1761. خط مسار الرحلة کان عبر القسطنطینیة والإسکندریة إلى القاهرة والمواصلة على طول ساحل البحر الأحمر حتى الیمن حیث أقاموا هناک من شهر کانون الأول 1762 إلى أواخر شهر آب 1763. فی الیمن توفی اثنان من المشارکین von Haven, Forskål بسبب الإصابة بالملاریا على ما یبدو.

الأربعة الآخرون أبحروا إلى بومبای، وبعدها توفی اثنان آخران هما Baurenfeind , Berggren خلال الرحلة. وفی بومبای توفی الخامس Kramer وحیث الوحید الحی الذی بقی هو Carsten Niebuhr. أکمل رحلته إلى عمان وإیران ومن ثم عبر العراق و سوریة إلى فلسطین مرورا بقبرص. من ثم من القدس إلى القسطنطینیة وإلى أوربا الشرقیة ومن ثم کوبنهاجن التی وصلها فی العشرین من شهر تشرین الثانی عام 1767.

منحى الرحلة کان تراجیدیا. ولکن الرحلة رغم ذلک نجحت فی حصولها على مجامیع تعد ذات أهمیة. المجامیع تضم نباتات، حیوانات، مشاهدات، خرائط، رسومات ومخطوطات شرقیة.

جزء کبیر من المجامیع هذه ما یزال موجود لحد الآن، وموجود فی المتحف النباتی ( معشبة فورسکول- وتضم حوالی 1800 عینة)، فی متحف الحیوانات ( 99 سمکة فی معشبة الأسماک کما أطلق علیها (لأن فورسکول حنط الأسماک بدون أحشاءها، بجانب واحد فقط من جلدها وضغطها کالأعشاب عندما تجفف)، فی المتحف الوطنی ( فی قسم الأنتیک، الإثنوغرافیا، العملات ومجموعة المیدالیات) وفی المکتبة الملکیة ( قسم الدراسات الشرقیة والیهودیة).

الیومیات ووصف الرحلة

من جملة ما جاء فی المرسوم وفق الفقرة 8 بأن على المشترکین کتابة یومیاتهم وفورسکول، فون هاون ونیبور نفذوا هذا الواجب، ولهذا فلنا معرفة جیدة من خلال ذلک بهم وبشکل أفضل بنیبور الذی أتیحت له الفرصة لأنه الوحید الذی بقی من الطاقم بأن بعید کتابة مادته.

بیتر فورسکول P.Forskål

کانت هناک خطة لطبع یومیات فورسکول فی السبعینات من القرن الثامن عشر ولکن ذلک لم یحصل قبل عام 1950. الکتاب صغیر ولکن مصور ( فی الإسکندریة):

” إلى جانب هذه الرحلات التاریخیة کان جانب البحث النباتی هو الأفضل، لقد شاهدت الأزهار الخالدة بنفس ازدهارها ونشاطها لذات النوع والشکل کما لو کانت من قبل ثلاث أو أربعة آلاف سنة مضت.

النبات فی هذا البلد یدعو عالم الطبیعة للقیام بالکثیر من المهام، بالرغم من إن عدد النباتات لیس کبیر کما هو علیه فی مناطق اوربا.

الیوم الذی وصلت فیه إلى الاسکندریة قمت بزیارة إلى أقرب الحدائق. حتى وإن لم یکن لدی الاهتمام أو أیة رغبة خاصة فی إلقاء نظرة على هذا العالم وأزهاره، لاستطاعت هذه الطبیعة الغیر عادیة بالرغم من هذا أن تثیر اهتمام أی شخص غریب، مهما کان غیر متأثر. جدران الحدائق کانت عالیة وبالرغم من ذلک علت أشجار النخیل فوقها وبانت کأنها غابة کثیفة. من أول لحظة دخلت فیها کنت مأخوذا لمرأى هذه الأشجار التی خلقتها الطبیعة کأجمل صفوف أعمدة، ولکی لا یخلو الخیال من قاعدة لتلک الأعمدة اعتاد الناس أن یسوروا هذه الأشجار بحائط منخفض لیدعّمها. تزرع الأشجار فی صفوف بالطول والعرض: 8 ألین ( ألین یساوی قدمین) بین کل ثلاث نخلات.

من صفات فورسکول البارزة هو إصراره ومثابرته المتمیزة وهی المیزة الإیجابیة التی کانت خلف جهوده العلمیة فی ظل الظروف الصعبة التی مر بها، ولکن بالطبع تؤدی هذه الصفة فی شخصه إلى نتائج سلبیة بما یخص الآخرین. ولم یکن من قبیل الصدفة أن أطلق لینیه على نبتة الـ ” القراّص” بـ” pertenacissime adhaerens” والتی تعنی المثابر الصامد.

فون هاون F.C. von Haven

یومیات فون هاون محفوظة فی المکتبة الملکیة، قسم المخطوطات. یتکون من مطویتین کبیرتین. فی أحدهما یوجد الوصف الفعلی للرحلة، وفی الثانی مقاطع من وثائق ذات علاقة ومراجع استخدمت بالرحلة: کتالوج بالمخطوطات التی وضعها، مخططات للمخطوطات والکثیر من قوائم بالمفردات العربیة الدانمارکیة، وخصوصا العربیة الإیطالیة ( قضى فون هاون قبل الرحلة وعلى نفقة الملک سنتین فی روما یدرس عند العرب الموارنة). هذه الیومیات لم تطبع نهائیا بالرغم مما تزخر به من وصوفات حیة یدخل فیها فون هاون کبطل رئیسی. لقد کان -کما کان الأرستقراطیین علیه فی تلک الفترة – مغرور ومکتف بنفسه إلى حد الحمق.

کارستن نیبور C. Niebuhr

نیبور لعب دور الوسیط لهذه المجموعة، ووظیفته هذه لم تکن سهلة بأی شکل من الأشکال بسبب إن کل من فورسکول و فون هاون طمحوا بدون نجاح بالحصول على منصب قائد الرحلة. وبالذات لهذا السبب لم یتم تعیین أحد لمنصب قائد، و نصب نیبور أمین صندوق الرحلة.

فی مقدمتهBeschreibung von Arabien “وصف الجزیرة العربیة ” بسط نیبور أفکاره بشأن الأسباب التی أدت إلى حدوث أخطاء فی تلک الرحلة:

” أعتقد بأننا کنا السبب فی الأمراض التی أصابتنا، بینما کان من السهل على الآخرین وقایة أنفسهم منها. تجمعنا کان من الکبر الذی حال دون تهیؤنا للمعیشة إلى جانب السکان المحلیین. لأشهر عدیدة لم نتمکن من الحصول على أی مشروب کحولی کنا معتادین على تناوله، وبالرغم من هذا تناولنا کمیات کبیرة من اللحوم الأمر الذی یعتبر غیر صحیا فی البلدان الحارة. بعد الأیام الحارة کان هواء اللیالی البارد مریح لنا الأمر الذی کان یولد إحساسا بالترف.

کان یجب علینا أیضا أن ننتبه للفرق فی درجات الحرارة بین المناطق الجبلیة والسهول المنخفضة. کنا على عجلة من أمرنا فی الرحلة بحیث لم یتاح لنا التعرف على دواخل المدن.

لم تکن معرفتنا کافیة بالبلدان وسکانها مما سبب لنا متاعب وطرق وعرة مع السکان. ونحن مرارا ولربما بلا حق اعتقدنا بأن لدینا الحق بالشکوى من غیر أن نتذکر باننا حتى سفرنا داخل أوربا لم یکن یخلو من متاعب. لقد کنت أنا بنفسی مریضا جدا، عندما کان مرافقیی ما یزالوا على قید الحیاة، لأننی تمنیت کما تمنوا هم، أن أعیش کما لو کنت فی أوربا. ولکن ومنذ ذلک الوقت عشت فقط بین الشرقیین، تعلمت طریقتهم فی مواصلة الحیاة فی تلک البلدان. تباعا سافرت إلى بلاد فارس قادما من البصرة وبرا إلى کوبنهاجن بدون تعرضی ولو لمرة واحدة لوعکة صحیة أو تعرضی لمشاکل کثیرة مع السکان.

أبعاد ونتائج الرحلة

کان للعدید من اکتشافات هذه الرحلة صدى حیث:

مساهمات نیبور فی مجال رسم الخرائط، والتی من ضمنها صار من الممکن مثلا بالنسبة للسفن الأوربیة أن تبحر عبر البحر المیت وحتى السویس. نسخ مخطوطات الکتابة المسماریة والتی کانت الأساس فی فک أسرارها فی عام 1802، ونشر اثنین من أهم الأعمال الإستشراقیة فی القرن الثامن عشر.

مساهمات فورسکول فی مجال علم الحیوان والتی شملت عمله الرائد فی حقل بیولوجیا البحریات ودراسة الطیور المهاجرة. أیضا فی مجال علم النبات والذی بالإضافة إلى جمعه لمایقارب الـ 1800 نمودج من النباتات فی معشبة لازالت موجودة لیومنا هذا، کان أیضا من الأوائل فی علم بیولوجیا النبات وجغرافیا النبات. من المؤسف إن ملاحظاته و وشروحاته التی ترکها قد جمعت وحضرت للنشر من قبل عالم نباتی کان أقل کفاءة. وهکذا لم تعطى أعمال فورسکول الأصلیة وغنى أفکاره فی مجال علم النبات قیمتها الفعلیة وکان یجب الانتظار لکی یعاد العمل مجددا فی الکثیر من اکتشافاته من قبل الأجیال التی جاءت بعده.

رسومات بورینفایند Baurenfeind أعطت تجسید صادق للنباتات والحیوانات التی لم تکن معروفة حتى ذلک الوقت. نشرت بمجلد فورسکول المصور مرافقة لشروحاته حول الحیوانات والنباتات. رسوماته لقندیل البحر من أجمل الرسومات من نوعها. وصوّر فی أعمال نیبور مختلف جوانب وأشکال الحیاة فی مصر والیمن.

مکتسبات فون هاون شکلت الجوهر الجدید لمجامیع المکتبة الملکیة من مخطوطات الشرق الأدنى، إذ لم یکن بحوزة المکتبة قبل ذاک الوقت إلا هدایا متفرقة ومقتنیات.

المرسوم الملکی یعکس النظرة العلمیة الأساسیة للفترة التنویریة. القناعات کانت بأن العالم یمکن تنظیمه ووصفه بشکل مفروغ منه فی عمل شامل- مشروع العصر المرکزی وصف بالتأکید بالموسوعة العظمى. نتائج الرحلة الاستکشافیة تعزى إلى التطبیق الناجح للمبدأ العقلانی فی حقیقة البحث المنهجی. المشاهدات ذات الدقة الریاضیة، الجمع والمعالجة المنظمة، الأولویة المعطاة للمعلومات المستحصلة بطریقة مباشرة والتمحیص الدقیق للمعلومات المستحصلة بطریقة غیر مباشرة وبنفس الوقت نظرة انسانیة، بدون تحامل، وانفتاح اتجاه کل ما هو جدید، یکملها الاحترام للطرق الأخرى بالتفکیر. وهکذا تتمیز الفترة التنویریة بشکل أساسی عن القرن السابع عشر، بأنها أرست القاعدة الموضوعیة للعلم المعاصر.

القرن التاسع عشر

الإقرار بأن الطبیعة غیر جامدة وإنما مرت بمراحل تطور. القرن التاسع عشر کان قرن التطور وبناء الإمبراطوریات. الاعتقاد بأن العالم الغیر أوربی أقل تطور حضاریا استغل لمصلحة أوربا فی طور توسعها. درس الإسلام من قبل المستعمرین لغرض استخدامه فی السیطرة على المستعمرات. زمن الرحلات الطویلة قد ولى، فقد تم إرساء المصالح الأوربیة فی الخارج. وفی ذلک الوقت کان کبار موظفی المستعمرات تلک والدبلوماسیین

( القنصلیة الدانمارکیة فی تونس 1820-1833) هم الذین یجلبون المخطوطات والمواد الأخرى ذات القیمة.

من المبادرات الدانمارکیة المبکرة هی الرحلات الفردیة لعالم اللغة راسموس راسکس – رحلة الهند الکبرى 1816-1823 والتی أعطت نتائج ذات أهمیة. علم اللغة تطور من وصف للمفردات والقواعد إلى إثبات أصل اللغات وعلاقتها ببعضها وتقدیم لتاریخ تطور اللغات على أساس البحوث المقارنة، خصوصا اللغات الهندوأوربیة.

بما یخص الشرق الأدنى فقد اتسم النصف الثانی من القرن التاسع عشر بجلب طبعات نصوص جادة لکلاسیکیی العالم الإسلامی کأساس لمواصلة العمل العلمی عن طریق فهم أقرب أصولنا فی العالم الإسلامی بمنظور ثقافی کونی) .ُ

http://www.600kb.com/upjpg/waO89285.jpg (http://www.600kb.com/)

مخطط لمدینة مسقط کما رسمه کارستن نیبور

رحلة الرحالة الألمانی الشهیر کارستن نیبور من بومبای إلى مسقط و أبوشهر عام 1765

وإلیکم ترجمة نص الرحلة :

تأخر موعد سفری من بومبای إلى الثامن من دیسمبر / کانون الأول عام 1765 ، لأنی ذهبت على ظهر سفینة حربیة التابعة للأسطول الهندی بهدف القیام بهذه الرحلة إلى مسقط و الخلیج الفارسی . إن ریاح هذه المنطقة ثابتة و مستقرة بحیث یستطیع الربان أو الملاح أن یعرف نوع الریاح و سرعتها فی أوقات محددة من السنة التی ستجابهه تحت خطوط الطول و العرض قبل إبحاره . و فی أشهر معینة یستطیع الربان أو الملاح أن یبحر باستقامة و بالضبط من بومبای إلى مسقط و حتى إلى البصرة دون أن یشغل الشراع العلوی ، إلا أنه فی مناطق أخرى یجب علیه أن یبحر بعیدا نحو الجنوب إلى أن یمر على الخط و من ثم یبحر نحو الغرب إلى أن تأتی الریاح التی بواسطتها یتجه إلى السواحل العربیة و یستطیع الوصول إلى الخلیج الفارسی .

لم یکن هذا الوقت من فصل السنة الأفضل ولا هو الأسوء للقیام بهذه الرحلة . کان ربان سفینتنا یتوقع هبوب ریاح شمالیة ، وکان یتفادى لهذا السبب قدر الإمکان منذ بدایة الرحلة الإبحار ( السیر ) بعیدا نحو الغرب ، لأن الریاح الشمالیة ستکون فیما بعد ضده أی تقابله . و طالما أننا لم نبتعد أکثر من درجتین أو ثلاثة عن الساحل الهندی ، کنا نشاهد غالبا أفاعی مائیة صغیرة التی ذکرتها فی مجلدی الأول صفحة 452 .

یجب على المرء أن یدخل مرارا إلى الخلیج الفارسی . و فی مساء الثانی عشر من دیسمبر / کانون الأول کان سطح ماء البحر یسطع و یشع ضیاءا بقوة لدرجة لم أشاهد مثله . وکان سطح البحر هنا على بعد مسافة نصف میل ألمانی یبدو مغطى بلهب عریض فی حین کان یرى المرء فی مناطق أخرى فقط شرارات أو ومضات لامعة صغیرة ، عندما یضرب الماء .

( و نفس الصورة هذه شاهدها النقیب سارس فی سنة 1612 م تحت ارتفاع القطب ثمانی درجات و 12 دقیقة ، حیث وجد بعد ذلک أن هذا الضوء المرعب سببه نوع من السمک الأسود . راجع : الرحلة العامة ، المجلد الأول صفحة 777 ) .

وقد صرحت أو ذکرت معتقدا أن ضیاء سطح ماء البحر سببه رئة البحر ( نوع من الأسماک ) و منها رأیت فی الأیام التالیة کمیات کبیرة منها ، عندما کان البحر هادئا و تحتها أسماک کبیرة جدا لم اشهد مثلها فی أی مکان . و من المحتمل أن یرى المرء هنا حیوانات بحریة أخرى تضیئ فی اللیل . رایت فی بومبای فی اللیل غالبا ضیاءا فسفوریا فی الشوارع و فی کومة القمامة ( المزبلة ) إعتبرتها بادئ الأمر بدایات تعفن الخشب أو دیدان مضیئة مشعة ، و لکن اتضح لی بأن أحشاء نوع من السمک النخامی ( المخاطی ) الذی یأکله هنا عامة الفقراء .

لقد أولیت إنتباهی کل المساء إلى النجوم المتوهجة البارقة ( الساطعة ، المضیئة ، المشعة ) أثناء الرحلة إلى مسقط والتی طلب ذلک منا الفارس میشائیلیس فی سؤاله الثامن و الثمانین أن نکتب تقریرا مفصلا عن مراقبتنا للنجوم ، لأن بعض السائحین أراد أن یتأکد عما إذا کانت النجوم الثابتة فی بعض مناطق الشرق لا تضیئ ( تشع أو تتلألأ ) کما عندنا فی أوروبا .

کان أفق السماء فی الخامس عشر من دیسمبر / کانون الأول صافیا جدا ، حیث شاهدنا فی هذا المساء المشتری و کوکب الشعری الیمانیة أو العبو ( سهیل ) عند ظهورهما فوق الأفق ، لکن الشعری الیمانیة إلا بعد ارتفاع درجتین و النجوم الصغیرة إلا بعد أن ترتفع إلى عشر درجات . و النجوم من الحجم الأول الکبیر تضیئ ( تتلألأ ) عند ارتفاع قدره 25 درجة و هی أیضا أشد قوة من تلک التی عندنا فی لیالی الصیف .

شاهدنا فی الیومین الحادی و العشرین و الثانی و العشرین و بدهشة اسرابا ( مجموعات ) کبیرة من الخنازیر البحریة ( أرانب هندیة ) التی تسابقت معنا فی السیر و التی سبقتنا لمسافة بعیدة على الرغم من أن سفینتنا کانت تبحر بسرعة ثلاثة أرباع میل ألمانی فی الساعة .

وکانت تقفز ثمانیة إلى عشرة خنازیر من الماء إلى الأعلى فوق بعضها (وفوق سطح ماء البحر ) دون أن تحید عن مسارها المستقیم أو ترجع إلى الوراء .

و فی هذا الیوم الأخیر راینا راس کلها ، رؤوس جبال مطلة على ساحل عمان أحد الأقالیم العربیة . أعتبر الرحالة الإنجلیزی هذه الجبال تابعة للمنطقة العربیة السعیدة . إقتربنا فی الیوم الثالث من مسقط . و هنا کانت الریاح هادئة ، أما تیار ماء البحر على هذا الساحل فإنه کان شدیدا قویا ، الأمر الذی أدى إلى إعادتنا إلى الوراء فی لیلة واحدة ستة أمیال ألمانیة .

وکانت الریاح فی الأیام التالیة ضدنا دائما ، و أصبح تیار ماء البحر أشد قوة ، بحیث أننا بذلنا کل جهودنا من أجل ألا تقترب سفینتنا الشراعیة من الساحل .

أن ساحل عمان قائم أی عمودی غیر منحدر و خطیر ، وکان الماء جدا عمیقا ، لأن المرء بالقرب من الساحل ( البر ) إذا استعمل مقیاس العمق و طوله خمسین خیطا ( قدما ) فإنه لم یصل إلى قاع البحر .

و فی الیوم الثامن و العشرین کنا بالقرب من راس کلها . و من هذا الیوم ابحرنا إلى عرض البحر ، و بذلک ابتعدنا عن الخطر الذی قد یفشل رحلتنا .

و اضطررنا حتى الیوم الثانی من شهر ینایر / کانون الثانی 1765 أن نستمر و نواجه إن کانت الریاح هادئة أم کانت ضدنا و تیار ماء البحر.

و کنا نواجه الأمطار و تیار ماء البحر . ولما کانت الملابس الشتائیة تنقصنی ( کانت ملابسی التی اشتریتها فی بومبای أوروبیة ) و لهذا السبب اصبحت حساسا جدا ضد الجو البارد . و فی عصر الیوم المذکور أعلاه کانت الریاح جیدة و بواسطتها و صلنا أخیرا فی الیوم الثالث من ینایر / کانون الثانی میناء مسقط .

http://www.600kb.com/upjpg/UJC87431.jpg (http://www.600kb.com/)

کارستن نیبور

و فی صباح الیوم الرابع دخلت المیناء عدة قوارب وسفن صغیرة هندیة مختلفة و فق تعلیمات وعادات البلد للتعبیر عن وصولها و فرحها بعد قطع مسافة الرحلة من خلال القرع على الطبول و العزف على آلات موسیقیة . و أحد هؤلاء رمى مرساته بالقرب من باخرتنا ( سفینتنا ) .

و لدهشتی وجدت شخصین فرنسیین فقیرین اللذین بعد فقدان مستعمرتهم الفرنسیة جنوب الهند ، سارا فی کل الهند ، و هما الآن جندیان عند أحد اصحاب السفن التی لم یکن سطحها مغطى .

وکثیر من الناس الطیبین من هذه الأمة أصبحوا فقراءا نتیجة الحروب و مشردین و هم بأمس الحاجة إلى کسب خبزهم و معیشتهم بمعاناة عند المسلمین و المجوس .

تعود ملکیة مسقط إلى أحد الأمراء المستقلین الذی یحکم فی رستاق و الذی یطلق على نفسه إمام عمان ( راجع : کتابی وصف المنطقة العربیة ، صفحة 295 ) .

.

و مواطنو هذه المحافظة مسلمون ، وهم یعتبرون القرآن کتابهم الشرعی المقدس . و هم ینتمون إلى طائفة تدعى عبادی أو بیازی التی کانت بالنسبة للمؤرخین العرب معروفة ، لکن السواح الأوروبیین لم یلاحظوهم ، حسب اعتقادی .

یطلق کل من السنة و الشیعة على هذه الطائفة بالخوارج ، وهذا الإسم هو شتمة مکروه فی عمان مثلإ سم الرافضة الفرس ، و یشبه إسم الزندیق عند الألمان .

ذکر ابو الفرج الخوارج ، و أنا لا أشک بذلک ، بأن هؤلاء خوارج الذین ذکرهم سالس فی کتابه :

( Sales: Preliminary discourse, p. 173 and History of theOttoman Empireby Rycaut, p. 227 and

Pesockii Specimen historia arabum, p. 26. 269 )

و مبادؤهم التی و صفتها فی کتابی ، صفحة 21 و التی تتفق مع ما ذکره الآخرون عن الخوارج بأنهم لم یعترفوا بایة فضیلة للذین جاؤوا بعد النبی محمد و علی من العرب الآخرین من العوائل العربیة القدیمة . ولم أعرف أحدا من المسلمین أقل ابهة و عیشة بسیطة معتدلة مثل البیازی . هم لا یدخنون السجائر و لا یشربون القهوة و کذلک لا یشربون المشروبات . ان لباس الشریف و الوجیه منهم لا یختلف عن لباس الفقیر منهم . و هم یرتدون العقال فوق الراس و یحملون سیفا ثمینا أو سکینة ( خنجرا ) على الجانب .

فلم یسمحوا لأنفسهم بالتأثیر بمعاناتهم و عواطفهم الشدیدة ، و هم مؤدبون تجاه الغرباء أی یحترمون الأجانب ، و یسمحون لهم العیش فی مدینة مسقط وفق قانونهم الخاص و بکل هدوء وحریة تامة .

و بالعکس فی الیمن ، فإن الیمنیین یجبرون الوثنیین ( البوذیین ) على دفن جثث موتاهم دون حرقها . لقد أجبر الیهود فی البلدان الإسلامیة على ارتداء ملابسهم الأصلیة الممیزة و التی تختلف عن ملابس الآخرین ، فی حین سمح لهم هنا أن یرتدوا الملابس العربیة . فإذا أراد بوذی أو یهودی أو مسیحی أن یتزوج مسلمة فی البلدان السنیة فعلیه إما أن یعتنق الإسلام أو یدفع ضریبة ( جزیة ) مالیة کبیرة على الأقل ، بینما عند البیازی فی مدینة مسقط ، فإن الحکومة لم تهتم بذلک . وأن یتجه الغریب إلى قوم النساء و هم معروفون بأن یترکوا النساء للمسلمین لقاء نقود . تعیش مجموعة کبیرة من النساء الفاسقات فی منزل خاص خارج المدینة .

( توجد فی الهند راقصات أیضا مثل ما موجودة فی مصر و فی قسطنطینة . فمن یدفع لهن أجرا یبدأن بالرقص و الغناء . ان الراقصات الوثنیات لا یتزوجن ابدا . و بناتهن یتعلمن المهنة من أمهاتهن ، وأولادهن یصبحون جنودا بصفة عامة . و فی إحدى اللیالی طلبنا ، أنا و شخصان بریطانیان بمسقط من أحد الهنود أن یجلب لنا الراقصات اللواتی بدأن بالرقص و الغناء ، لکنی وجدت أن رقصهن و غناءهن لم یکن أفضل من الراقصات فی مصر .

و فی اللیلة التالیة طلبنا بجلب ثلاثة شبان هنود ، کان أحدهم یعزف على ألآلة الموسیقیة فیولین التی رسمتها فی اللوحة 16 E و الآخر یقرع على صحون معدنیة و الثالث یقرع على الطبلة المربوطة بجسمه . غنى و رقص الثلاثة ، و قد نظرت إلى هؤلاء الشباب بمتعة و إعجاب . لکنی لم افهم من أغانیهم الهندیة کلمة واحدة ، إلا أنی فهمت کل شیئ تقریبا من خلال قسمات و ملامح وجوههم و الإیقاعات الموسیقیة . وقد غنى الثلاثة على الأغلب عن الحب و الأفعال البطولیة , وفی إحدى الأغنیات تصوروا البرتغالیین فی حالتهم الحالیة . وهؤلاء البرتغالیون لیسوا أبطالا کما کانوا فی القرن الماضی عندما احتلوا الهند . فلم یبق لدیهم مما امتلکوه فی هذه المنطقة من العالم إلا القلیل ، إلا أنهم أظهروا من خلال أحادیثهم و أغانیهم و من کل تصرفاتهم بأن البرتغالیین لا زالوا یفتخرون کالسابق ، کما عبر الهنود عن ذلک ، بحیث لم یحدث بصورة أفضل عند المسرحیین الهزلیین الأوروبیین .

فبدلا من الراقصات کن یرقصن فی مکان واحد و یحرکن أجسامهن ، کان الراقصون الثلاثة یقفزون و یتحرکون بکل الإتجاهات . و بصورة عامة غنى المطربون الثلاثة و عزفوا الموسیقى وفق الإیقاعات المنتظمة . کانت کل ألحانهم تشبه الألحان العربیة و الفارسیة و الترکیة ، ربع أو نصف إیقاع کما سمعتها . وهم یغنون ضمن إمکانیاتهم أی إمکانیة من إمکانیتین ، فإذا غنى عدة مطربین فی نفس الوقت ، فإن المرء یستمع إلى أن الجمیع یؤدون نفس اللحن و الإیقاع ، و لیس کما یغنی صوتا ثخینا عمیقا ثابتا مثل الباس Bass

و مما تجدر الإشارة إلیه أن الشرطة هنا ممتازة جدا ، بحیث لا یسمح لأحد القیام بسرقة ، ونادر حدوثها . و یستطیع المرء أن یرى سیارات و عربات التجار موجودة فی الشارع طوال الأسابیع . فلا یسمح لأحد أن یسیر فی اللیل فی الشارع بدون مصباح ( سراج ) ، لکی لا تهرب البضائع . و بسبب الضریبة أو التسعیرة الجمرکیة فإن الحکومة لن تسمح لأی قارب أن یصل إلى البر بعد غروب الشمس ، و حتى التنقل من سفینة إلى أخرى .

للإمام فی هذه المدینة والی أو حاکم و وکیل أو مدیر لدائرة الجمارک ، حیث یخضع جمیع التجار و الأجانب ( الغرباء ) إلى تعلیماته و تعلیمات القاضی .

إن عدد نفوس الوثنیین أو الهنود ، سواء أکانوا تجارا أم عمالا أم خدمة المقیمین هنا یبلغ حولی 1200 شخصا . یعیش هنا عدد قلیل من الیهود ، ولا یعیش أوروبی واحد . کانت عندی توصیتان خطیتان حصلت علیهما من بومبای ، إحداهما موجهة إلى وکیل هذه المدینة و الأخرى إلى دلال ( سمسار ) البریطانیین الوثنی ، حیث رحبا بی أجمل ترحیب . لم أقم بزیارة الوکیل إلا نادرا ، لأنی لم أرغب فی الإجابة و التحدث عن شؤونی و أعمالی هنا و خاصة عن سبب قیامی بالسیر و المشی بکثرة خارج المدینة ، و هذا الشیئ لم یعتاد علیه الوکیل من الأوروبیین الذین جاؤوا إلى هنا سابقا .

و السبب الآخر هو تعرفی على زوجین عربیین و شیخ الیهود الذین کانوا کلهم یعرفون البلاد جیدا . و بواسطتهم حصلت على معلومات و أخبار جغرافیة مختلفة عن عمان ، التی سیجدها المرء فی کتابی و صف المنطقة العربیة .

أود هنا التحدث عن موقع مدینة مسقط التی رسمت مخطط تاسیسها فی اللوحة XV .

مدینة مسقط ، مدینة محصنة منیعة من الناحیتین الطبیعیة و الفنیة . تقوم على جانبی المیناء صخور مرتفعة صلبة بحیث أنها تحمی السفن الراسیة فی المیناء من کل الریاح ، بحیث یمکن لربان السفینة أن یرمی مرساته بکل سهولة . کما توجد بطاریات و قلاع فیها مدافع قویة مثبتة . فمن القلاع أخص بالذکر قلعتین ، قلعة میرانی و قلعة الجلیالی العجیبتین ، لأنهما واسعتان و ملتصقتان بالمدینة على صخور قائمة . إن البطاریة و الأبراج الثلاثة صغیرة . و المدینة کلها محاطة بسور ( جدار ) ضعیف ، و له ثمانیة ابراج أو أغلبها بطاریات و مدافع . الجانب الشمال الغربی هو الأضعف لأن 4 یوجد هنا فی سور المدینة شبابیک من الخشب . و قد أزاحت میاه الأمطار الشدیدة أثناء موسم الأمطار الصخور من الجبال المحیطة لکی تجد مجرى لجریان المیاه . ولأن المواطنین هناء بسطاء لا یهتمون بالجاه و الراحة مثل غیرهم المسلمین ، لذا فإن بیوتهم سیئة على الأغلب إضافة إلى الجامعین ( المسجدین ) الصغیرین المظلمین ، لیس لأحدهما مئذنة ( منارة ) . إن أفضل المبانی ( البنایات ) الموجودة فی هذه المدینة هو مبنى الکنیسة البرتغالیة الذی أصبح مسکنا للوالی .

و المبنى الثانی هو مخزن کبیر للبضائع . توجد أراضی شاسعة خارج المدینة و فیها بعض الحدائق ( البساتین ) التی تضفى نخیلها و اشجارها فی موسم الصیف الحار ظلالها الوارفة الباردة المنعشة ، بحیث یشعر المرء ببرودة و لطافة الهواء . أما الفن فلا یمکن للمرء أن یذکره و یتحدث عنه .

إن البیوت خارج سور المدینة و التی یطلق علیها المرء بضواحی مدینة مسقط ، هی جزء مثل باقی البیوت داخل المدینة ، إلا أنها أسوء بکثیر ، وهی عبارة عن أکواخ مکسوة ( مغطاة ) بالحصیر ( الحصران ) . کلها ثابتة من الطبیعة . و الأرض الواسعة محاطة بصخور قائمة جرداء ، لها ثلاثة مخارج ضیقة یمکن الدفاع عنها بسهولة . یؤدی المخرج الخامس إلى سدوف و المخرج السادس الآخر یؤدی إلى کالبو و المخرج الثالث ( 7 ) یؤدی إلى مطرح Mattrach . و الموضعان الأولان هما قریتان سیئتان و الثالثة هی عبارة عن مدینة سیئة فیها قلعة واحدة ، و کلها تقع على البحر .

تقع مسقط أیضا فی نهایة الخلیج ، بین صخور قائمة على سلسلة من الجبال أو أنها شبه جزیرة . إن إرتفاع قطبها تبعا لمشاهداتی و مراقبتی یبلغ

23 درجة و 37 . و بعدها عن بومبای تبعا لملاحظات ربان کابتن السفینة البریطانیة 12 درجة نحو الغرب . کما لوحظ هنا فی یوم الهلال أو البدر الکامل أن منسوب الماء فی الساعة الحادیة عشر یصل إلى الأعلى و أن المد یرتفع 12 إلى 14 قدما إلى الأعلى . وأن میل أو إنحراف الأبرة المغناطیسیة یکون بین أربع و خمس درجات نحو الغرب . توجد عند قدم أحد الجبال ( 8 ) بئر ( عین ) التی تزود مدینة مسقط بالماء النقی البارد فی فصل الجفاف . یقوم ثور و بکل صعوبة ( کما فی B 15 من کتابی وصف المنطقة العربیة عن إنسان ) یحمل و یسحب الماء فی قربة من الجلد إلى الأعلى و یسکبها فی خزان للماء ، و من خلال الأنابیب یوصل الماء إلى المیناء . و حتى أصحاب القوارب باستطاعتهم أخذ المیاه و بکل سهولة . یبدو أن توصیل الماء بهذه الطریقة هو من صنع البرتغالیین (9 ) یسیل الماء من خلال أنبوبین ، کان لهما صنبوران حنفیة کما نتوقع لقفلهما .

أما الآن فیتم قفلهما بواسطة الجلود التی یتم فکها عدة مرات ، عنما یرید المرء أخذ الماء . و فی کلتی القلعتین ، الأولى و الثانیة ، توجد خزانات کبیرة للماء ، و التی تملأ دائما . اراد بعض السواح الآخرین التأکید على أن الأمطار لا تهطل مرة واحدة بالسنة على مدینة مسقط :

( راجع : Voyage d Ovingron Tom, II., p. 127

إن وصف هذه الرحلة جید . وهذا دلیل على أن الرحالة لا یمکنه الحصول على أخبار و معلومات یعتمد علیها . راجع أیضا الکسندر هاملتون

Alexander Hamilton الذی قال بأن العرب فی مسقط لم یستطیعوا سحب ورفع الأسماک . و قد رأى بنفسه أن أحد صیادی الأسماک کان واقفا منادیا تعال تعال تعال لغرض سحب الأسماک من البحر بکمیات کبیرة إلى الأعلى . وقد رأیت هنا فی هذا المیناء أسماکا کثیرة لم أشاهد قبلها فی أی مکان من العالم ، و لم اسمع بأن الأسماک تأتی إلى الساحل ( الضفة ) عندما ینادیها شخص عربی . جلس صیادو الأسماک على أخشاب صغیرة لیخدموا أنفسهم و کذلک صیادی الأسماک فی الخلیج العربی .

( راجع کتابی : وصف المنطقة العربیة ، صفحة 215 ) . وهم یصطادون الأسماک إما بالشبکة أو بواسطة الصنارات ( الشص ) و لکن مع حبوب أو بذور نباتیة مخدرة تخدر السماک ) .

و فی أثناء إقامتی فی هذه المدینة کانت الأمطار تهطل بغزارة یومیا من الیوم الثانی عشر إلى الیوم السابع عشر من ینایر / کانون الثانی . وکان الجو عندنا ملبدا بالغیوم الکثیفة ، حیث اردت مغادرته لولا انتظاری من أجل مراقبة وقیاس إرتفاع القطب ، ومن أجل ذلک بقیت لیلة الحادی عشر/ الثانی عشر من ینایر .

و فی أشهر الصیف ، خاصة عندما تصل الشمس رأس السمت ، و تشع اشعة الشمس الساقطة على الصخور القائمة ، فإن الحرارة فی هذه المدینة ستکون مرتفعة ، لکنها أفضل من مناطق أخرى فی هذا العالم . تبدو الجبال على ساحل عمان قائمة و غیر خصبة أی جرداء ، وعلى العکس من ذلک فإن الودیان أفضل و خصبة .

یجد المرء فی مسقط الفائض من کل أنواع الفواکه الجمیلة ، واللحم هنا بکمیات و بصورة جیدة ، والبحر یقدم فائضا من الأسماک .

ومن المنتوجات الزراعیة التی تصدر من عمان هی التمور المفضلة . فمن هنا تملأ و تشحن السفن إلى موانئ مختلفة من الخلیج العربی باتجاه الهند و المناطق الأخرى . تعتبر مسقط أیضا من أکبر المخازن للبضائع المستوردة من الخلیج الفارسی إلى حضرموت والیمن و الحجاز والهند ، أو من هنا تشحن البضائع إلى الخلیج الفارسی .

وهکذا تحدث أریانوس و غیره من الکتاب الیونانیین عن موسکا Mosca میناء فی هذه المنطقة ، وأعتقد أنه یقصد مسقط . لیس لأن الأسماء متقاربة فحسب ، بل لأن الساحل مکون من صخور متینة قائمة صلبة ، و أن الماء بقربها عمیق ، ولا یمکن للمرء أن یقول غیر ذلک ، بأن میناء مسقط کان منذ آلاف السنین جیدا و قویا ولا زال حتى الآن فی هذا العصر کذلک .

لم یذکر ابو الفداء و کذلک نصر الدین فی جداوله و قوائمه ولا عند أولغ بیک إسم مدینة مسقط .

سوحار ( سوهار ، سحر ) کانت من أهم المدن التجاریة فی عمان . و ربما کانت حکومة مسقط فی ذلک العصر بسبب طبیعتها ، منشغلة بعدم استطاعة مواطنیها بمزاولة التجارة مع البلدان الخارجیة . ولهذا السبب کان إسم مسقط بالنسبة للکتاب المذکورین أعلاه غیر معروف .

وحسب إعتقادی لم یسافر أحد الأوروبیین إلى داخل أراضی مسقط .

تستحق محافظة (ولایة ) مسقط من ناحیة وصف أراضیها الجغرافیة و طبیعتها إلى زیارة دقیقة . وحسب ما سمعت هنا عن مسقط ، بأن المرء یسافر إلى منطقة الإمام التی یتوفر فیها الأمن الکبیر أکثر من الیمن .

( راجع : Ovingron Tom, II. p. 136

Hamilton: Account of theEast Indies, T.I. p. 58

تحدث العرب ضد إدوارد سایج Eduars Saij الذی قال أن باخرته أصیبت بکسور عند ساحلهم ( ساحل عمان ) ، و هذا یدعم ما ذکرته أنا أعلاه ) .

لم تسمح حالتی الصحیة و ظروف أخرى أن أواصل هذه الرحلة . تقابل المرء هنا فرص کثیرة للسفر إلى الخلیج الفارسی ، سفن صغیرة التی یسمیها العرب طراد أو تراتکی ( رسمت بناءها فی المجلد الأول صفحة 285 ) .

لم أنصح أحدا بأن یسافر ( یبحر ) بها ، لأن الجو فی هذا الفصل ملبد بالغیوم و متقلب وکذلک لم یکن المرء متأکدا عن عدم وجود سراق و قراصنة أثناء الإبحار . ولا یخشى المرء على ظهر سفینة أوروبیة .

عاد الکابتن ( الربان ) برایس Price الذی سافرت معه من بومبای إلى مسقط . لذا فإنی خططت مسبقا لرحلتی إلى الخلیج الفارسی على ظهر سفینة بریطانیة التی کانت تنتظرنا فی بومبای . وصلت السفینة إلى هنا بتاریخ 12 ینایر / کانون الثانی . ولما کنت اخشى بألا تتاح لی مثل هذه الفرصة من اجل الإبحار إلى الخلیج الفارسی ، و لهذا السبب ترکت للآخرین الرحلة إلى داخل عمان الذین سیفدون إلیها من بعدی والذین سیجابهون وقتا وحاولات جویة افضل مما علیه الآن . غادرت مسقط فی یوم الثامن عشر من ینایر / کانون الثانی متوجها إلى بوشهر ( أبوشهر ) .

ألمانیا فی 28 آب 2009

——————————————————————————–

 3730-08-09, 04:16 AM

بقلم رحالة المانی عام 1939 میلادیة:

تاجر ألمانی بعدن وسلطان لحج ومنطقتی الحوشبی ومسیمرة فی مذکرات رحالة ألمانی , للاشتراک فی هذا الصخب العجاج .

ینظر البریطانیون من عسکریین ومدنیین إلى جزیرة عدن , على أنها القاعة الخارجیة المؤدیة إلى الجحیم . أما أنا فقد کنت أنظر إلیها دائما على أنها الفردوس . وعندما کنت أؤوب إلى عدن , بعد رحلات على الإبل , تستغرق شهورا طویلة , وتستنفد الکثیر من الجهود التی لا تحتمل , کنت أرى فیها عصارة المدینة , وأجد فیها تلک ( اللطائف ) الصغیرة من الحیاة العصریة التی یألفها کل من یعیش معها , ولا یکترث بها , ولکنه إذا ما افتقدها , شعر بما لها من أهمیة قصوى , وکنت ألقى دائما فیها المسکن المریح فی ضیافة الهر ( م ) وهو من کبار رجال الأعمال الألمان وقد جال هذا الرجل أنحاء العالم وکان فی الماضی یعمل فی تجارة الفراء فی أصقاع ألاسکا النائیة , ثم انتقل منها لیعیش حیاة التبطّل فترة من الوقت , وعاد بعد عثرات وکبوات عدة , فأوجد لنفسه تجارة جدیدة ومربحة فی مجالات النشاط فی عدن . وقد رافقته مرة واحدة فقط إلى مقر عمله . فرأیت ألوف من جلود الماعز , وقد علقت فی کوخ خفیض من الصفیح تنتظر من یبتاعها من أهل الساحل العربی . ویتطلب مثل هذا العمل خبرة فنیة لا یملکها إلا الهر ( م ) نفسه . ویستغرق العمل عدة ساعات کل یوم . ولم یکن فی وسعی أن أحتمل الرائحة الکریهة أکثر من خمس دقائق . وکان علی أیضا أن أشکر السید ( م ) على الجهود الکبیرة التی بذلها لاستعادة بعض أشرطة الصور التی فقدتها فی حضرموت وقد استطاع استرجاعها وإرسالها إلی فی ألمانیا بعد بضعة أشهر من عودتی إلى الوطن .

وکان بیته مجهزا بکل المعدات التی تعتبر ضروریة فی المناطق الاستوائیة , کما کان یضم عددا من الخدم , وبینهم طباخ ممتاز فی مهنته وفنه , ووصیف , وعددا من الکلاب والقطط , وقردین , وتقدم القطط أمثولة کلاسیکیة رائعة , لما تعنیه الحیاة البیتیة حقا , وکنت أرى أحد هذه القطط , یأتی کل یوم من حوض صغیر للأزهار أقیم فی زاویة من زوایا المنزل . وفی ذات صباح , سمعت صرخات خافتة وتبینت أن أحد القطط قد وضعت ستة موالید جدیدة تحت سریری فی اللیل , أما القردان فکان اسم أولهما ماکس والثانی موریتز , وکان الجیران یتضایقون کل الضیق من حیلها وألاعیبها . وفی ذات یوم قاما بزیارة مصرف النقد کان الصراف المسکین قد قضى وقتا طویلا فی حسابها , وسرعان ما جلس موریتز فوق رأس الصراف . وکان هذا آخر ما قاما به من أعمال , إذ أجبر صاحبهما على التخلص منهما .

وقمنا بعد ظهر ذات یوم , بعد أن کانت حدة حرارة النهار قد خفتت , برحلة إلى البر المقابل لعدن , وبزیارة إلى سلطان لحج , وکانت سیارة مضیفی من طراز سیتروان , قدیمة مضى عهدها , وغدت خربة , بعد أن فقدت الکثیر من أجزائها وقطعها . ومع ذلک فقد سارت بنا سیرا مرضیا , وسرعان ما غرقت عجلاتها فی أرض رملیة رخوة , ولکن عددا من البدو سارعوا لمساعدتنا , وهم یغنون ویهتفون , وأخذوا یدفعون العجلة التی طمر نصفها فی الرمل إلى أرض صلبة . وقد تکرر هذا الحادث عدة مرات .

وبعد أن اجتزنا الشیخ عثمان , وهی أول المدن الواقعة فی البر , وفیها الکثیر من الملاّحات المنتجة والمهمة , التی تشرف على إدارتها شرکة إیطالیة , وصلنا إلى مرکز الشرطة وحاجز للطریق , وهما معزولان تماما فی منتصف المنطقة الخالیة المکشوفة . التی لا طرق لها . وکان علینا أن نبرز الوثائق الرسمیة والأذونات التی نحملها . ولا یسمح الإنکلیز لأی إنسان باجتیاز هذه المنطقة, دون إذن من حاکم عدن, إذ أنهم لا یعتبرون أنفسهم مسئولین عن سلامة الأوربیین وراء هذا الحاجز.

وظللنا نرتحل عبر الصحراء ساعات طویلة , ولم نکن نرى شیئا , سوى الرمال الشاحبة الجرداء , وقد انتشرت فیها بعض الأشواک والنباتات الصحراویة الجافة , ومرت فیها ودیان صخریة خالیة من الماء , وانتثر فیها بیت أو بیتان من الشعر , هنا وهناک یقیم فیها البدو , ولیس ثمة فی هذا المکان طائر یغرد , أو نأمة لإنسان , تبدد هذا الصمت المطبق , وکان أکثر ما نراه قافلة من الجمال , تمضی فی طریق صامتة , تدوس الرمال , وتسوقها بعض الحمیر .

وفجأة ارتفع أمامنا فی الأفق منظر رائع , وکأن مسة سحریة قد أصابته , فبعثته إلى الحیاة , أنها قصور ذات أبراج , تشرق بیضاء لامعة , کالمرمر وقد ارتفعت سوقها المدورة وشرفاتها الرقیقة . وکان الشیء المدهش , أن جمیع هذه المناظر بدت عائمة فی الهواء , وکأنها مرسومة على نقطة انحدار السماء الزرقاء نحو الأفق , وقد ضمت أرق الألوان وأکثرها وداعة . وعندما اقتربنا ,أخذنا نبصر الخطوط العریضة للمدینة ببیوتها السمراء المربعة , وقد تشابکت مع بعضها , وثبتت أقدامها فی الأرض , وتبینا سبب ما أصابنا من خداع النظر من بعید , فالبیوت کلها مؤلف من أکثر من طبقة واحدة , وجمیع طبقاتها العلیا مصبوغة باللون الأبیض أما الطبقات السفلیة فلونها من لون التراب , وهذا الذی جعلها تبدو لنا من بعید وکأنها معلقة فی الفضاء . وتغیر منظر الأرض أیضا بصورة مفاجئة , وأخذ الوادی الجاف الذی کنا نسیر بجواره منذ مدة طویلة , یبدو فیه الماء شیئا فشیئا الآن , وتسیل هذه المیاه نحو الحقول التی تنتشر الخضرة فیها عبر عدد من القنوات والمجاری . وکانت هامات أشجار النخیل (الطرابیش المصنوعة من السعف) , بأبناء البلدة , یعودون إلى بیوتهم من أعمالهم عند مغیب الشمس . ورأیت أطفالا سمر من العرب تعرت صدورهم , یسوقون أمامهم الأبقار إلى زرائبها , وحیّانا هؤلاء الغلمان تحیة ودیة , بینما نظرت إلینا النسوة وکن یرتدین أوشحة زرقاء , نظرات فیها الکثیر من الخفر والحیاء . ورأینا أمامنا بوابة واسعة من الطین سرعان ما ابتلعتنا , فقد وصلنا إلى لحج .

ولیس فی وسع إنسان أن یزعم أن عظمة سلطان لحج , السید عبدالکریم , یتمتع بسلطان خال من المتاعب على الرغم من حمایة الإمبراطوریة البریطانیة , إذ أنه على النقیض من ذلک , یعیش فی جو من القلق و المتاعب .

کنت قبل عام عندما قمت بزیارته زیارة قصیرة , فلقد کان ذلک الیوم عیدا إسلامیا دعیت لحضوره …

کان هذا فی الزیارة الأولى , وکان السلطان فی أوج سطوته وعنفوانه , أما الیوم وفی هذه الزیارة الحالیة , کانت سحابة قاتمة سوداء تجلل بیته وأسرته . ومع ذلک فقد استقبلنی الحاکم , الذی کان قد ابیض شعره , بما عهدته فیه فی المرة الماضیة من لطف , فی قاعة القصر الکبرى , التی یستقبل فیها عادة مستشاریه ورجال حاشیته , قبل أن ینسحب فی المساء إلى قصر الحریم . ورأیت فی عینیه علائم الحزن والجهد , وسرعان ما سمعت بالحادث المؤلم , الذی کان فی الحق , سببا کافیا لما یشعر به من انحطاط فی قواه . وکانت الشیخوخة قد جعلت أعباء الحکم منهکة له ولقواه . فأراد أن یتنازل عن العرش , وأن یسلّم مقالید الحکم لولده لیضمن خلافته له إبان حیاته . فالتقالید فی البلاد العربیة لا تحتم انتقال العرش بالوراثة , وتنص هذه التقالید على اختیار الحاکم من أکبر أفراد أسرته کفایة وجدارة , وقد أفادت بعض العشائر النبیلة القویة من هذا التقلید , وأسمت مرشحا لها لخلافة السلطان رجلا من شیوخها , لقی الکثیر من التأیید لدى الأهل . وهکذا ظهر فریقان , وأخذت الخلافات تشتد حدة یوم بعد یوم , إلى أن وصلت إلى حد إطلاق النار والقتال , فی اجتماع کان الأمیر فضل نجل السلطان یشهده , فأصیب بجراح ثخینة , وأدت إصابته برصاصة فی رأسه إلى فقدان أحد عینیه , وسرعان ما نقل إلى عدن حیث قام الأطباء البریطانیون على العنایة به وتعهده بالعلاج والرعایة . ولما کان شفاؤه الکامل غیر متوقع أبدا , فقد أصبح بصورة اتوماتکیة آلیة , محروما من ولایة عرش لحج .

وأصیب نفوذ السلطان بضربة قاصمة أخرى , من ناحیة ثانیة , فسخاء الحاکم أو کرمه , هو الفضیلة الرئیسة وفقا لتقالید العرب وتفکیرهم . والأمیر الذی لا یقوم بتوزیع الأموال بسخاء وبذخ , فی شکل عروض من الأبهة والعظمة , أو صدقات وهبات یقدمها إلى الکبراء ,یفتقر إلى أهم مقوّمات المنصب . وکان هذا لسوء الحظ هو الوضع الذی وجد سلطان لحج نفسه فیه الآن . فإمام الیمن الذی غدا حاکما مطلقا بعد زوال الإمبراطوریة العثمانیة , أخذ یطالب بالمناطق الساحلیة الواقعة تحت الحمایة البریطانیة على أساس أن هذه المناطق کانت دائما جزءا من الیمن منذ أقدم عصور التاریخ , وأنها تبعا لذلک یجب أن تضم إلى مملکته , ولما کان إمام الیمن , من الحکمة بحیث لا یخوض المعرکة مباشرة ضد القوة الطاغیة ( أی إنکلترا) , فقد رأى أن المعرکة یجب أن تخاض مع تابعها أی مع سلطان لحج . فأصدر أمره , بوقف جمیع القوافل عن المرور فی سلطنة لحج . وبدأت تجارة الیمن تنتقل منذ ذلک الحین بطریق البحر من عدن إلى الحدیدة مباشرة . وکانت لحج تستوفی رسوما على البضائع التی تنقل بطریق التجارة العابرة ( الترانزیت ) فی أراضیها . وکانت هذه الرسوم , تأتی لها بدخل طیب , إذ کانت صادرات الیمن من الجلود وحدها تربو على المائة ألف جنیه فی العام الواحد . وقد فقد سلطان لحج بسبب هذا الإجراء المعادی الذی قامت به حکومة الیمن المورد الرئیسی لدخله , وکانت مساعدات بریطانیة المالیة من الضآلة , بحیث لا تستطیع أن تفی بالوجبات المترتبة علیه بوصفه سلطانا للمنطقة طبقا لعادات البلاد وتقالیدها . وحللنا فی ضیافة السلطان فی أحد بیوته الکثیرة , وکان قد خصصه لإقامة رجلین ألمانیین , هما الأوروبیان الوحیدان اللذان یعیشان فی لحج , وکان هذان المواطنان قد اضطرا إلى الخروج من ألمانیا طلبا للعیش فی الخارج , کغیرهما من الألمان الذین انتشروا فی مشارق الأرض ومغاربها . وکانا قد جاءا من الحبشة قبل ثلاث سنوات , وأفاد منهما السلطان فی بلاطه , فهما یقومان بکل عمل تقریبا , من الأعمال الفنیة , إذ یدیران مضخات المیاه , ویتولیان إصلاح سیارات السلطان وأجهزة الحاکی فی قصره , وقد أقاما له محطة تولید کهر بائیة . وکان السلطان یقدر لهما خدماتها کل تقدیر , ولکنه لم یعد قادرا على أن یدفع لهما رواتب کافیة , بسبب الضائقة المالیة التی یعانیها . وقد أضطر الرجلان بعد وصولنا إلى حزم متاعهما , ومغادرة البلاد سعیا وراء الرزق , إلى حیث تنقلهما أقدامهما , وقد سمعت فیما بعد أنهما قد ذهبا إلى الهند .

وتمکننا قبیل غروب الیوم التالی , من إعداد سیارتنا , فسارعنا إلى مغادرة لحج . ولم نکن قد ابلغنا السلطان برغبتنا فی مواصلة الرحیل إلى داخل البلاد , إذ کان مجرد الحصول على ترخیص بذلک , سیؤدی إلى مفاوضات لا نهایة لها , تدور على النحو العربی المألوف . وکان مثل هذا الترخیص , یقضی بإیفاد حرس لمرافقتنا وهذا ما کنا نحاول الابتعاد عنه , لما قد یؤدی إلیه من عرقلة لمشروعنا .

ومضینا فی سیارتنا عبر الوادی الخصیب إلی یسیل فیه نهر طیبان والغنی بما فیه من أشجار الموز والمانجا . ولکن الصحراء تبدأ مباشرة وراء أطراف هذه البساتین , ولیست هذه الصحراء , بالشیء المیت کما یبدو , ولکنها وجود خطر ینبض بالحیاة , فالرمال وهی عنصرها المتحرک والتی تهتز من أقل هزة من الریح , دائمة الحرکة , والتنقل تنقلا مریبا مشئوما , ساعیة إلى دفن کل ما یقف فی طریقها . وهکذا فإن ممار الجهد الإنسانی تظل مهددة دائما بالدمار , ولا یستطیع الناس إلا عن طریق الکد المستمر والذی لا ینتهی , من اقتناص لقمة العیش اللازمة لوجودهم من قبضة الطبیعة التی لا ترحم . ولا ریب فی أن حدیث الناس المألوف عن کسل أهل المناطق الاستوائیة , یبرهن فی هذه البلاد , على أنه مجرد خرافة لیس إلا .

ووصلنا عند المساء إلى قریة کبیرة تسکنها قبیلة (الحوشبی ) . وکان منظر الأکواخ الxxxxة المبنیة من الطین یوحی بانطباع سیء , ولکن جدرانها السمراء کانت مزخرفة باللون الأبیض , وقد رسمت علیها صور غریبة کما کانت الجوانب المتلویّة ذات الرؤوس المدببة التی لا حد لها ولا حصر , التی تحیط بأبواب الأکواخ , ترمز إلى تصامیم غیر مألوفة فی حاضرنا , وقد تعود بأصولها إلى أیام ملوک سبأ . وقد یکون هناک ما یؤید هذه النظریة إذ أن أفراد قبیلة( الحوشبی ) قد احتفظوا بعدد من العادات والتقالید التی کانت سائدة فی عصور ما قبل التاریخ . فبالإضافة مثلا إلى القبور الإسلامیة المألوفة , هناک على مقربة من قرى هذه القبیلة , أهرامات طویلة مدببة الرؤوس , ومنفصلة عن بعضها البعض . ولیست هذه الأماکن إلا مثوى شیوخ القبیلة والشخصیات التی یتمتع أصاحبها باحترام خاص , لأنهم کانوا قادرین على شفاء المرضى , وکانوا تبعا لعرف القرون الوسطى من السحرة الذین یتمتعون بقوى غیبیة . وعلى مقربة من القبور الحقیقة , تقوم مجموعات من الحجارة الناعمة , ویأتی سکان هذه القرى , فی أیام معینة من السنة , فی جماعات فی اللیل , ویدهنون هذه الحجارة بالزیت , وهو تقلید معروف منذ أقدم عهود الوثنیین .

وما کدنا نصل إلى القریة , حتى أحاط جمیع سکان القریة بسیارتنا . وقد رحبوا بنا ترحیبا ودیا , وعرضوا علینا أحد منازلهم لنحل فیه , ولکننا آثرنا قضاء اللیل فی العراء , تحت قبة السماء , ویبدو أن سلوکنا قد أساء إلى الأرواح التی تخیّم على المکان , فبعثت إلینا جیوشا کاملة من البعوض , من ذباب الرمل , عقابا لنا على سلوکنا . وقد حالت هجماتها بیننا وبین النوم , وإذا ما تجاهلنا ذلک , کانت اللیلة رائعة . وکانت النجوم المتلألة , تلقی ضوءا أزرق خافتا , وکان المخروط الطویل , لأحد اهرامات المدافن , یقف على طرف الصحراء الصامتة , وقد أحاطت به حالة سحریة . وضاع الزمن فی هذا الخواء الذی لا نهایة له , وأخذت أفکر فی التشابه القائم بین الدیانات البدائیة , التی آمن بها الجنس البشری , إیمانا سطحیا لا عمق فیه . وأذکر أننی قرأت فی التوراة حدیث دهن الحجارة بالزیت , وهذا لیس بالمستغرب , فالعرب والإسرائیلیون ینتمون إلى نفس الجنس السامی , ولکن هذه العقیدة القدیمة توجد أیضا عند الهندوکیین فی الهند . وکانت الإدارة الإنکلیزیة تجد صعوبة کبیرة , فی حمایة الحجارة البیضاء التی توضع کعلامات فارقة للطرق من الدهانات بالزیت , وکان الهندوکیون کثیرا ما یأخذون هذه الحجارة فی اللیل بصورة خفیة , وینقلونها إلى المعابد والأماکن المقدسة حیث یقیمونها هناک , لیدهنوها بالزیت فی بعض الاحتفالات الدینیة . ومن المحتمل أن یکون الزیت , قد استخدمت بدیلا عن الدم الذی کان یراق فی السابق فی مثل هذه الاحتفالات . ولکن هذه الروایة لیست موثوقة تماما . إذ لا تزال الأضاحی معروفة حتى الیوم فی الإسلام فی بعض المناسبات الهامة , بینما یمنع الدهان بالزیت منعا باتا , على اعتبار أنه من عادات الوثنیة . فعندما یمد خط حدیدی مثلا , تراق بعض دماء الأنعام فوق الخط الحدیدی , وذلک کضمان لحمایة العنایة الإلهیة للخط .

وکانت التماثیل الحجریة هی الطقس الأساسی , فی جمیع الدیانات القدیمة فی کل مکان . ولم تکن هذه الأشکال الحجریة تستخدم فی إقامة المذابح حیث تقدم القرابین , وإنما تستخدم فی تمثیل الألوهیة أیضا . وکان مجرد نحت رأس , بصورة لا فن فیها , یعتبر کافیا , ثم ما لبثت هذه العادات أن تطورت إلى نحت تماثیل کاملة , توضع إلى جانبها حجارة ثانیة تستخدم لتقدیم القرابین , والمدهش فی هذا الأمر أن سیر التطور هذا یمکن أن یعثر علیه عند عدد من الشعوب , التی عاشت متفرقة ولم یقم بینها أی ارتباط أو اتصال . وکلنا یعرف أن هذه الطقوس التی جاءت من ضباب التاریخ الغابر , قد انتقلت إلى الیونان , واتخذت عندهم شکل ذلک الکمال فی إقامة تماثیل الآلهة , التی تعرض دائما وإلى جانبها المذابح الحجریة .

ولننتقل خطوة أخرى , کان الوثنیون العرب یحترمون الأشجار على أنها مقر أربابهم , وکانوا یقیمون احتفالهم تحتها , ویعلقون أسلحتهم على أغصانها , وما زالت بعض هذه الأشجار المقدسة التی تغطی فروعها بمختلف النذور المربوطة إلیها , قائمة فی جوار الکثیر من المدن والقرى . وتحاط هذه الأشجار عادة بأسیجة من الحجارة , تحیط بباحة مقدسة , وکان الوثنیون العرب , یعرفون هذه الأماکن المقدسة ویؤمونها لتقدیم النذور , وهی عادات ظلت متبعة حتى بعد مجیء النصرانیة والإسلام . ونحن نعرف کذلک , أن بعض شعوب الشمال , کالألمان مثلا , کانت تقدس الأشجار أیضا , على أنها مثاوی الآلهة , وأن هذه الأشجار کانت تحاط بباحات مقدسة , یقیمون فیها احتفالاتهم الدینیة .

وبدأنا الحرکة من جدید فی الیوم التالی . ووصلنا إلى المنطقة الجبلیة , التی ترتفع بصورة عمودیة , من السهل الساحلی المنبسط . وأخذت سیارتنا تزمجر , وهی تصعد وادیا تغطیه فتات الصخور المتفرقة . ولم تکن هناک طرق معبدة , أو غیر معبدة . وأخذت المنحدرات تزداد حدة شیئا فشیئا , والجبال تسمق بصورة تدریجیة . وأخیرا توقفت سیارتنا ( السیتروان ) عن السیر . وکان علینا أن ندفعها دفعا حتى نصل بها إلى قریة ( مسیمیر) القریبة . وهنا توقفت نهائیا عن السیر . ورأینا أمامنا سلاسل جبلیة ترتفع إلى علو یتراوح بین ستة آلاف وتسعة آلاف قدم . وهی تقوم بمثابة الستار الحاجز , الذی یفصل بین مملکة الإمام وبین العالم الخارجی , ویحول دون أی اختراق لها من هذه الناحیة . أما مسیمیر هذه , فمن الإمارات الصغیرة جدا , التی تتبع لسیادة سلطان لحج , وقبل أن نمر بها مرور الکرام , قمنا بزیارة اضطراریة للأمیر الذی یحمل أیضا لقب السلطان . وکان من الصعب العثور على قصره , إذ أن هذا القصر لا یختلف کثیرا عن أکواخ الطین التی یقیم فیه رعایاه , ولکن السلطان یتمیز عن رعایاه بشیئین . أولهما المدفع القدیم الذی یقف أمام منزله , وثانیهما الحذاء الجلدی الذی یضعه فی قدمیه , ویبدو أنه کان أکثر زهوا بحذائه منه بمدفعه .

وفور عودتنا إلى عدن , کانت السفینة التی طال انتظارها , قد جاءت من المکلا , ولکنها لم تکن تحمل أی رد على الطلب الرسمی , المتعلق بالسماح لی بدخولها , وکان من المقدر أن أظل فی عدن إلى أبد الآبدین , لو لم تسمح لی الحکومة البریطانیة بالرحیل إلى المکلا , موعزة لی بالحصول على الترخیص اللازم بدخولها عند وصولی إلیها . وهکذا عندما آبت السفینة من رحلتها المعتادة إلى الحدیدة بعد نحو من أسبوعین , صعدت إلیها متجها إلى حضرموت دون سابق إعداد .

من کتاب الیمن من الباب الخلفی للرحالة الألمانی ……….

——————————————————————————–

 3731-08-09, 05:48

شبه الجزیرة العربیة فی کتابات الرحالة الغربیین

http://www.kapl.org.sa/files/book–14.jpg

شبه الجزیرة العربیة فی کتابات الرحالة الغربیین فی مائة عام (1770م1870م) الجزء الأول الرحلات إلى الحجاز وعسیر ونجد.

صدر بمناسبة مرور مائة عام على تأسیس المملکة.

تألیف: البرخت زیمه

ترجمة: د. غازی عبد الرحیم شنیک

133ص

یستعرض الکتاب ما کتبه الرحالة الألمان وغیرهم عن شبه الجزیرة العربیة فی القرنین السابع والثامن عشر المیلادیین، وما ذکروه من أوصاف للأماکن الجغرافیة والحوادث التاریخیة، ویخصص المؤلف حیزاً کبیراً للعرض الخاص بجغرافیة وتاریخ وسط وشمال شبه الجزیرة العربیة. وقد سار الکاتب على منهج تتبع خط سیر هؤلاء الرحالة فی الأجزاء المختلفة من الجزیرة العربیة، مع التعلیق على أهم ما دوّنوه عن جغرافیة البلاد التی زاروها وأحوالها الاجتماعیة، وما یسودها من عادات وتقالید.

——————————————————————————–

ابن جبیر (614هـ \ 1217م)

جغرافیا

فی کتابه (رحلة ابن جبیر) التی احتوت ثلاث رحلات تکلم عن البلاد التی زارها وأقام فیها فی طریقة إلى الحج وهی مصر والحجاز والشام والعراق وصقلیة وتعد رحلته من أهم مؤلفات العرب فی الرحلات.

——————————————————————————–

وثیقة عثمانیة تحدد طرق قوافل الحج المارة بالعارض وتشید بوقفات أمرائها تجاه ضیوف الرحمن

أشارت إلى جد الأسرة السعودیة وشیخ الدرعیة قبل 435 عاما * أوامر سلطانیة تتضمن تقدیم دعم لأمراء البلدان النجدیة لضمان سلامة الحجاج وحمایة القوافل * أقدم نص عن نسب آل سعود وقصة قدوم الجد الأعلى مانع المریدی إلى الریاض من القطیف

http://www.aawsat.com/2008/11/28/images/ksa-local1.496661.jpgقافلة حجاج خارج مکة بهوادجها لنقل الحجاج فی صورة التقطها فیلبی عام 1931 («الشرق الأوسط»)http://www.aawsat.com/2008/11/28/images/ksa-local2.496661.jpgوثیقة مؤرخة قبل 62 عاماً اثناء تولی الامیر سلطان بن عبد العزیز إمارة الریاض تشیر الى تتابع قوافل الحجیج ومرورها بالمنطقةhttp://www.aawsat.com/2008/11/28/images/ksa-local3.496661.jpgالنبذة المخطوطة فی نسب أسرة آل سعود ویرد فیها اشارة الى جد الاسرة الامیر ابراهیم بن موسى أمیر الدرعیة واقدم نبذة مخطوطة لنسب اسرة آل سعود من المردة من وائل (کتبت قبل عام 1218هـ)http://www.aawsat.com/2008/11/28/images/ksa-local4.496661.jpgرسمة عثمانیة لمکة المکرمة اثناء صدور الوثیقةhttp://www.aawsat.com/2008/11/28/images/ksa-local5.496661.jpgصورة لأطلال الطریف بالدرعیة التقطها فیلبی قبل 93 عاما («الشرق الأوسط»)

الریاض: بدر الخریف

أدت ظروف سیاسیة واقتصادیة وأمنیة داخل الجزیرة العربیة منذ قرون الى اضطراب الأمن وشیوع الخوف، ومع هذه الظروف نشأت صراعات محلیة وقامت فی بعض أرجاء المنطقة کیانات إقلیمیة ضعیفة لم تتمکن من تحقیق الوحدة السیاسیة والسیطرة على مجریات الأحداث بالصورة المأمولة.

ویعد وسط الجزیرة العربیة أو ما یعرف ببلاد نجد منطقة مهمة ورئیسیة فی طریق القوافل القادمة من والى شرق الجزیرة العربیة وصولا الى غربها وبالتحدید الأماکن المقدسة.

وقد تعرضت هذه القوافل على مدى قرون الى مخاطر بسبب عملیات السلب والهجمات لقطاع الطرق وهو ما أدى الى انقطاع القوافل من المرور بنجد والتوجه الى البلاد المقدسة، بل ان کثیرا من التجار غیروا محطاتهم، لتبقى قوافل الحجاج تتعرض لمخاطر السلب من الکیانات المحلیة الضعیفة ومن الأسر التی تسیطر على البلدان وطرق القوافل، ذلک ان الحج رکن من أرکان الإسلام الخمسة لا یمکن ترکه تحت أیة ظروف ومخاطر لا یثنی طالبه عنه أی هاجس مؤرق.

ولم تتوفر فی المصادر التاریخیة معلومات عن واقع حال المنطقة فی حقبة تاریخیة من القرن العاشر الهجری حول الحجاج العابرین إلى منطقة العارض من نجد باستثناء إشارات عابرة حول جهود دول قامت فی الجزیرة العربیة لحمایة القوافل التابعة لها والسالکة منها إلى کثیر من العواصم الإسلامیة ومنها مکة المکرمة.

ونجح الباحث راشد بن محمد بن عساکر من کشف غموض بعض ما خفی من تاریخ وسط الجزیرة خلال حقبة زمنیة لم تسلط فیها الأضواء على أوضاعها بشکل عام وأوضاع بعض قوافل الحج وأحداثها المختصة بالبلاد النجدیة بشکل خاص، وذلک بتحقیقه وثیقة عثمانیة مؤرخة عام 1573م بیّن فیها الدور الذی قامت به الدولة العثمانیة فی الحفاظ على سلامة الحجاج العابرین الى منطقة العارض من نجد خلال تمرکزهم فی بلاد الأحساء التی منها استطاعت مد نفوذها الى داخل نجد، کما أوضحت حرص أمراء البلاد النجدیة على الالتزام بالأوامر الصادرة عن السلطان العثمانی بصفته ممثلا للخلافة الاسلامیة بمرافقتهم وحمایتهم للقوافل العابرة لبلدانهم الى ان تصل للأماکن المقدسة وربما استمر ذلک خلال سنوات متعددة. وقدمت الوثیقة اشارات الى اسماء بعض الأمراء من بلدان العارض فی تلک الحقبة لا توجد فی المصادر المحلیة المتوافرة، منها اشارة الوثیقة العثمانیة الى امارة ابراهیم بن موسى بن ربیعة وتحدد مدتها التی لا توجد فی المصادر المحلیة، إضافة إلى إشارات إلى آل عطا أمراء ملهم وغیرهم.

واختار الباحث العساکر عنوانا لهذه الدراسة «قوافل الحج المارة بالعارض» من خلال وثیقة عثمانیة أشارت إلى جد الأسرة السعودیة وشیخ الدرعیة سنة 981هـ (1573م).

بدأت الدراسة بمقدمة عن الأوضاع الاقلیمیة والسیاسیة للبلاد النجدیة قبل القرن العاشر الهجری، حیث اوضحت ان طبیعة الظروف النجدیة اتسمت قبل القرن العاشر الهجری بضعف الکیانات الاقلیمیة ونشوء الصراعات المحلیة، وسوء الاحوال الاقتصادیة التی انعکست على انعدام الوحدة السیاسیة التی کان من المؤمل ان تکون ذات سیطرة شمولیة على مجریات الأحداث بکافة صورها وتنوع اهدافها واختلاف اشکالها.

ثم تحدث الباحث عن معنى القوافل مشددا على انه ابتداء السفر والرجوع منه أی الذهاب والایاب، موضحا بأن القافلة تتکون من اعداد کبیرة، خاصة فی موسم الحج، فیکون هناک المسؤولون لتولی المهمات المختلفة، سواء فی اعدادها وتشکیلها لتکون جاهزة للانطلاق وأخذ الاستعدادات المطلوبة لذلک، مثل التزود بالمراکب کالابل والخیل وتوفیر الماء والطعام والمواد الضروریة کالخیام والأمتعة المختلفة، ویکون أمیر القافلة مرافقا لهذه الحملة أو من ینیبه مع وجود المساعدین له، والحاشیة وتوفر رجال الحراسة الجنود والأدلاء الذین یعرفون الطرق والأماکن، ثم یلتحق حجاج البلد بهذه القافلة بعد اتفاقهم على مکان الاجتماع وتحدیده، وقد یلتحق بهذه القافلة الحجاج من خارج مناطقهم، وقد سارت القوافل العابرة من خارج الجزیرة العربیة وفق تنظیمات معینة، وأهم هذه القوافل ما قدم من مصر والشام والعراق.

وفی کتابه «الحقیقة والمجاز فی الرحلة من بلاد الشام ومصر والحجاز»، یشیر عبد الغنی النابلسی فی رحلة إلى مکة بکثرة القوافل القادمة إلیها من کل مکان فیقول: «وهی تتبع خلقا کثیرا، خصوصا أیام الحج، فإنه یرد الیها قوافل عظیمة من مصر والشام وحلب وبغداد والبصرة والحسا ونجد والیمن ومن بحر الهند والحبشة والشحر وحضرموت وعربان جزیرة العرب».

العقیلات والقوافل الأمیریة

* وقسّم العساکر القوافل الى قسمین: القوافل ذات الصبغة التجاریة، والقوافل ذات الصبغة الرسمیة أو الأمیریة، حیث شکلت الأولى عنصرا مهما فی تأدیة دورها الاقتصادی بین البلاد النجدیة وغیرها من المناطق، خاصة شرق الجزیرة العربیة وغربها، إذ تعامل النجدیون مع العراقیین وأهل الشام ومصر، حیث یجلبون ما تشتهر به بلادهم لیعودوا بما تحتاج الیه منطقتهم من منتجات هذه البلاد، ولعل من أهم القوافل التجاریة التی تعاملت بهذه الطریقة، إضافة الى التحاق المسافرین عبرها للانتقال من بلد الى آخر ومن ضمنها الأماکن المقدسة قوافل (العقیلات) التی تعددت أغراضها التجاریة، ویعود أقدم ذکر لهذه القافلة الى القرن السابع الهجری، حیث اشار ابن المقرب العیونی المتوفى عام 630هـ الیهم فی احدى قصائده بقوله:

أقول لرکب من عقیل لقیتهم وأعناقها للقریتین تمال

* أما ثانی أنواع القوافل وهی القوافل الرئیسیة أو الأمیریة، فهی المراکب التی یقودها الأمراء والحکام أو من ینوبهم من القادة للوصول الى الأماکن المقدسة، وتتوافر فیها العناصر الضروریة والمستلزمات الکاملة لما تحتاج الیه فی سیرها وبلوغ غایتها کوجود الجنود والأطباء والادلاء والخدم وتوافر الدواب والماء، وهی اکبر حجما واوسع تشکیلا وأضبط أمنا من القوافل الأخرى، حیث یلتحق بها أعداد کبیرة تصل الى الآلاف، وقد یتکفل الأمیر أو من ینیبه بتوصیل بعض الحجاج غیر القادرین ویسعون الى توفیر المراکب الضروریة لهم، اضافة الى تقدیم الطعام والشراب وصولا الى الأماکن المقدسة طلبا للأجر والثواب، کما یسعى بعض الحجاج للدخول فی هذه القافلة بسبب وجود الحمایة الأمنیة، وتوفیر الطعام وما علیهم سوى امتلاک الراحلة التی تقلهم، وتلتحق بعض القوافل التجاریة الأخرى مع القافلة وترافقها للاستفادة منها فی الجانب الأمنی أملا فی بیع بضاعتها وتنشیط وشراء ما تحتاج الیه سواء للقافلة او عند ورودها الأماکن العابرة لها وصولا الى مکة، ویلتحق بهذه القوافل طبقات المجتمع کافة من علماء وأمراء واعیان وتجار وصناع وغیرهم، وقد تقام حلقات التدریس والتعلیم بفضل وجود مرافقین من طلاب العلم أو القضاة مع هذه الحملات التی یقودها الأمراء.

وأورد الباحث نماذج مختلفة من رحلات إلى الأماکن المقدسة سجلها رحالة ومؤرخون، منها رحلة ابن بطوطة من الریاض إلى مکة وخروجه مع أمیر حجر الیمامة (الریاض) طفیل بن غانم، ورحلة الشیخ اجود بن زامل مع جمع عظیم یقال انهم یزیدون على 30 ألفا، ورحلة السلطان الجدید للأحساء راشد بن مغامس عام 933هـ، حیث قاد قافلة للحج بعد اسقاط دولة بنی جبر، اضافة الى رحلة الشیخ مبارک بن راشد المسعفی عام 940هـ، وقد وصف بأنه سلطان الشرق، کما أورد الباحث حوادث متفرقة تتعلق بالحجاج القادمین من الشرق والغرب والجنوب.

وتناول ابن عساکر طریق الحج من الیمامة الى مکة وهو الطریق الأکثر شهرة بسبب ورود القوافل على کثیر من القرى وموارد المیاه من خلال کتاب (بلاد العرب) لمؤلفه لغده الاصفهانی، حیث تتجه القوافل المغادرة من الیمامة عبر هذا الطریق لأداء فریضة الحج أو الاتجاه الى الحجاز مرورا ببعض المدن أو المناهل او بعض العلامات الدالة علیه المشهورة بطریق المنار منها: الراحة، الاحیسی، قرقرى، الورکة، أهوى، أصیمر، العفافة، وعکاش، والمروت، السحامة، مویهة جراد، الهلباء، جزالاء، الخنفس، العوسجة، عکاش، العیصان، الدثینة، قبا، حرة بنی سلیم، مران، بیسان، اوطاس، غور تهامة، ذات عرق، نخلة، بستان ابن عامر.

إشادة بشیوخ نجد

* وتضمنت الوثیقة أمرا موجهًا الى أمیر أمراء الأحساء مع ذکر لعدد من البلدان وأسماء وشخصیات ومنهم ابراهیم بن موسى أمیر الدرعیة الذی منه تتفرع کثیر من الأسر التی تمت بالصلة الى الأسرة الحاکمة الیوم (آل سعود).

وجاء فی الوثیقة المترجمة أمر موجه لأمیر أمراء الحسا (الأحساء): «إن أمیر أمراء الأحساء السابق عثمان، سبق ان کتب خطابا ذکر فیه ان شیوخ ولایة نجد وهم: شیخ قلعة التی تسمى دلیم (الدلم) عیسى بن عثمان، وشیخ قلعة التی تسمى دراغیة (الدرعیة) ابراهیم بن موسى، وشیخ قلعة التی تسمى سلمیة (السلمیة) حسین أبن أبو اللویطة، وشیخ قلعة التی تسمى ملیح (ملهم) أحمد بن عطاف (عطا) طلبوا منه الاستمالة ونتج عن ذلک ان وصل الحجاج ذوو الابتهاج فی العام الماضی الى الدیار المقدسة بأمن وأمان.. وکان الحجاج راضین عنهم شاکرین لهم، ثم ذکر ان مرور الحجاج المذکورین ـ أی الشیوخ المشار الیهم بعالیه ـ ومرافقتهم ایاهم انفع وأولى وبناء على عرضه ذلک فقد أمرت: انک اذا رأیت ان الشیوخ المذکورین اذا رافقوا الحجاج الى مکة المکرمة، فلتعط لهم الاستمالة الحسنة کما کان. فلترسلهم معهم حتى یقوموا بمرافقة حجاج المسلمین ولیکونوا حذرین ولا یمروا بالأماکن الممنوعة، بل یتوجهون معهم من الأماکن المعتادة حتى یعود الحجاج بأمن وأمان، ولتدارک الأمر على وجه حسن ولا تفوت دقیقة واحدة فی الاهتمام بهم». حرر فی 28 رجب 981هـ.

وفیما یتعلق بصیاغة الوثیقة ذکر الباحث ابن عساکر انها کتبت بالخط الهمایونی، حیث انه یختص بالنظر فی الأمور السیاسیة والاداریة والعسکریة والمالیة التی تهم الدولة، کما ان دفاتر المهمة المکتوبة بهذا الخط هی الأوامر الصادرة عن هذا الدیوان الهمایونی الذی یختص بمختلف أمور الدولة.

تضمنت هذه الوثیقة أسماء بعض البلدان والأمراء لبعض المناطق فی بلدان العارض من نجد إلا انها لا تخلو من الاخطاء سواء فی کتابة اسماء البلدان او الأمراء، فمثلا: بلدة الدلم سمیت فی الوثیقة: (الدلیم)، وبلدة الدرعیة سمیت فی الوثیقة: (دراغیة)، وبلدة السلمیة سمیت فی الوثیقة: (سلمیة) بدون أل التعریف.

أما الأمراء فقد وردت أسماء بعضهم مصحفة، حیث سمی أحمد بن عطا فی الوثیقة: (أحمد بن عطاف). وربما ان اسم أمیر السلمیة ورد مصحفا هل هو اللویطة أم اللوبطة وکلاهما مجهول.

ومن خلال دراسة الوثیقة ومحتواها فقد اتضح ان الدولة العثمانیة فی عهد السلطان سلیم الثانی (930 – 982هـ) سارت متبعة التنظیمات الاداریة والتشریعیة نفسها التی سنها والده السلطان سلیمان خان الأول (900 هـ ـ 974هـ) الذی حکم مدة (46 سنة) وعمل على بسط نفوذ الدولة وتوسیع رقعتها واعلاء شأنها.

تنظیمات لحمایة الحجاج

* وأخذت البلاد النجدیة (بخاصة منطقة العارض) منحى مختلفا بدخول العثمانیین بلاد الأحساء وسیطرتهم المباشرة علیها سنة 957هـ، وما ترتب علیه من تنظیمات اداریة وتشریعیة سنها العثمانیون لهذه المنطقة، حیث کانت عادة العثمانیین عندما یبسطون سیطرتهم على قطر من الاقطار، فإنهم یحمون القرى ثم یقسمونها الى مقاطعات.

وحرصا من دولة الخلافة العثمانیة واهتماما منها بأمور الحج، بصفتها حامیة بلاد الحرمین الشریفین، فقد وجهت رسالة الى أمیر مقاطعة الأحساء باتخاذ الترتیبات اللازمة والکفیلة بحمایة قوافل الحجاج الاحسائیة العابرة الى هذه البلدان النجدیة باتجاه مکة المکرمة.

وقد أمر فیها الخلیفة أمیر الأحساء بأن علیه اتباع ما قام به سلفه السابق أمیر الأحساء سنة 980هـ عندما کاتبه الخلیفة بعض أمراء البلدان وارسال الرسائل الیهم لیقوموا بمرافقة الحجاج وحمایتهم وصولا الى الدیار المقدسة وقدم لهم نظیر ذلک الاستمالة اللازمة، وتعنی الاستمالة: الدعم المادی والمعنوی لهم.

وهذه الترتیبات التی قام بها الأمیر السابق ینبغی ان یسیر علیها الامیر الحالی، حیث أوضح الأمر السلطانی عدة أمور ینبغی التزامها فی هذا العام (981هـ) منها: ارسال رسائل ـ الاستمالة ـ الى أمراء الدلم والدرعیة والسلمیة وملهم وابعاد الضرر عن الحجاج المسلمین وضمان سلامة طریق الحج والسعی لحفظه وأمنه واعادة الحجاج بعد انتهاء الحج الى بلدانهم سالمین، والتوجه نحو الأماکن المعتادة وعدم المرور بالأماکن الممنوعة لطریق الحج، ولتجنب ما قد یحدث من اشکالات مع العنایة بالحجاج قدر الامکان وان یضعوا نصب أعینهم هذه التعلیمات للاهتمام بهم.

وخلت هذه الوثیقة من ذکر بعض الأمراء أو أماکن البلدان الواقعة على طریق الحج للقوافل القادمة من الأحساء کالریاض حاضرة نجد وملتقى القوافل، الا انه یمکن تعلیل ذلک بأن الریاض مدینة مأمونة فی هذا الجانب وان امراءها قادرون على حمایة القوافل المارة بهذه المدینة نظرا لثقلها ومرکزها، بینما تلک الطرق الأخرى لهذه البلدان (الدلم، الدرعیة، السلمیة، ملهم) فإنها اکثر عرضة لقطاع الطرق، ولهذا اهتمت الولایة بمخاطبتهم واستمالتهم وتشجیعهم عن طریق الأموال والهدایا، کما انه لا یستبعد ان تتم مخاطبة أمراء وحکام (مقرن أو معکال) التی عرفت فیما بعد بالریاض، وکذلک بلد العیینة وتوجیه الرسائل الیهم او الى غیرهم من الأمراء والقادة لبعض البلدان النجدیة.

وذکرت الوثیقة بلدانا ستة، وهی الاحساء، نجد، والدلم، والسلمیة، والدرعیة، وملهم، حیث أوضحت بأن الأحساء تقع فی الجهة الشرقیة من شبه الجزیرة العربیة، وهی مدینة أول من بناها وحصنها وجعلها قصبة هجر أبو طاهر القرمطی سنة 317هـ، وهی قاعدة الهفوف، کانت الأحساء من منازل قبیلة عبد القیس بن ربیعة بن نزار. اتخذها العیونیون ـ المنسوبون الى بنی ربیعة بن نزار ـ عاصمة لهم فی القرن الخامس الهجری 468هـ، الى قبیل منتصف القرن السابع الهجری (636هـ). وفی القرن العاشر (957هـ) استولى علیها العثمانیون وسیطروا علیها فعلیا واتخذوها قاعدة لهم ومن هذه المنطقة امتد نفوذ العثمانیین الى البلاد النجدیة على حقب مختلفة.

أما نجد فهی من الأقالیم المهمة فی شبه الجزیرة العربیة وتقع فی وسطها. والنجد فی اللغة ما ارتفع من الأرض، وحدود نجد التقریبیة تشمل الأرض التی یحدها جبل شمر من الشمال والهضاب الحجازیة شرق سلسلة جبال الحجاز وعسیر من الغرب والربع الخالی من الجنوب الفاصلة نجد والأحساء من الشرق، ووسط نجد سلسلة جبال العارض التی یخترقها وادی حنیفة وتقوم علیها کثیر من المدن والقرى وسکانها قدیما من قبیلة بنی حنیفة.

أما الدلم فهی بلدة قدیمة تقع جنوب الریاض بقرابة الثمانین کیلا، وإلیها ترجع جمیع بلدان الخرج، ومن ذلک یتبین أن هذا الاسم من خلال هذه الوثیقة یرجع إلى ما قبل القرن العاشر الهجری کأقدم نص لهذا وإن ورد الاسم مختلفا قلیلا باسم (دلیم).

وکانت هذه المدینة مرکزا لتجمع قوافل الحجیج وما زال هناک مکان یعرف بسوق الحاج وآثاره باقیة، وکانت القوافل تنطلق منه مرورا بحوطة بنی تمیم ثم نعام والحریق ثم إلى بلاد العرض ثم مکة. ومن أقدم أخبارها فی المصادر المحلیة عندما قتلت سطوة الدلم فی 1095هـ، ومن أقدم علمائها الشیخ القاضی علی بن محمد بن بسام، له وثیقة محررة سنة 1088هـ.

وعدت الوثیقة السلمیة وهی بلدة قدیمة جنوب الریاض بقرابة 75 کیلا تقریبا من بلدان الخرج المشهورة وتقع على وادی حنیفة المتجه إلى وادی السهباء.

وقد أشار إلیها الإدریسی بأنها: (قریة عامرة قد أحدقت بها حدائق النخیل وفیها تمور حسنة الألوان شهیة المأکل..)، کما أبان المسافة بینها وبین البصرة وحجر الیمامة وغیرها. تقع بالقرب منها مدینة الخضرمة قاعدة الیمامة قدیما وارتبطت بإحدى العیون المشهورة التی تفیض من الدلم وهی عین فرزان.

وحصلت لهذه المدینة حوادث منها فی سنة 989هـ، عندما سار الشریف حسن بن أبی نمی إلى نجد حین یذکر العصامی أنه: (فتح مدنا وحصونا تعرف بالبدیع والخرج والسلمیة (والیمامة) ومواضع فی شوامخ الجبال. وتزید على ما سبق ثم عین من رؤسائه من ضبطها على أمور التزامها وشرطها..).

کما أوقع بهذه البلدة الشریف محسن بن حسین عام 1036.

وعرفت هذه المدینة ازدهار حرکة البیع والشراء والاکتیال وورود الأشراف إلیها. وکانت بلاد الخرج وما حولها قدیما من مساکن آل مزید (المزایدة) من بنی حنیفة إلى ما بعد القرن الثامن الهجری.

وذکرت الوثیقة العثمانیة أن الدرعیة موضع قدیم یقع فی الشمال الغربی من الریاض على بعد 25 کیلا على ضفة وادی حنیفة، أصبحت الیوم ملتصقة بالریاض، عرفت قدیماً بمسمى: الضیّق وغبیراء. تحوی الدرعیة على محلات متعددة أشهرها الملیبید وغصیبة، منحها ابن درع أمیر حجر الیمامة ـ الریاض ـ (عبد المحسن بن سعید الدرعی)، لابن عمه المسمى مانع المریدی فی سنة 850هـ، فنزلوها واستوطنوها واتسعت عمارتها، خاصة فی زمن موسى بن ربیعة بن مانع ثم ابنه إبراهیم.

وسمیت الدرعیة نسبة إلى قبیلة الدروع من بنی حنیفة، إما نسبة إلیها ابتداء وإما منقولة من قریة فی القطیف تسمى الدرعیة، انتقل منها مانع المریدی، قامت فی أحضان هذه البلدة الدولة السعودیة الأولى على ید الإمامین محمد بن سعود ومحمد بن عبد الوهاب سنة 1157هـ، إلى أن قام الأتراک بتدمیرها عام 1233هـ، ثم اتخذ الإمام ترکی بن عبد الله الریاض عاصمة للدولة بدلا من الدرعیة فی عام 1240هـ. وأشار حاجی خلیفة (ت 1068هـ)، إلى موضع الدرعیة وأنها تقع ضمن طریق الأحساء المؤدی إلى مکة المکرمة.

أما ملهم، فهی بلدة قدیمة تقع شمال الریاض بـ80 کیلا، استقرت فیها إحدى قبائل بنی یشکر من بکر بن وائل. وآل یزید من بنی حنیفة.. وأشار إلیها ابن فضل العمری فی کتابه «مسالک الأبصار» فی القرن الثامن الهجری بأنها من مساکن قبیلة آل یزید من بنی حنیفة. اشتهرت ووصفت بکثرة النخیل. وقعت فیها عدة حروب ومعارک، ووردت فی الشعر القدیم، وأشار ابن لعبون (ت بعد 1257هـ) إلى سکان هذه البلدة بقوله: (وأما بنو وائل ساکنی ملهم، فالظاهر أنها لم تخل منهم جیلاً بعد جیل، وقد جاورهم فیها غیرهم وآخر من ذکر من رؤسائها وساکنیها آل عطا المنسوبون إلى وائل.. وعامر السمین ویفتخرون بأنهم من بنی عبد الحمید بن مدرک).

وقد وقع بهذه البلدة (ملهم)، قحط ووباء حتى إنه جلا کثیر من أهلها إلى العیینة وینزلها بعض الحجاج القادمین من الأحساء للتزود بالمؤن والحاجات کما حدث لبعض حجاج الأحساء، کما ذکرها کاتب جلبی وأنها تبعد ست مراحل عن الأحساء ویوجد بها قصب السکر والتمر والعنب والخوخ. وأشار أیوب صبری إلى أنها من ضمن طریق القوافل التی یسلکها الحاج فی طریقه إلى مکة المکرمة والقادم لها من منطقة الأحساء.

وطرحت الوثیقة أسماء وشخصیات عدة منهم عثمان بک (أمیر أمراء إیالة الحسا)، وهو عثمان باشا، تولى إیالة الحسا خلال الفترة ( 1572 ـ 1573م)، وأول إشارة تصل إلیها عن وجود عثمان فی إیالة الحسا هی بأوائل دیسمبر 1572م، کان والده أزدمرد أحد قادة الممالیک فی مصر، وبعد سقوط دولتهم عمل فی السلک العسکری العثمانی، حیث تولى إمارة الیمن، ثم وجه إلى الساحل الغربی جنوب البحر الأحمر، حیث أسس إیالة حبش، وبعد وفاته خلفه ابنه عثمان الذی کان مصاحبا له فی تنقلاته تلک وکان أحد قادته العسکریین، ثم عین المذکور أمیرا على إیالة الیمن، ومن ثم تم توجیهه إلى إیالة الحسا فی سنة 1572م، خلفا لعلی باشا. ثم نقل إلى إیالة البصرة فی 6 یونیو 1573م، وقد تأخرت مباشرة عثمان باشا لعمله فی إیالة البصرة، وکلف بالبقاء فی إیالة الحسا ریثما تستقر الأوضاع فی الخلیج العربی، إثر ازدیاد النشاط العدائی البرتغالی فی شمال الخلیج العربی فی تلک الأثناء، واستمر عمله فی إیالة الحسا حتى 22 نوفمبر 1573م (على حسب هذه الوثیقة)، وکان تنقل عثمان باشا فی عدد من الإیالات العثمانیة، وتولی قیادة القوات العثمانیة الرئیسة على الجبهة الإیرانیة، أن أهلته للترقی إلى منصب الصدارة العظمى وهی أعلى المناصب العثمانیة الإداریة والعسکریة فی تلک الحقبة، ویعدّ عثمان باشا بالنسبة للتاریخ العثمانی العام من أبرز الکوادر التی ظهرت فی المشرق العربی فی تلک الحقبة.

أما حسین بن أبی اللوبطة (اللویطة).. (أمیر السلمیة) الذی ذکرته الوثیقة العثمانیة فلم یقف الباحث على ترجمة له من المصادر، ولا یدری إن کان هذا الاسم (اللویطة) لقبا أم اسما!. موضحا بالقول «ولعل المعنى العامی لهذه الکلمة اللوبطة: هو الذی لا یعطی الشیء على ظاهره» (أی لا یمسک ولا یعطی)، فی حین أشارت الوثیقة إلى أحمد بن عطا (ملهم)، وآل عطا أسرة تنسب إلى قبیلة بنی حنیفة من وائل وحکمت بلدة ملهم منذ أزمنة قدیمة وجودهم ممتد فی المناطق الملاصقة لها کعقرباء والعیینة، حیث یوضح الهمدانی (ت 334هـ) فی تعداده للقرى التی نزلها بنو حنیفة إلى آل عطاء فقال: (وتلعه ابن عطاء وهی لبنی عامر بن حنیفة)، برز منهم الفارس المشهور محمد بن عطاء أمیر عقرباء، حیث ذکره الحربی فی مناسکه بعد ذکره لعقرباء فقال عنها: «إنها لقوم من ربیعة یقال لهم بنو عامر ـ من بنی حنیفة ـ وصاحبها محمد بن عطا فارس مذکور).

وترد أقدم الإشارات لذکر هذه الأسرة وتحدید مکانها ضمن المصادر المحلیة عند إشارة ابن لعبون (ت بعد 1257هـ)، إلیهم فی نسخته المخطوطة فی الحدیث عن قبائل وائل بن ربیعة وبعض أنسابهم المشهورة فقال: (وأما بنو وائل ساکنی ملهم فالظاهر أنها لم تخل منهم جیلا بعد جیل وقد جاورهم فیها غیرهم وآخر من ذکر من رؤسائها وساکنیها آل عطا المنسوبون إلى وائل وعامر السمین ویفتخرون بأنهم من بنی عبد الحمید من مدرک کما قال عامر السمین (من شعراء ملهم):

أنا من بنی عبد الحمید بن مدرک أهل الضرب فی الهامات والنسب العالی.

وکان أجداد المعامرة من ساکنی ملهم..).

* ثم یذکر ابن لعبون أن المعامرة (آل معمر) ینتسبون إلى وائل فی بعض الروایات، ویظهر أن آل معمر حاولوا بعد ازدیاد نفوذهم منافسة أمراء آل عطاء إلا أنهم لم یتمکنوا من ذلک حتى خروجهم وشرائهم العیینة والجبیلة من آل یزید من بنی حنیفة.

ولا یزال هناک روایات وأمثال یتداولها سکان هذه المدینة وغیرها حول قوة ونفوذ آل عطا فی القرون الماضیة. بل ربما وصفهم ببعض الأعمال السیئة.. فیقال: (ابن عطا ما على خزیه غطا).

ویشدد الباحث على أنه لم یقف حسب ما اطلع علیه فی أسر نجد ـ الیوم ـ على من یحمل هذا الاسم.

وورد فی الوثیقة العثمانیة ذکر لإبراهیم بن موسى (أمیر الدرعیة)، (ت بعد 981هـ) وهو إبراهیم بن موسى بن ربیعة بن مانع المریدی الدرعی الحنفی، أمیر الدرعیة. تولى بعد وفاة والده الحکم. وأمکن من خلال الاطلاع على هذه الوثیقة تحدید الحقبة التقریبیة التی کان حاکما فیها إلى سنة 981هـ.

کان والده من أشهر من تولى الحکم فی حقبة القرن العاشر واستطاع القضاء على کثیر من المنافسین.

أنجب إبراهیم عددا من الأبناء المشاهیر الذین استقلوا بحکم بعض البلدان بعد وفاته. ومن إبراهیم هذا تتفرع کثیر من الأسر التی تمت بالصلة إلى الأسرة الحاکمة الیوم ـ آل سعود ـ ولإبراهیم أربعة أبناء مشهورون: عبد الرحمن، عبد الله، سیف، مرخان.

فأما عبد الرحمن فاستوطن ضرما ونواحیها وذریته آل عبد الرحمن المعروفون بالشیوخ. وأما عبد الله فمن ذریته الوطیب. وأما سیف فمن ذریته آل یحیى أهل أبی الکباش. وأما مرخان فخلّف عدة أولاد منهم مقرن وربیعة، فأما مقرن فهو الذی من ذریته آل مقرن الیوم وخلّف عدة أولاد منهم محمد وعبد الله جد آل ناصر وعیاف ومرخان. فأما محمد فخلّف سعود ومقرن وسعود خلّف محمد ومحمد خلّف عبد العزیز وعبد الله، ومن ذریة عبد الله هذا تداولت الإمارة والحکم فی أبنائه وأحفاده، منهم موحد الجزیرة العربیة الإمام: عبد العزیز بن عبد الرحمن بن فیصل بن ترکی بن عبد الله بن محمد بن سعود بن محمد بن مقرن بن مرخان بن إبراهیم بن موسى (ت 1373هـ).

أقدم نص عن نسب آل سعود

* ویشیر أقدم من کتب عن نسب هذه الأسرة، حیث قام بتألیفها فی عصر الإمام عبد العزیز بن محمد بن سعود (ت 1218هـ)، ثم نقل بعض ما جاء فی هذه النبذة کثیر من المؤرخین، لکنهم نقلوها ناقصة.

وها هو نصها کاملا، بعد ذکر نسب ربیعة بن نزار التی منها بنو حنیفة التی ینتسب إلیها أسرة آل سعود فقال:

(الحمد لله وحده والصلاة والسلام على من لا نبی بعده وآله وصحبه وسلم کما ینبغی، مما نفصل من نسب ربیعة بن نزار أولاده أسد وضبیعة ومن ضبیعة عنزة ومن تفرع منهم ومن أسد بنو عبد القیس بن أفصى ابن دعمی بن جدیلة ابن أسد بن ربیعة وهم أهل هجر والبحرین ومنهم بنو وائل بن قاسط بن أفصى ابن دعمی بن جدیلة ابن أسد وولده لوائل بکر وتغلب وعنز فأما بکر فأعقب العدد الکثیر فمن ذریته بنو شیبان بن ذهل بن ثعلبة بن عکابة بن صعب بن علی بن بکر بن وائل ومن شیبان بنو الدوس ابن شیبان أهل ضرما من وادی حنیفة ومنهم المزائدة ورزی أبی العباس المشهورون بالجود والکرم مثل معن بن زایدة ومزید بن مزید وخالد بن یزید وغیرهم ومن بکر بنو حنیفة ابن لجیم بن صعب بن علی بن بکر بن وائل أهل حجر من وادی الیمامة ومنهم بنو غبر وبنو قران وبنو یشکر بن بکر بن وائل أهل ملهم وبنو قیس ابن ثعلبة وبنو عجل ابن لجیم قبیلة ابی دلف وزیر المأمون وأما ثعلب فتفرع منهم قبایل منهم الأرقم مشاهیرهم عمرو بن کلثوم وکلیب اخوة مهلهل الزیر، وکذلک بنو عنز بن وائل وکل من ذکر فی ربیعة من نزار ومنازلهم البحرین وهجر والقطیف وحجر الیمامة وما والاها وقد تشرفت هذه القبیلة الذین منهم إمام الوقت عبد العزیز بن محمد بن سعود بن محمد بن مقرن بن محمد بن مرخان بن إبراهیم بن موسى بن ربیعة بن مانع المریدی الوایلی الربیعی وبه تشرفت قبیلته على الإطلاق کما قال الشاعر:

* وأما أمور الملک أضحى مدارها ـ علیکما دارت على تهلب الرحى

* ونذکر ما بلغنا من أخبار أجداده على سبیل الاختصار کان جده الأعلى مانع المریدی مسکنه بلدة الدروع من نواحی القطیف، ثم انه تراسل هو والأمیر عبدالمحسن بن سعید الدرعی الحنفی رئیس دروع حجر الیمامة ـ الریاض ـ بنی عم دروع القطیف لما بینه وبینهم من المراحمة الویلیة، لأن الدروع من بنی وائل فاستخرجه من القطیف وأتاه فی حجر فأعطاه ابن درع أرض الملیبد وغصیبة من نواحی ملکه فاستقر فیها هو وبنوه وکان ما فوق الملیبد وغصیبة ومنها إلى دون الجبیلة لآل یزید ومن تحت الجبیلة إلى الأبکین إلى موضع حریملاء منها لحسن بن طوق جد آل معمر وولد لمانع ربیعة وصار له شهرة واتسع ملکه وحارب آل یزید وبعد هذا ظهر ولده موسى وصار أشهر من أبیه واستولى على الملک فی حیاة أبیه واحتال على قتله وجرح جروحا کثیرة وتزبن ربیعة حمد بن حسن بن طوق وزبنه وأکرمه لأجل معروف سالف له علیه ثم ان موسى صطا بالمردة وجمیع الموالفة على آل یزید فی النعمیة والوصیل وصبحهم وذبح منه فی صباحه ثمانین رجلا وتشتتوا ولا استقام لهم بعدها حال وتولى بعده ابنه إبراهیم بن موسى وصار لإبراهیم عدة أولاد منهم عبد الرحمن الذی ترجل ونزل ضرما وملکها ونواحیها هو وذریته المعروفون بالشیوخ منهم عبد الله وله ذریة منهم الوطیب وغیره من المردة ومنهم سیف جد آل أبو یحیى أهل أبا الکباش ومنهم محمد بن مقرن وربیعة وهم أجلهم مقرن صار له عدة أولاد أجلهم محمد أبو سعود وعیاف، وغالب آل مقرن الیوم من ذریة محمد ومن أولاده عبد الله وهو جد آل ناصر ومن أولاده مرخان الذی قتله ابن عمه وطبان بن ربیعة ومنهم عیاف، فعیاف ومرخان انقضت ذریتهما فأما ربیعة أخو مقرن فأعقب وطبان وهو جد آل وطبان المعروفین الموجودین هذا الذی یقال الیوم.

والحاصل أن أصلهم من القطیف من موضع منهم یقال له الدرعیة وهو اسم الموضع الذی نزلوا من هذا الوادی بالدرعیة وهو سمی بالأصل بالضیّق وغبیرا.

وأوردت الوثیقة ذکرًا لأمیر الدلم عیسى بن عثمان: وآل عثمان هم رؤساء الخرج قدیما من قبیلة بنی عائذ. ومنهم آل زامل الذین تداولوا الإمارة إلى عام 1199هـ.

ومن أقدم أخبار هذه الأسرة فی المصادر المحیة وردت فی حوادث عام 1094هـ، حیث (قتلت سطوة الدلم وذلک أن رئیسها زامل سطا على عشیرته وقتل منهم خلقا کثیرا).

وفی حوادث عام 1099هـ، وقوع مناخ (حرب) بین محمد بن غریر آل حمید رئیس الحساء وبین آل عثمان رؤساء الخرج.

وهناک أسرة أخرى حملت مسمى آل عیسى ینسبون إلى بنی خالد من رؤساء الخرج فی بلد الضبیعة، أشهرهم محمد بن عیسى الذی تزوج ابنته الشاعر النسابة جبر بن سیار (ت 1085هـ). وربما کان لأحد رجالات هذه الأسرة اتصال بالدولة العثمانیة أو زیارة لمقر الخلافة الإسلامیة فی إسطنبول. حیث ینقل محمد السباهی (ت 997هـ) فی کتابه «أوضح المسالک إلى معرفة البلدان والممالک» عن أحد أفراد هذه الأسرة معلومات تتعلق بهذه المنطقة کالیمامة والخرج.. وذلک قبل سنة 980هـ. یقول السباهی: عند التعریف بمنطقة الیمامة الواقعة فی الخرج ما نصه: (وأخبرنی من رآها فی زماننا هذا أن بها إناسا وقلیل نخل.. وأخبرنی حدیثه بن عیسى وهو ممن أقام بالیمامة عدة سنین قال: الیمامة لها واد یسمى الخرج وهو أسفل الوادی وبقرب الیمامة عین ماء متسعة وماؤها یسرح والأحساء والقطیف شرق الیمامة على نحو أربع مراحل

رحلات الغربیین إلى الحجاز ( 4- 4)

عبدالله ابراهیم العسکر

معظم الرحالة الغربیین الذین جابوا مناطق الجزیرة العربیة وخاصة بلاد الحجاز عمدوا إلى إخفاء شخصیاتهم الحقیقیة، وتنکروا خلف أسماء عربیة، واظهروا مهناً لا یعرفونها أصلاً، نستثنی من أولئک نفراً قلیلاً، یأتی على رأسهم البریطانی تشارلز مونتاج داوتی Charles Montage Doughty وهو لیس فقط یعلن عن اسمه الحقیقی فی معظم الأحیان، بل فوق هذا لم یأت للجزیرة لحساب دولة أو رئیس دولة، لقد کان داوتی من المغامرین وحسب، کان رجلاً متدیناً، وإن قلت مأخوذا بقصص العهد القدیم لدرجة الذوبان فیها، فلن أتجاوز الحقیقة.

جاء إلى الجزیرة العربیة یرید تحقیق اهدافه غیر المعلنة، وهی أهداف لا تخرج عن رغبته فی تلمس القصص الواردة فی العهد القدیم، ومعرفتها على الطبیعة، یرید ان یعرف مثلا الأماکن التی ذکرت فی التوراة مثل مدائن صالح، ومعرفة السکان الذین یقطنون تلک الأماکن. لهذا انضم الى قافلة الحجاج الشامیة وتسمى باسم خلیل، وهذا لا یعنی إخفاءه اسمه الحقیقی، ولکنه من ضرورات السفر فی البلاد العربیة، وعندما وصلت القافلة إلى مدائن صالح تخلف داوتی، لأن قائد القافلة کان على علم بدیانة داوتی وشخصیته الحقیقیة، ولهذا رفض مواصلة داوتی السفر إلى المدینة المنورة ثم مکة المکرمة، وصل داوتی مدائن صالح نهایة شهر نوفمبر عام 1293هـ – 1876م، وبقی فیها مدة ینتظر عودة القافلة. فقام بدراسة المنطقة واستنساخ معظم الکتابات والنقوش.

لقد أخذ داوتی یجوب الجزیرة من شمالها مرورا بوسطها ثم منتهیاً بغربها الشمالی، وکتابه الموسوم (الصحراء العربیة Deserta Arabian من أکثر الکتب نفعا، ومن أکثرها نقلا للقصص والحکایات التی سمعها، والمعلومات التی أوردها عن شعب الجزیرة معلومات قیمة، وخاصة عن الدولة السعودیة الثانیة، وهو من أصدق الرحالة الذین وصفوا طبیعة العلاقة بین القبائل العربیة فی زمن الرحلة.

ولأن داوتی جیولوجی فقد أثر علیه هذا التخصص، لذا فانه لم یجد ما یقوله عن جغرافیة الجزیرة، ولکنه کان مأخوذا بطبیعة البداوة، ومحباً للبدو، فوصفهم أدق ما یکون الوصف، فی کل مناحی حیاتهم العامة والشخصیة، ربما لم یصادف أحد من التعاسة، وشظف العیش، وقساوة الرحلة کما صادفها داوتی، وهو یقول:(لقد عشت فی الجزیرة العربیة یوما سعیدا واحدا فقط، اما بقیة الأیام فکانت کلها سیئة بسبب تعصب الناس).

کانت رحلة الانجلیزی جون کین Gohn Fryer Keane رحلة ذات عبق روحی، ولا غرو فی ذلک، فهو ابن قسیس، وتربى منذ شبابه لدى المسلمین، وقد ساعدته تسع سنوات قضاها عاملا فی البحریة الهندیة على التعرف الکافی على الدین الاسلامی، ومن ثم جاءت الفرصة عندما ابحرت سفینته الى الحجاز، فرافق امیرا هندیا وقضى عدة اسابیع فی مکة المکرمة، التی وصلها عام 1294هـ/ 1877م.

أحب جو کین مکة المکرمة لدرجة حسب نفسه من أهلها، وقال إن سحنته الاوروبیة لم تثر اهتمام الناس أو فضولهم، ذلک أن الحجیج من کل صوب ولون، وشبّه جمع الناس المختلفین بشخصیات متحف مدام توسو، ووصف کین منظر طلاب المدرسة وهم یجلدون على أقدامهم، وقال ان کل مجموعة تضم خمسة تلامیذ یتلقون هذا العقاب دفعة واحدة، ووقع له موقف طریف هذا ملخصه: یقول کین إنه یحب مکة المکرمة، ومعجب بالاسلام، ولکن أهل مکة لا یستحقون الحب، فأغلبهم شحاذون، یطلبون البخشیش بسبب أو بغیره، وحدث ان مر یوما وهو مرتدٍ الملابس العربیة الفضفاضة، ویعتمر العمامة ان تقدم له صبی وصاح بدون سبب: (انظروا إلى هذا النصرانی) فما کان من أحد المتسولین الا ان تقدم له وطلب الإفصاح عن هویته، فأخذه کین ورماه ارضا، ثم تکاثر الناس علیه، فاضطر أن یختطف طفلاً ویجعله واقیاً له من الحجارة التی ترمى علیه، وأسرع إلى مرکز الشرطة، حیث شرح لهم قصته، وادعى الاسلام، فتلقى الحمایة اللازمة.

لم تکن تلک الحادثة هی آخر معاناة کین، فقد حدث له فی الطریق إلى المدینة المنورة قصة کادت تودی بحیاته، لما رأى معالم المدینة المنورة تذکر مدینة القسطنطینیة، لکنه مثل بیرتون، لم یعجبه طراز ولا ألوان المسجد النبوی، وقال عنهما إنهما بهرجة لا تنم عن ذوق سلیم، کتب کین مذکراته وذکریاته فی کتاب یتسم بالذوق الأدبی الرفیع أحیاناً والوضیع أخرى.

لیس من الرحالة الغربیین الذین أقاموا بالحجاز أو بمکة من یدعی معرفتهما مثل ما یعرفهما الرحالة الهولندی کریستان هورخرونیة Snouk Horgronje فقد قضى فیهما أکثر من سنة، عام 1303هـ – 1885م. هورخرونیة من المتخصصین فی اللغات السامیة، وأطروحته للدکتوراة عن اصول الحج، ومن عجائب طرقه للحصول على المعلومات هی الارتباط بزیجة فی البلد الذی یقیم فیه، لهذا تزوج فی مکة المکرمة امرأة من جاوة، وعن طریقها استطاع معرفة معلومات عن المجتمع وعاداته، لا یمکن الوصول الى معرفتها بدون تلک الزیجة، مثل وصف الزواج فی مکة، ووصف العروس، بل أخذ صورة شمسیة لها، ولیس من المستبعد ان زواجه من سیدة جاویة هو لمعرفة المزید عن الجالیة الجاویة فی الحجاز، ولمعرفة ارتباطهم باندونیسیا التی خضعت للاستعمار الهولندی فی ذلک الوقت، اهتم هورخرونیة بدراسة العادات فی الحجاز، خاصة ظاهرة الزار، ونظرا للتنافس الغربی، فقد قام القنصل الفرنسی فی جدة بتسریب سر وجوده فی مکة المکرمة، لذا سارع هورخرونیة الى ترکها.

ألف هورخرونیةکتاب (صفحات من تاریخ مکة المکرمة) وهو کتاب عظیم الشأن، ویعد بحق مصدراً لمجمل حالة مکة المکرمة فی القرن الثالث عشر الهجری – القرن التاسع عشر المیلادی، خاصة ما یتعلق بالنواحی الإثنوغرافیة، ولا نعدو الحقیقة عندما نقول انه لم یؤلَّف کتاب عن مکة المکرمة یصف ماهی علیه فی القرن الثالث عشر الهجری مثل کتاب هورخرونیةولا نظن ان ای باحث فی تاریخ مکة المکرمة الحدیث یستطیع أن یتجاوزه.

وتُعد زیارة المصور الفرنسی المحترف جرفی کورتلمون Gervais Courtellmont إلى مکة المکرمة اول زیارة من نوعها، شجعه علیها اصدقاؤه الجزائریون، لکی یتعرف أکثر على سلوک المسلمین وعاداتهم.

وصل کورتلمون مکة المکرمة عام 1321هـ – 1894م من الجزائر، أخذ صاحبنا عدة صور لمکة المکرمة والبیت الحرام بلغ عددها 34صورة. ووصف مکة وسکانها، وقال ان الاسلام دین عظیم وبسیط، ولکنه لا یملک الجرأة الکافیة لاعتناقه، وقال إنه سمع حکایة منتشرة بین السکان مفادها أن من یدفن فی مکة المکرمة أو المدینة المنورة یذهب إلى الجنة.

أما الحاج عبدالله ولیامسون Williamson فهم بحق مسلم، وحج حجته الأولى عام 1313هـ/ 1895م، ولیامسون بریطانی مغامر هرب فی مقتبل عمره إلى کالیفورنیا، ثم انضم الى جماعة المتمردین فی الفلبین، وبینما کان یعمل شرطیا فی عدن، اعتنق الاسلام، ذهب بعد ذلک إلى العراق حیث قضى معظم سنوات عمره، ووظف خبرته لصالح شرکة النفط البریطانیة، کتب رستانتون هوب قصة حیاة ولیامسون فی کتاب عنوانه: (الهارب إلى الله) وهی قصة من أجمل قصص المغامرة، وقد ظهر للکتاب ترجمة عربیة اطلعتُ علیها.

وفی عام 1316هــ / 1898م قدم الحجاز الضابط فی الجیش الروسی النقیب عبدالعزیز دافلیتشین، وکانت رحلة دافلیتشین بأمر من قیصر روسیا آنذاک نیقولای الثانی، وکان الهدف من الرحلة معرفة امکانیة تدخل روسیا فی قضایا الجزیرة والخلیج العربی کتب دافلیتشین تقریرا مطولا على الآلة الکاتبة، مع ختمه بکلمة (سری)، احتوى التقریر کثیراً من الموضوعات تشمل الحیاة السیاسیة والاجتماعیة والاقتصادیة فی الحجاز، وعن الحج ودوره السیاسی، وعن العلاقة بین السلطات الحجازیة والحجاج من الرعیة الروسیة، وأهم ما فی التقریر ما أوصى به دافلیتشین حکومته من استبعاد المخاوف القائمة والأوهام السائدة بصدد الحج ودوره السیاسی، وأوصى أیضا بتسهیل سبل الحج للحجاج الروس، وقال دافلیتشین إن الحج ظاهرة دینیة وحسب، ولیس له أیة أهمیة سیاسیة للتقریب بین المسلمین الذین ینتمون إلى شعوب مختلفة، واقترح تقلیل الرسوم على جواز السفر لمکة المکرمة.

وفی عام 1326هـ – 1908م زار مکة المکرمة الضابط الانجلیزی آرثر وافل Arthur Wavell شارک الملازم أول وافل فی حرب البویر بجنوب افریقیا، وبعد توقف الحرب اتخذ لنفسه مهنة، وهی زراعة السیزال فی کینیا، وکان معظم العمال الذین یعملون عنده من المسلمین، وکانت سنة 1906م سنة تبدلت فیها شخصیة الملازم اول وافل، فقد وجد فی الحیاة الزراعیة متنفساً لکثیر من همومه، وکان اختلاطه بالمسلمین دافعا قویا لیتعرف على بلادهم وشعائرهم، لذا بدأ فی تعلم اللغة السواحلیة، لم تمض أربع سنوات، الا ویقرر أن یزور مکة، لا بقصد التحول للاسلام، بل من أجل أن یکتسب لقب حاج، ذلک انه یرغب فی التعرف على طبائع العرب، ویتطلع القیام برحلات استکشافیة داخل جزیرة العرب، وکان یعتقد ان لقب حاج یؤهله لتلک المهمة.

اصطحب معه أحد أصدقائه الکینیین الى مکة المکرمة، وکانت نقطة البدایة من دمشق، حیث اشترى تذکرة قطار منها إلى المدینة المنورة بسعر ثلاث جنیهات استرلینیة ونصف، أمضى وافل ورفیقه ثلاثة أسابیع فی المدینة المنورة، وکانت، کما یقول، خالیة من الحوادث، ماعدا اطلاق الرصاص على الحامیة الترکیة من بعض الناقمین من البدو، وفی مکة استأجر بیتاً بسعر سبعة جنیهات استرلینیة فی الشهر، وذکر فی کتابه ان الاوروبی الراغب فی زیارة الأماکن المقدسة فی الحجاز، علیه أن یأتی متنکراً وملماً ببعض المعلومات عن الاسلام، وأن یتصرف تصرفاً مقبولاً، وهذا کفیل بتأمین سلامته.

وفی (حدیث الاربعاء) مابعد القادم او ما بعده سنضیف حلقة أخرى تسنى لنا تسجیلها مؤخراً، وتعد بمثابة ختام هذه الحلقات عن رحلات الغربیین إلى الحجاز، على أننی رأیت أن أسبقها بحدیث عن مؤتمر دراسات الشرق الأوسط فی ماینز الذی شارکت فیه بناء على طلبات أخوة یحسنون الظن بی، والله أعلم.

——————————————————————————–

 رحلات الغربیین إلى الحجاز (3-4)

عبدالله ابراهیم العسکر

وتکمن أهمیة رحلة تامیزیة کون صاحبها سجل بشکل متسق وشمولی أحداث حملة محمد علی على الحجاز وعسیر، وتحدث عن قضایا داخلیة کثیرة. منها على سبیل المثال: وصف مدینة الطائف، التی قال عنها إنها مدینة محزنة

ومن أشهر الرحالة الخبیر الفرنسی موریس تامیزیة Maurice Tamisier الذی وصل الحجاز عام 1250هـ/1834م، وهو جاء مع الحملة المصریة کأمین سر ومساعد للطبیب شیرفو. وکان تامیزیة یتصف بالذکاء ودقة الملاحظة، وقد کتب عن رحلته هذه کتاباً عنوانه: (رحلة إلى بلاد العرب Voyage en Arabie).

وتکمن أهمیة رحلة تامیزیة کون صاحبها سجل بشکل متسق وشمولی أحداث حملة محمد علی على الحجاز وعسیر، وتحدث عن قضایا داخلیة کثیرة. منها على سبیل المثال: وصف مدینة الطائف، التی قال عنها إنها مدینة محزنة بسبب الدمار الذی أصابها، وذلک بسبب انتشار وباء الطاعون فیها، وهو داء قضى على عدد کبیر من السکان، وکان تامیزیة یکن إعجاباً شدیداً للرقعة الخضراء التی تُغطی معظم نواحی الطائف. وفی کتابه حدیث شیق عن بیشة وأبی عریش، ثم حدیث طویل وممتع عن عسیر وتاریخها وصراعها مع محمد علی. وقد عرّب الزمیل الدکتور محمد آل زلفة کتاب تامیزیة عن نص إنجلیزی مترجم، ونشرهما فی جزأین: الأول تحت عنوان (رحلة فی بلاد العرب: الحملة المصریة على عسیر 1249هـ/1934م) الریاض 1414هـ . والثانی تحت عنوان: (رحلة فی بلاد العرب: الحجاز) الریاض 1421هـ .

ومن أغرب الشخصیات الغربیة الذین زاروا مکة المکرمة شخصیة الفرنسی لیون روش Leon Roches، الذی قضى ردحاً من الزمن مستشاراً للأمیر الجزائری عبدالقادر، ثم تظاهر بالإسلام، وقرر مغادرة الجزائر بعد قصة حب فاشلة، وبعد نشوب معرکة بین الجزائریین والجیش الفرنسی، لا یستطیع معها حمل السلاح ضد مواطنیه. وصل لیون روش مکة المکرمة فی نهایة عام 1257هـ/1841م فی زی حاج مسلم، وتسمى باسم عمر بن عبدالله، ثم زار المدینة المنورة، وأعجب بالمسجد النبوی وفوانیسه، والکتابات المذهبة على الجدران. ثم عاد إلى مکة المکرمة، وبقی فیها أسبوعین، غادرها بعد ذلک إلى الطائف لمقابلة الشریف، الذی أکرم مثواه على أساس أنه عمیل سیاسی لفرنسا لا أکثر، وبحلول موسم الحج ذهب إلى مکة المکرمة. وکانت تراوده فکرة التحول إلى الاسلام، لکنه بقی على دینه حتى وفاته.

وفی جبل عرفات تعرف علیه بعض الجزائریون فصاحوا: (النصرانی.. النصرانی) وشعر أن نهایته قد اقتربت، وإذا ببعض الجنود یقبضون علیه، ویقیدونه، ثم یضعونه على ظهر جمل، وعرف أخیراً أن أولئک الجنود، هم من حرس الشریف، الذی بعثهم لتخلیصه، ووضعه فی أول سفینة ترسوا فی میناء جدة. کتب روش مذکراته بعنوان: (اثنان وثلاثون عاماً فی الإسلام) وصدرت فی جزأین، ویهمنا الجزء الثانی الذی خصصه للحدیث عن مهمته فی الحجاز، وفی ادعى روش أنه ثالث نصرانی یدخل مکة المکرمة بعد الأسبانی دومینجو بادیا لبلیخ Domingo Badia Y Lebich المعروف باسم علی بک العباسی سنة 1222هـ/1807م، والإنجلیزی جون لویس بورکهارت Gohann Ludwig Burckhart 1229هـ/1814م.

ویأتی إلى الحجاز ملازم فی الجیش الهندی ولکنه من إیرلندا هو ریتشارد بیرتون Richard Burton عام 1270هـ/1853م متنکراً فی صورة حاج من الهند. کانت رحلة بیرتون إلى الدیار المقدسة مدعومة من قبل الجمعیة الجغرافیة البریطانیة، لغرض تقدیم تقریر عن أحوال الحجاز والمنطقة الواقعة بینه وبین مسقط من کافة الوجوه. وکان الحجاز آنذاک یقع تحت سیطرة الدولة العثمانیة. وکانت بریطانیا ترغب فی معرفة المزید عن الأماکن المقدسة لتستخدمها فی صراعها السیاسی والاقتصادی مع الدول العثمانیة. ولکن لسوء الحظ أو لحسنه، فإن التقاریر التی کتبها بیرتون، وشکلت کتاباً کبیراً، لم تکن ذات نفع کبیر لحکومة بریطانیا، لأنها تقاریر مشوشة وغیر دقیقة من الناحیة السیاسیة.

ومع هذا فقد ربحت أدبیات الرحلة الأوروبیة سفراً جمیلاً ونفعاً کبیراً. فقد استطاع بیرتون أن یکتشف بحیرة تنجانیقا. وترجم ألف لیلة ولیلة إلى الإنجلیزیة، بل ترجم ثلاثین کتاباً من العربیة والفارسیة، ذلک أنه یتقن خمسة وعشرین لغة. وکان بیرتون متیماً بالشرق، وکان یرى أن تقوم الدول الأوروبیة بنقل نظم وتراث الشرق. وکان یعتقد أن استیراد الشرق لنظم غربیة أمر مضحک، وهو تنبأ أن جهود الدولة العثمانیة فی الإصلاح بإصدار مجموعات قوانین وتنظیمات مستوحاة من الغرب، وهی المعروفة (بخط کلخانة) أنها لن تؤتی ثمارها المرجوة.

وصف بیرتون المدینة المنورة، وعادات السکان، والحرم النبوی، وکان یستعین بآیات من القرآن الکریم، والحدیث الشریف. ثم عرج على مکة ووصفها، ووصف مناسک الحج، وکان فی وصفه لتلک المناسک یصدر عن احترام للإسلام وعن تدین. وقد ذکر بیرتون الدعوة السلفیة وقال إن رجالها یتطلعون إلى أوروبا للتحالف معهم من أجل السیطرة على الحجاز. ولا نعلم مصدره فی هذه المعلومة، ولکنه یتمتع ببعد نظر، ولهذا فقد صحت توقعاته، فقد تحالف أشراف الحجاز فیما بعد مع بریطانیا ضد الدولة العثمانیة. نقل زمیلی الدکتور عبدالرحمن الشیخ رحلة بیرتون الممتعة إلى العربیة بعنوان (رحلة بیرتون إلى مصر والحجاز) ونشرتها الهیئة المصریة العامة للکتاب بالقاهرة ضمن سلسلة الألف کتاب الثانی عام 1994م فی ثلاثة أجزاء.

وفی عام 1271هـ/1854م، وصل إلى الحجاز شارل دیدییه Charles Didierوأقام فی جدة مدة، ثم غادرها إلى الطائف لمقابلة الشریف عبدالمطلب بن غالب الذی کان یقضی إجازته فی قصره بالطائف. جاء دیدییه مبعوثاً سریاً من الحکومة الفرنسیة لمعرفة مدى صلابة الوجود العثمانی فی الحجاز، لذلک نراه یجتمع ویلتقی بأکبر رجلات الحکومة فی الحجاز، وبالتجار وبعض المبعوثین الأوروبیین، وخاصة القنصل البریطانی. کانت حصیلة الرحلة کتاباً کبیراً عنونه صاحبه (إقامة فی رحاب شریف مکة) وفی الکتاب وصفاً جغرافیاً وبشریاً لکل من جدة والطائف، وحدیثاً عن الجغرافیة الاجتماعیة لهما. وفی الکتاب أیضا حدیث عن الحیاة الاقتصادیة فی الطائف. وملاحظات عن السکان. وقام الصدیق الدکتور محمد خیر البقاعی بترجمة الرحلة بعنوان (رحلة إلى الحجاز فی النصف الثانی من القرن التاسع عشر المیلادی) ونشرتها دار الفیصل الثقافیة بالریاض عام 1422هـ/2002م.

وفی عام 1277هـ/1860م زار مکة المکرمة البارون مالتزن Baron H. von Maltzan، وکان فی ریعان شبابه بصحبة حاج جزائری مدمن على تعاطی الحشیش، واتفق مالتزن معه أن یستخدم جوازه للدخول إلى مکة المکرمة مقابل کمیة من الحشیش. وهذا ما حدث، واستطاع مالتزن الوصول إلى مکة بجواز مرور مزیف، وبقی صاحب الجواز الأصلی فی جدة لا یدری من أمره شیئاً، وکان یعتقد أنه أدى فریضة الحج.

سکن مالتزن فی فندق صغیر فی جدة، وهی مدینة لم یرتح لها، وکانت لیلته فی الفندق مزعجة، إذ جاور غرفة ملیئة بالدراویش، الذین قضوا لیلتهم فی صراخ. لم تترک مکة المکرمة لدى مالتزن أی انطباع إیجابی، وکان یشعر بعدم الراحة النفسیة، وهو اعتبر الشعائر الإسلامیة طقوساً مملة، ذات طابع جنونی. وشبّه المسجد الحرام بقلعة الشیاطین. وقد صاحب الحجیج فی مُعظم مناسکهم ، وبعد الانصراف من عرفات لم یکمل مالتزن بقیة النسک. لأنه سمع رجلین من الجزائر یتحدثان عنه، وعرفا أنه على دین النصرانیة، لذا فضل مالتزن الهروب إلى جدة، حیث ینتظره صاحب الجواز، وأعاد له جوازه وعلیه رسم الدخول إلى مکة المکرمة.

جاء إلى مکة المکرمة الطبیب البریطانی هیرمان بکنیل Herman Bicknell فی عام 1279هـ/1862م، کان بکنیل یعمل جراحاً فی مستشفى سانت بارثولومیو بلندن. وکان یؤمن أنه من صالح الحکومة البریطانیة أن یلم الشعب البریطانی بالمعلومات الموثقة والواسعة عن الدین الإسلامی والمسلمین. ولن تأتی تلک المعرفة إلا عن طریق المشارکة فی أکبر موسم یجمع المسلمین، وهو موسم الحج.

لهذا تطوع الدکتور بکنیل بالقیام بالرحلة إلى مکة المکرمة، وتنکر فی صورة بریطانی مسلم، لذا لم یضطر لتغییر ملابسه. أنهى الدکتور بکنیل مناسک الحج، وأقام بمکة المکرمة، وقال إن المسجد الحرام یشبه القصر الملکی فی باریس. ولم یذهب مع الحجاج الذین رافقهم إلى المدینة المنورة، بحجة أنه لا یستطیع مقاومة موجة الحر. وبعد عودته نشر مقالاً مطولاً عن الإسلام والمسلمین فی جریدة التایمز عنوانه (الحج إلى مکة)، ووقعه باسمه الإسلامی المستعار: (الحاج محمد عبدالواحد) وتاریخ المقال هو 1862/8/25م.

http://www.alriyadh.com/css/img/article-icon-send-2.gif

رحلات الغربیین إلى الحجاز ( 2- 4)

عبدالله ابراهیم العسکر

یحتوی کتاب أوغست رالی A.Ralli الموسوم: (المسیحیون فی مکة (Christains at Mecca على عرض شیق لانطباعات رحالة أوروبیین زاروا هذه المدینة المقدسة بدءاً من سنة 909هـ/1503م وانتهاء بسنة 1312هـ/1894م. ومثله کتاب البرخت زیمة الموسوم (شبه الجزیرة العربیة فی کتابات الرحالة الغربیین فی مئة عام: ( 1770- 1870م) الذی یحوی مختصراً لبعض الرحالة الذین زاروا الحجاز، وکتبوا عن مدنه. ومما ذکره المؤلف إشارة مقتضبة عن زیارة الکابتن فیلشتیدت مدینة جدة عام 1247هـ/1831م.

وفیما یلی عرض سریع لأهم الرحلات إلى الحجاز مرتبة حسب تاریخ وقوعها:

لا نستطیع أن نقرر على وجه الدقة تاریخ بدایة وصول الرحالة الغربیین إلى بلاد الحجاز، وهناک على کل حال احتمال أن بعض البحارة الأوروبیین، وعلى وجه الخصوص البرتغالیین، قد وصلوا إلى ساحل البحار التی تحیط بالجزیرة العربیة. هناک إشارات مقتضبة فی أدبیات الرحلات الغربیة إلى ان القبطان والرحالة کابوت john Cabot، الذی یقال إنه زار مکة المکرمة بین سنتی 881- 896هـ/ 1476- 1490م، وربما طاف سواحل البحر الأحمر الشرقیة، ویُنسب إلیه اعتقاده أن جزیرة العرب غیر معروفة، لذا أطلق علیها اسم (الأرض الجدیدة (Newfoundland وأعلن عن ضمها لممتلکات الملک هنری السابع. وکذلک البحار البرتغالی جریجوری کوادرا Gregeory da Quadra الذی صحب حجاج زبید بالیمن إلى مکة المکرمة فی حوالی عام 906هـ/1500م وفی المدینة المنورة أصابت جریجوری لوثة مشوبة بعاطفة دینیة، فأخذ یصیح بأعلى صوته شاتماً النبی صلى الله علیه وسلم.

ویُعد فی طلیعة الرحّالة الغربیین الذین زاروا الحجاز الرّحالة الایطالی لودفیکو دی فارثیما Ludvico di Varthema ( 861- 932هـ/ 1456- 1517م) الذی تسمى بالحاج یونس ورافق قافلة من حجاج الشام فی سنة 909هـ/1503م، ومکث فی مکة المکرمة عدة أسابیع ووصفها. وقال انها تضم 6000أسرة، وتحدث عن شح المیاه فیها، وشبه المسجد الحرام بالکولیزیوم Colloseum فی روما، ووصف مناسک الحج والتطهر بماء زمزم، وتحدث عن المدینة المنورة وجدة، ووصف الحیاة المعیشیة فیهما، وأورد حکایات طریفة. وقدر عدد أسر جدة بخمس مئة أسرة. ونشر عن رحلته کتابه (إیتیناریو (Itinario باللغة الایطالیة عام 1510م ولقی کتابه بعد نشره رواجاً کبیراً، وتُرجم إلى عدة لغات أوروبیة. ونقل الدکتور عبدالرحمن الشیخ رحلة فاثیما، ونشرتها الهیئة المصریة العامة للکتاب ضمن سلسلة الألف کتاب عام 1994م.

ومن الأخبار غیر الموثقة عن مکة المکرمة، ما کتبه فنسنت لو بلان Vincent Le Blanc، وهو فرنسی من مدینة مرسیلیا، فی کتابه الموسوم (مسح عام للعالم). والکتاب عبارة عن رحلات وصفیه یدعی صاحبها أنه زار مُعظم العالم المعروف فی زمنه. ویقول إنه شاهد الثیران تسحب الماء من بئر زمزم داخل المسجد الحرام.

وفی عام 1012هـ/1604م زار أول رحالة ألمانی الحجاز وهو جون وایلد Johann Wild. وقد کان ممن أسر ثم بیع فی سوق النخاسة فی استانبول إلى تاجر من مصر، فأخذه التاجر معه إلى القاهرة حیث بیع للمرة الثانیة لتاجر من فارس، الذی أخذه معه لتأدیة الحج. یقول جون وایلد: إن الحجاج الذین رافقهم عانوا فی الطریق معاناة کبیرة، ومات منهم عدد عظیم، ونفق من الجمال أعداد لا تحصى. وصف وایلد مناسک الحج من دخول الحجاج مکة المکرمة حتى زیارتهم للمدینة المنورة. وهو قدّر عدد حجاج مصر، وسوریة والیمن بأربعین ألف حاج.

وفی عام 1643م زار مکة المکرمة ماثیو دی کاسترو Matheo de Castro وهو مطران کاثولیکی من أصول هندیة. وبقی سبب رحلته، وکیفیة وصوله إلى مکة المکرمة. وتقریره الذی کتبه أسراراً لم یعرفها أحد حتى یومنا هذا.

وفی سنة 1097هـ/1685م وصل إلى الحجاز جورج بیتس George Pitts، وهو بریطانی الأصل. وکان فی بدایة رحلته من أوروبا تعرض للأسر فی البحر الأبیض المتوسط، وبیع لأحد المواطنین فی الجزائر. وقد انتقل بیتس من سید إلى آخر، فصحبه سیده الأخیر إلى مکة المکرمة. وصف بیتس المسلمین ولباسهم وتدینهم کما شاهدهم فی مکة المکرمة وفی عرفات. وزار بیتس مع سیده المدینة المنورة. وقد دون ذکریاته عن بلاد الحجاز فی کتاب بعد أربعین سنة من وقوع الرحلة.

ولعل العالم الدنمارکی کرستین نیبور Carsten Neibuhr الذی وصل إلى جدة فی نهایة سنة 1176هـ/1762م مع فریق علمی کلفه أمبراطور الدانمارک فردریک الخامس بدراسة الحیاة الاقتصادیة والاجتماعیة والبیئیة والجغرافیة للحجاز. أقول لعل نیبور من أشهر الرحالة الجادین، وتُعتبر کتاباته عن بلاد الحجاز رائدة فی مجال الاستکشافات العلمیة. وکان نیبور دقیقاً فی ملحوظاته کما هو الشأن فی کل کتاباته. سجل نیبور معلومات کثیرة من مدوناته ومدونات زملائه فی الفریق العلمی. جاءت مکتشفاتهم وملحوظاتهم عن جزیرة العرب فی مجلدین کبیرین. ونیبور أول من نقل خبر الدعوة السلفیة إلى أوروبا، وهو أول من سماها بالوهابیة. وقد قال عن الشیخ محمد بن عبدالوهاب أخباراً لا تصح، مثل قوله إن الشیخ محمد سافر إلى فارس لطلب العلم،. مکث نیبور فی جدة ستة أشهر على أمل أن یزور مکة المکرمة ووسط الجزیرة العربیة. هو وصف الخلیج الفارسی مع جزئیات من السواحل و جزایر و عنده خرایط دقیقه جدا.

وفی ظنی أن رحلة دومینجو بادیا لبلیخ Domingo Badia Y Leyblich من أجمل الرحلات وأمتعها. جاء لبلیخ إلى الحجاز متظاهراً بالإسلام، وسمى نفسه علی بک العباسی، وادعى أنه من سلالة بنی العباس. یرجع أصل لبلیخ إلى مدینة بلنسیة الاسبانیة. ولاشک انه کان یعمل لصالح نابلیون أمبراطور فرنسا. وصل لبلیخ مکة المکرمة عام 1222هـ/1807م. کانت کتابات لبلیخ مفعمة بالحیویة. وهو أول من نقل للغرب فکرة منظمة وصحیحة عن مناسک الحج، وعن مکة المکرمة، بل هو أول من حدد موقع مکة المکرمة تحدیداً دقیقاً مستعیناً بأجهزة رصد فلکیة. کما أنه الأوروبی الوحید الذی تمکن من دخول جوف الکعبة، حیث شارک شریف مکة المکرمة الشریف غالب فی غسل الکعبة.

یغلب على تقاریره عن الحجاز النزعة الروحیة. ومن المهم الإشارة إلى أن لبلیخ کان شاهد عیان على تقدّم القوات السعودیة إلى مکة المکرمة. وتسنى له مشاهدة الجیش السعودی وقائده الإمام سعود بن عبدالعزیز ( 1218- 1229هـ/ 1803- 1814م)، فوصفه ووصف حجاج نجد، ولاحظ حماسهم الدینی، وبساطتهم، وقدّر عددهم بخمسة وأربعین ألفاً، وکان مأخوذاً بحسن أجسامهم، وعیونهم وأنوفهم المستقیمة. ولأن لبلیخ یعمل لصالح فرنسا فقد دست له المخابرات البریطانیة السم فمات سنة 1233هـ/1818م. وقد سمعت من أحد طلابی فی الدراسات العلیا أن رحلة لبلیخ تم نقلها إلى العربیة وطُبعت فی سوریة هذا العام.

وفی عام 1224هـ/1809م زار مکة المکرمة أولریخ جاسبر سیتزن Ulrich Jasper Ceetzen، وهو من احدى الامارات الألمانیة التی کانت تابعة لقیصر روسیا، ومن المتخصصین فی اللغویات، وهو موسوعی الثقافة. کانت رحلته بدعم من قیصر روسیا. وکان یهدف من زیارة مکة أن یحمل لقب حاج، لیستفید منه فی مهماته القادمة فی آسیا وافریقیا لصالح المخابرات الروسیة. وقد تمکن سیتزن من الحصول على اللقب، بعد مشاق عسیرة، منها خضوعه لامتحان فی المسائل الدینیة. وهکذا بعد انقضاء موسم الحج، غادر سیتزن الحجاز إلى الیمن.

زار الرحالة السویسری جون لویس بورکهارت Gohann Ludwing Burckhart مکة المکرمة والمدینة المنورة والطائف وجدة وینبع، وتجول فیها فترة من الزمن تبلغ عشرة أشهر، من منتصف سنة 1230هـ/ 1814م إلى الربع الأول من سنة 1231هـ/1815م، وسجل کل ما شاهده، وکل ما عنّ له عن تلک البلاد وأهلها، وأنماط حیاتهم الاجتماعیة والاقتصادیة والسیاسیة والثقافیة. لبورکهارت أربعة کتب هی: (1) رحلات فی بلاد الشام (2) رحلات فی بلاد النوبة (3) ملاحظات على البدو الوهابیین (4) رحلات فی شبه الجزیرة العربیة. عرّب الزمیل الدکتور عبدالله العثیمین الکتاب الثالث. أما الکتاب الرابع فنقله إلى العربیة الدکتوران: عبدالعزیز الهلابی وعبدالرحمن الشیخ.

وصل بورکهارت جدة تحت اسم مستعار هو ابراهیم بن عبدالله الشامی ضمن قافلة من الحجاج النوبیین. یقول الکولونیل لیک Leake عن بورکهارت ومؤلفاته: (لقد قدم بورکهارت للجمعیة الافریقیة فی لندن أدق المعلومات عن الحجاز، خاصة عن مکة والمدینة، على نحو لم یصل أبداً إلى أوروبا قبل ذلک. لقد مکنته معرفته باللغة العربیة وعادات المسلمین من الظهور بشخصیة مسلم بنجاح کبیر. لقد أقام فی مکة طیلة موسم الحج وقام بأداء مناسک الحج دون أن یثیر أدنى شک حول حقیقة شخصیته).. قابل بورکهارت محمد علی باشا فی الطائف، حیث کانت الجیوش المصریة تحارب، فی جبهات عدة، جیوش الدولة السعودیة الأولى. ودوّن بورکهارت بشکل دقیق ملحوظاته عن الدعوة السلفیة وأتباعها. قدّر بورکهارت الواقفین فی صعید عرفات بسبعین ألف حاج، یتکلمون أکثر من أربعین لغة.

زار جدة المغامر الألمانی إدوارد رابیل Edward Ruppel عام 1247هـ/1831م، وهو یُعد من المستکشفین العظام الذین قدموا للعلم التاریخی الشیء الکثیر، وذلک من خلال استکشافه للآثار فی مصر وبلاد النوبة، والشام، والساحل الشرقی للبحر الأحمر، وسیناء وأثیوبیا، وکوردفان. وبعد عودته من رحلاته المتعددة، أمضى بقیة حیاته فی مدینة فرانکفورت، وعکف على نشر مذکراته وأبحاثه التاریخیة والآثاریة والنباتیة والحیوانیة.

یُعد توماس کیث Thomas Kieth أحد المغامرین والمرتزقة الذین شارکوا الحملة المصریة العثمانیة معارکها فی الحجاز. وکان توماس کیث یشغل رتبة ضابط فی الفرقة الاسکتلندیة، وهو من بقایا حملة نابلیون على مصر. وکان توماس کیث خبیراً فی ادارة المعارک، ویتصف بالذکاء وحسن التدبیر، لهذا عینه طوسون باشا عام 1231هـ/1815م والیاً على المدینة المنورة، عندما غادرها على رأس الجیش إلى نجد. وبهذا التعیین یکون توماس کیث أول أجنبی غیر مسلم یتولى إمارة المدینة. ویُقال أن کیث خلّف بعد وفاته مذکرات عن الحجاز، ولا یعرف أحد عنها شیئاً، وما وصلنا عنها قلیل، ومنها یتضح مدى الشک فی معلوماته.

وفی حدیث أو حدیثین فی قابل أیامنا نستکمل ما توفر لدینا عن رحلات الغربیین إلى الحجاز. وکنت قصرت هذا الحدیث على حلقتین، ولکن إلحاح الزملاء وراء التوسع فیه. والله أعلم. Maurice Tamisier. Reise in den Hochländern Arabiens

hrsg. u. aus dem Französischen übers. v. Uwe Pfullmann, 2008, Hardcover, 282 S., zahlr. Abb.,

ISBN 978-3-89626-768-9, 39,80 EUR

السفر فی مرتفعات العربیة السعودیة

Tamisier ، موریس

Tamisier, Maurice: Reise in den Hochländern Arabiens. Berlin 2008 (http://www.trafoberlin.de/pdf-Neu/Maurice%20Tamisier%20Arabien.pdf) (PDF

http://www.trafoberlin.de/Buchumschlaege/3-929161-72-9.jpg

تشارلز داوتی م. Charles M. Doughty

فی صحراء السعودیة In Arabiens Wüsten

تشارلز داوتی (1843-1926) سافر فی 70s من القرن الماضی ، لا تزال مجهولة Seinerzeit مناطق وسط شبه الجزیرة العربیة. تسجیلاته ظهر تحت عنوان “الترحال فی صحاری العرب. نشرت فی عام 1931 Herausgegeben und eingeleitet von Uwe Pfullmann

Hardcover, 396 Seiten, illustriert, 20,35 €

ISBN 3-929161-72-9

تشارلز داوتی م.

فی صحراء السعودیة

تحریره وعرضه أوفه Pfullmann

غلاف فنی ، 396 صفحة ، صور ، 20.35 €

ردمک 3-929161-72-9

ویکتشف المسیحیة فی الشرق الأوسط

تشارلز داوتی (1843-1926) سافر فی 70s من القرن الماضی ، لا تزال مجهولة Seinerzeit مناطق وسط شبه الجزیرة العربیة. تسجیلاته ظهر تحت عنوان “الترحال فی صحاری العرب. نشرت فی عام 1931 ، ومضغوط الإخراج ( “الممر من صحاری العرب”) وهی متاحة الآن باللغة الألمانیة. لأول مرة فی هذا البلد هو الحساب حیا على مغامرة مثیرة ورجل واحد Expeidition الجیولوجی والشاعر البریطانی من منطقة الشرق الأوسط یجب أن تقرأ فی الترجمة. Daughtys الکتاب لیس فقط یعتبر العمل الهام المتمثل فی الأدب الانکلیزی السفر. کما أن لدیها أنباء عن العالم وخسر بالتالی ممتازة کتاب تاریخ.

باسل تلاحظ والرسومات ظهرت بعد عشر سنوات من عودته الى بریطانیا فی مجلدین تحت عنوان “الترحال فی صحاری العرب.” سبعین عاما بعد وفاة ، الأولى أنها تأتی فی الترجمة الألمانیة.

فی عام 1876 قد حددت جیولوجی والشاعر البریطانی خارج عن رحلته إلى المجهول لمعظم المناطق جزء من وسط الجزیرة العربیة. وعادة ما یسافر وحده ، وانضم الى قوافل من حین لآخر. ثم انه کان یتعرض لتهدیدات مشترکة ، وکان للسرقة ، ونجا من محاولة اغتیال.

باعتباره أجنبیا ، لکنه کان المحترم لمعرفته الطبیة ، مرارا وتکرارا انه کان ضیفا مرحبا به فی خیام البدو. تولى مذکرات بدقة ، ورسم المناظر الطبیعیة والناس ، یخلق مصدرا فریدا للدراسات الشرقیة.

معظم الاستکشافات فی ذلک الوقت کانت حسنة التنظیم والتخطیط. للمسافرین ، وغالبا ما الأوروبیین ، الذین کانوا موضوع — دول زار الکائن. باسل اندلعت مع هذا الموقف. انه سمح لنفسه فی الحالة ، وسلم نفسه لهم. کان قلیلا ، وتمقت التقلید کمسلم. وقال انه حضر بصفته عضوا فی قافلة من الحجاج إلى مکة المکرمة ، والتی تم القضاء علیها فی دمشق ، سورة الحجر ، مقبرة نبطیة فی شمال الحجاز. وهکذا أصبح أول أوروبی تطأ قدماه هذا المکان على الإطلاق.

ویظهر فی الصورة محل القاعدة ، مجلس الشوری الاسلامی ، وأول الذی اختطه داوتی النصب. ذهب سیرا على الأقدام فی الصحراء الداخلیة ، العربیة السعودیة ، وسقط بین اللصوص ، وأخیرا فقد لجأوا الى القنصلیة البریطانیة فی جدة. حول عدن وبومبای ، وعاد فی دیسمبر 1878 عاد الى انکلترا.

له الإثنولوجیة والجغرافیة والجیولوجیة الملاحظات ثبت أن قیمة للغایة للعلم. وبالتالی کان من الممکن ، على سبیل المثال ، لتصمیم مع هذه المعلومات ، لأول السطحیة والجیولوجیا من شبه الجزیرة العربیة.

1888 ، سجلاته جاء فی مجلدین تحت عنوان 1ravels “صحاری فی العربیة السعودیة” بکل معنى الکلمة والعمل راجح. الغالبیة العظمى من الصفحات المطبوعة 1،150 داوتی قد جلبت فی بومبای وفی Alassio فی ایطالیا على الورق. یرتبط به من هدف ثان ، وصفها فی الجملة أنه یرید التخلص من اللغة الانکلیزیة للخروج من المأزق فی التی کانت قد انخفضت ، مع الملکة الیزابیث. باسل محاولة ملحوظا الى “اصلاح” فی اللغة الحالیة من فشل الى الوراء. ومع ذلک ، وجدت فی مخطوطة قدیمة ، وذلک جزئیا الأنجلوسکسونیة ، وجزئیا altviktorianischen النمط ، تتخللها الآلاف من اللهجات العربیة ، تحدیا کبیرا لأی در مترجم.

وبعد سبعة عقود من داوتی الموت ، أدلى اوتو Brandstädter هذا الجهد الضخم والکلاسیکیة Dougthys العربیة السعودیة الرحلة ،

العمل الهام المتمثل فی الأدب الانکلیزی ، والسفر ، وترجم إلى اللغة الألمانیة.

أوفه Pfullmann کتب خاتمة ، فی تفسیر المفاهیم ، وقال انه تم شراؤها من النسخ من الکلمات العربیة ، وجعل الحد من الحذر.

Pfullmann ، وهو من العلماء المرموقین على المستوى الدولی من Gornsdorf ، أنها فتحت مصدرا هاما للدراسات الشرقیة فی البلدان الناطقة باللغة الألمانیة.

http://www.trafoberlin.de/Buchumschlaege/3-928-028-38-3.jpg

یومیات رحلة فی الداخلیة السعودیة کتبها Julius Euting

Tagebuch einer Reise in Inner-Arabien

herausgegeben und mit einem Vorwort versehen von Kerstin und Uwe Pfullmann.

161 Seiten, illustriert, 24,90 €, ISBN 3-928 028-38-3

Im Jahr 1882 griff Julius Euting, ein enger Freund Theodor Nöldekes, seinen in der Studienzeit gefassten Plan, Arabien zu erforschen, erneut auf.

یومیات رحلة فی الداخلیة السعودیة

تحریر وبمقدمة من کرستین واوفه Pfullmann.

161 صفحة ، صور ، 24.90 € ، ردمک 3-928 028-38-3

فی عام 1882 تناول استکشاف جولیوس Euting ، وهو صدیق مقرب من ثیودور nöldeke ، أخذ وقته فی دراسة الخطة العربیة السعودیة مرة أخرى. النقوش النبطیة سم یرى داوتی أکد له فی اتخاذ قرار بشأن هذه الرحلة المحفوفة بالمخاطر. Euting رافق الرحالة الفرنسی تشارلز هوبر الذی لبضع سنوات استکشاف العربیة السعودیة. بدایة من سبتمبر 1883 انطلقت الحملة صغیرة من دمشق فی اتجاه وسط شبه الجزیرة العربیة. فى اکتوبر وصلت Hajil ، عاصمة القائمة و 1921 شمر الامبراطوریة. فی مارس 1884 جاء Euting ، الآن وحدها ، وفقا لسورة الحجر ، وهی القوافل القدیم توقف عن الذهب وطریق البخور. یوم 5 ابریل یأتى Euting فی الأراضی الواقعة تحت المدینة الساحلیة الترکیة القاعدة الوجه. کان رفیق السفر هوبر ، وهو الألزاسی gebbürtiger ، اغتیل بضعة أشهر فی وقت لاحق ، بالقرب من جدة.

Euting الخبرات وله الإثنولوجیة وتقدیم الملاحظات الجغرافی الحقیقی ، ولیس التغاضی عن صور من الحیاة الیومیة للسکان البدو واحة وسط شبه الجزیرة العربیة. له العدید من الرسوم الجمیلة والألوان المائیة یعطی القارئ المناظر الطبیعیة التی لا تزال لم تفقد سحر المجهول. المجلد الأول من Euting “یومیات رحلة فی الداخلیة السعودیة” قد أفرج عنه فی عام 1896 وکانت قد خصصت لملک السوید الملک اوسکار الثانی ، المجلد 2 من یومیات رحلة فی الداخلیة السعودیة “کان هناک الطهر Eutiner بعد الموت ، وکان من إنو یتمان صدرت. کلا المجلدین نشرته بریل (لیدن). 1929 نشرت الطبعة الثانیة

http://www.trafoberlin.de/Buchumschlaege/401-2.jpg

Georg Augustus Wallin. Reisen durch Arabien (1845–1848)Herausgegeben und übersetzt von Uwe

Pfullmann

erstmalige Übersetzung aus dem Englischen, [= Edition Morgenland; Band 1], trafo verlag 2005, 185 S., zahlr. Abb., Hardcover, ISBN (10) 3-89626-401-2, ISBN (13) 978-3-89626-401-5, 27,80 EUR

Zum Inhalt

Zu den Rezensionen

جورج أوغسطس والین. السفر العربیة السعودیة (1845-1848) وترجم من قبل المصحح أوفه Pfullmann

الترجمة من الإنجلیزیة الأولی ، [= الشرق طبعة ، المجلد 1] ، دار نشر ترافو 2005 ، 185 S. ، zahlr. الرسوم التوضیحیة ، وغلاف فنی ، ردمک (10) 3-89626-401-2 ، ردمک (13) 978-3-89626-401-5 ، 27.80 یورو

Zum Inhalt

Georg Augustus Wallin wurde im Jahr 1811 geboren. Er war bereits in seiner Jugend davon überzeugt, dass seine Berufung die Erforschung der arabischen Halbinsel sei. Er schrieb eine Doktorarbeit in Latein über die “Hauptunterschiede zwischen klassischem und modernen Arabisch” und erhielt dann ein Stipendium für eine vergleichende Studie der arabischen Dia-lekte. Er war entschlossen, sich als Arzt und Impf-Mediziner auszugeben und verbrachte dann weitere sechs Monate, um diese Fertigkeiten zu erlernen. Im Januar 1844 kam er in Kairo an, wo er ein Jahr blieb, um Kalligraphie und Theologie zu studieren. Er spielte auch die arabische Flöte und erlernte den Koran zu rezitieren. Wallin nahm an Theologie-Kursen an der al-Azhar teil, wo Léon Roches vier Jahre zuvor

http://www.trafoberlin.de/Buchumschlaege/402-8.jpg

Richard Francis Burton

DasLandMidian (1876/1877)

Herausgegeben und übersetzt von Uwe Pfullmann

Übersetzung aus dem Englischen, [= Edition Morgenland; Band 2], 318 S., zahlr., teils farb. Abb., Hardcover, ISBN 978-3-3-89626-402-2, 36,80 EUR

Zum Inhalt

Zu den Besprechungen

ریتشارد فرانسیس بیرتون

أرض مدیان (1876/1877)

وترجم من قبل أوفه Pfullmann

الترجمة من الإنجلیزیة ، [= الشرق طبعة ، المجلد 2] ، 318 ص ، وبعض الرسوم التوضیحیة الملونة ، وغلاف فنی ، ردمک 978-3-3-89626-402-2 ، 36.80 یورو

وهذا مما یجعلنی اواصل البحث والکتابه

زارها قبل 115 عامًا رحالة فرنسی یرسم مکة المکرمة.. بالکلمات

http://www.almarefh.org/styles/dciwww/images/arroww2.gifالعدد 165 / زارها قبل 115 عامًا رحالة فرنسی یرسم مکة المکرمة.. بالکلمات

http://www.almarefh.org/newsm/490.jpg

بقلم :.بدر الخریف :

اکتسبت رحلة الرحالة الأوروبی جرفیه کورتلمون إلى الأماکن المقدسة فی مکة المکرمة والمدینة المنورة قبل أکثر من 115 عامًا أهمیة خاصة رغم أن هناک رحلات کثیرة ومماثلة قام بها رحالة أوروبیون إلى المدینتین المقدستین, وحققوا رغباتهم فی دخول حرمی مکة المکرمة والمدینة المنورة، لکن رحلة کورتلمون تمیزت باختلاف نص رحلته عن معظم نصوص الرحالة الأجانب الذین کتبوا عن الجزیرة العربیة. کما أن أهمیة هذه الرحلة جاءت کون صاحبها فنانًا تصویریًا، سعى إلى الارتقاء بالصور المکتوبة إلى مستوى الصور التی تلتقطها الکامیرا، مرکزًا فی الجزئیات والتفاصیل الصغیرة، مازجًا الواقع بالخیال، مضیفًا إلى کتابته ألوانًا متعددة، لیکون نصه المکتوب أشبهَ بنسخة أخرى من الصور التی التقطها بالعدسة.

وتعد رحلة الرحالة الفرنسی کورتلمون المعروف بـ«الحاج عبدالله بن البشیر» إلى الأماکن المقدسة قبل أکثر من قرن من الوثائق التاریخیة لمرحلة زمنیة وإحدى المحطات الزمنیة المهمة فی تاریخ السعودیة. وقدمت مؤسسة التراث بالریاض ترجمة لنص الرحلة، ملمحة إلى أن کاتبه یجری سباقًا بین القلم والکامیرا لنقل الحرکات والسکنات، الظلال، والألوان. إلا أن الفرق بین صور القلم وما التقطته الکامیرا یتجلى الآن فی تحول صور الکامیرا إلى أشکال هندسیة فقدت القدرة على الحرکة بمجرد إغلاقها، أما صورة القلم فلا تزال تنعم بالحیویة بعد أن جف المداد، فالمشهد نفسه یتکرر فی الحرم یومیًا بل زاد حرکة وحیویة. واتسم نصه بهذا الأسلوب، ولم یقتصر على وصف الکعبة المشرفة، وإنما صاحبه فی کل مراحل الرحلة، فوصف السفینة، وتلاطم الأمواج، والبدو، وما شاهده فی مدینة جدة، وینسحب ذلک على حالته النفسیة بعد کل مرحلة من مراحل رحلته التی لم تخل من صعوبة. ورأى الناشر أنه لو بحثنا عن الأسباب الحقیقیة للرحلة لوجدناها واضحة، ولما احتجنا إلى أدلة، فقد سافر من أجل جمع معلومات عن الظروف التی یعیش فیها الحجاج المغاربة القادمون من مناطق السیطرة الفرنسیة، ودراسة الأثر الروحی الذی یحدثه الحج فی نفوس الحجاج بعد عودتهم إلى بلدانهم. بدأت رحلة کورتلمون إلى الأماکن المقدسة بعد أن تعرف على رجل جزائری اسمه الحاج آکلی، واصطحبه فی الرحلة من الجزائر إلى جدة وذلک عام 1894م عبر سفینة أبحرت لمدة عشرة أیام، منها ثلاثة أیام من السویس إلى جدة، حیث ذکر الرحالة أنه بعد ثلاثة أیام من مغادرتنا السویس. ها نحن أولاً على مرمى البصر من مدینة جدة. انتظرنا طویلاً وصول أحد المرشدین، إذ یصعب على السفینة «کلوکوز» أن تزحف إلى مسافة أکثر نحو الساحل. وأخیرًا جاء المرشد فصعد إلى جسر السفینة. أنه رجل یرتدی بذلة طویلة، وعلى رأسه عمامة متواضعة. لون عینیه أسود داکن، کما لو أنهما محترقتان، یحدق فی الأفق دون أن یرمش، ویعطی أوامره المتعلقة بإجراءات الوصول باللغة الإنجلیزیة.. رسونا على مسافة عدة أمیال من البر، أکثر من المسافة المعتادة لأن ربان سفینتنا شدید الاحتیاط. فهو لا یرید الزیادة فی عدد السفن التی غرقت على الساحل الممتلئ بحطامها. إذ نرى هنا سفینة بخاریة مشطورة إلى نصفین، وهناک یظهر لنا على سطح الماء شراع وبجانبه قمة مدخنة، وبموازاة ضفة البحر تنتشر علامات صخور متموجة تبرز فی مستوى سطح المیاه تدل على وجود أرصفة مرجانیة، مما یشکل تهدیدًا دائمًا للسفن.. یتمتع الربابنة العرب فی البحر الأحمر بکفاءة عالیة، لکن.. «قدر الله لا یعلم به إلا هو، کما یقول لنا أصحاب القوارب التی تنقلنا إلى البر، وهم مجربون حقیقیون للسفن، یتکلمون وهم یفغرون أفواههم بالضحک حتى تنکشف أطراف أسنانهم الحادة.

هکذا ترى یا أخی هذه السفینة الغارقة هنا. فقد کانت سفینة بخاریة جمیلة قدمت من موغادور (الصویرة حالیًا) من طنجة. کانت محملة بالحجاج المغاربة: إلا أن الربان الإنجلیزی. لعنة الله على جنسه! کان قاسیًا ولا إنسانیًا مع إخواننا خلال رحلة العبور کلها.. وهکذا، وبمجرد أن أصبحت الأرض المقدسة على مرمى البصر. دفعه الله غصبًا عنه نحو الساحل، وذلک على الرغم من کفاءته العالیة. لقد نجا جمیع الرکاب لأن ربک عادل، لکن السفینة ضاعت عن آخرها. إن الله على کل شیء قدیر، وکان فی ذلک نعمة غیر متوقعة لنا، لأننا حصلنا على مکسب جید من إنقاذ ما تبقى من حمولتها..».

هبت عاصفة کبیرة بینما کان قاربنا یتلوى بین الصخور المرجانیة، وهو سنبوک (زورق صغیر) عتیق، ترنح أحیانًا بشکل خفیف مثیرًا هلع الشیخین البدویین اللذین لیس لدیهما خبرة فی رکوب البحر: بعد ذلک کان یجب إنزال الشراع والقیام بآخر تحریک للقارب بالمجداف من أجل دفع القارب الغارق إلى منتصفه بین الرمال والوحل لأن الجزر کان کبیرًا، ثم بدأ ازدحام النزول على الطریقة المشرقیة: صیاح وصراخ وتدافع بین الناس، تأشیرة الجوازات والمعاناة من إجراءات الجمرک والصحة.. إلخ. لکن الحاج آکلی یعرف جیدًا کیف یخرج من هذه الدوامة، وبینما کان یقوم بالإجراءات، بقیت فی إحدى الزوایا أقوم بحراسة أغراضنا، فأثرت انتباه أفراد الشرطة الأتراک الذین اقتادونی دون أی سبب إلى المرکز. إنها بدایة سیئة، فأنا لا أعرف اللغة الترکیة، وعربیتی الجزائریة لا یفهمها أحد، وجواز سفری عند الحاج، کل شیء أصبح یتعقد ویختلط، ومن حسن الحظ أن مرافقی وصل، فشرح لهم کل شیء، ثم قمت بدفع واجبات الصحة، ووضع التأشیرة على الجواز، بالإضافة إلى البقشیش طبعًا، وبذلک أصبحنا أحرارًا… إلا أننا تحت المراقبة.. إلى حدود السکن الذی اخترناه عند عبدالرحمن أفندی.. المترجم المعتمد لدى القنصلیة الفرنسیة، روقبنا عند أول خروج لنا، إذ کنا نسأل کما لو أن ذلک یتم بالمصادفة فی محلات التبضع حیث نشتری بعض الحاجات.. کانت اللیلة الأولى حزینة بل کئیبة، أحنى الحاج آکلی رأسه، لا یعرف الموقف الذی یجب اتخاذه ولا المشروع الذی سیقوم به، وبدا له هذا التوقیف الأول الذی تعرضت له نذیر شؤم. فأمرنی بقص شعری عند أقرب حلاق، وتغییر بذلتی، وظل یذهب ویجیء وهو فی حالة عصبیة یغیر مشروعه وأفکاره عشرات المرات فی الساعة.. وفی الیوم التالی وبعد لیلة من الهدوء والراحة هدأ روعه. فوافق على مرافقتی للقیام بجولة طویلة فی مدینة جدة.

جدة.. حیویة موحشة، المدینة مبنیة على ساحل البحر فی منبسط رملی منخفض ولا یوجد فیها أی تل أو منحدر، إنها شاطئ محترق ومجدب مرفؤها موحش ووضعها محزن. الإقامة فیها لا یمکن تحملها. ولا یمکن أن تخطر على البال، ینقض علیک لفیف من الناموس لیل نهار، والماء فاسد والحرارة ملیئة بالرطوبة ومرهقة، ولا یوجد فیها أی أثر للخضرة یمکن أن یبدد کآبة المنظر الحزین المحیط بها، توجد بعض الأشجار الشوکیة فی باب المدینة تغطی الأکواخ الفقیرة الموجودة فی قریة یسکنها السود، وهذا کل ما یوجد من النبات فی هذا البلد الجاف والمقفر. أما الشوارع والبازارات فمملوءة بالحیویة، لأن المدینة مرکز تجاری کبیر، والبیوت محکمة البناء، جدرانها من الحجر، مزینة بأجمل أنواع المشربیات، لکن لا شیء یمکنه أن یخفف من انطباع الموت والفراغ الذی یلح علیک بمجرد الوصول إلى هذه المدینة التی تنتمی إلى زمن آخر، أنها واحة من الصخور ضائعة على هذا الساحل العقیم المفزع.. خرجنا فی الصباح الباکر من باب مکة المکرمة، وبعدما قمنا بزیارة قصیرة لضریح أمنا حواء، قمنا بجولة حول الأسوار: إنها محاطة بسور قوی یحمیها من هجمات القبائل البدویة الموجودة على مشارفها، وخاصة فی وقت الانتفاضات، إلا أن هناک فتحات تنتشر هنا وهناک على طول السور المهترئ، وخاصة فی الجنوب الشرقی حیث توجد بعض الأحجار المنثورة على الأرض کأثر على المکان الذی کان یوجد فیه سور المدینة قدیمًا. أما الحاج آکلی الذی سبق له أن عاین ممارسة عصابات اللصوص فی الصحراء فیأسف بمرارة لهذا الإهمال من قبل الإدارة الترکیة الذی یمکن أن تندم علیه یومًا، لأنها فی رأیه هی المسؤولة عن هذا التهاون.

وبعد عدة أیام قضاها فی جدة، قرر الرحالة التوجه إلى مکة. وعن ذلک یقول کورتلمون: لم یکن أمامنا سوى وسیلتین للنقل، ویجب أن نختار إحداهما لقطع مسافة الـ87 کلم التی تفصل مکة المکرمة عن مدینة جدة، الجمال أو الحمیر، کنت أرغب فی امتطاء الجمل الذی أحب خطواته التی تشبه المهد ومشیته الاسترخائیة، الجمل هو المطیة الحقیقیة فی هذه الأماکن المقفرة والقاحلة، أنه الجمل المثیر للسخریة، والمعاند. وعلى الرغم من أن مواقفه غریبة إلا أن قلبه طیب، إنه الجمل الذی لا یتوقف عن الشکوى، سواء عند تحمیل الأغراض علیه أو عند إنزالها، فی الوقوف وفی البروک، لکنه یسیر دائمًا دون أکل أو شراب، إنه حیوان مناسب (أرسلته العنایة الإلهیة)، خلق للصحراء لمواجهة کآبة هذه البلدان العتیقة المیتة ولعزلتها التی لا نهایة لها. کان علینا أن نقضی یومین فی السفر، بینما کنا نستعجل الوصول، فالطریق غیر آمنة، لانها ملأى بالبدو النهابین. ولکون حمیر الحجاز مدربة على نقل المسافرین، وأصبحت لها سمعة جیدة فی هذا المجال، فإننا سنتمکن من قطع المسافة بین جدة ومکة المکرمة بمرحلة واحدة، بل الأحسن من ذلک هو أننا لن نضطر إلى تغییر رواحلنا ولذا قررنا استئجار الحمیر.

أصبح کل شیء جاهزًا للانطلاق، توضأت الوضوء الأکبر، ولبست ثوب الإحرام، وهو اللباس الوحید الذی یرتدیه الحاج، وینحصر فی قطعة من الثوب غیر مخیطة تلف على الخصر، ویفرض هذا اللباس الفطری بشکل صارم على کل مؤمن یتوجه أول مرة إلى مکة المکرمة، کما یجب أن یلبسه ساکن مکة المکرمة الذی یتغیب عنها أکثر من تسعة وثلاثین یومًا.

عاری الجذع على ظهر حمار، هأنذا على الطریق أمتطی حماری، عاری الجذع، حلیق الرأس، فی الساعة الثانیة ظهرًا، تحت وهج شمس محرقة، وأنا أعانی الخوف من ضربة شمس، فتذکرت، وآسفاه! النصائح الکبرى التی زودنی بها صدیقی القدیم الحاج عبدالرحمن، وهی النصائح التی لم یعد فی إمکانی أخذها فی الحسبان، وبما أننی أخبرت الحاج آکلی بکل ما یجول فی خاطری من تخوفات فقد أجابنی بخشونة: ألست بین یدی الله؟! فما الذی تخشاه؟

سرنا فی منبسط مرمل نحو 16 کم، ثم ارتفع الطریق بشکل غیر ملحوظ منزلقًا بین جبال الحجاز الجرداء التی تتابع خلجانها الشبیهة بالبراکین الخامدة کحبات سبحة طویلة.

لقد سوت حوافر القوافل، بمرورها على مر السنین، الصخور التی کانت تشکل عوائق على الطریق، فأصبحت الطریق مستویة تشبه تمامًا مجرى واد رملی جاف. ینزل الظلام فی هذه المنطقة بشکل مفاجئ تقریبًا، وفترة الغروب لا تستغرق وقتًا طویلاً، کما أن نور القمر الخافت لا یظهر إلا نحو الساعة الثانیة بعد منتصف اللیل. تلمع الکواکب فی سماء هذا البلد لمعانًا لا نظیر له، کما أن بریق النجوم الکثیرة یسطع فی عنان السماء، ناشرًا حولنا إضاءة خفیفة، ونورًا باهتًا وحزینًا، لا یسمح بتمییز الأشیاء الموحشة التی تحیط بنا.

کانت کتل من أنقاض مبعثرة، تبدو کأنها تغلق الطریق أمامنا، واقتربنا فإذا هی تبین عن تصدع ینزل فیه الطریق، اقتحمناه، فإذا هو مرة أخرى خلیج أسود، دائری وعمیق وخطیر.

لاح لنا من بعید مرکز ترکی معلق على ربوة یحجب خیاله المشؤوم رؤیة الأفق، یلمع فوقه نور أحمر، باهت ینبعث من فانوس، کأنه یرید أن یقول: إننا هنا، أی أن رجالاً مسلحین یوجدون هنا، وهم مستعدون لکل طارئ.

کنا نسیر وقلوبنا منقبضة، نتقاطع مع القوافل دون أن نتوقف، ومع صفوف من الجمال التی تسیر فوق طبقة الرمال السمیکة دون أن تحدث صوتًا، تسوقها أشباح سوداء لا تتبادل مع الآخرین أی تحیة ولا کلمة سلام، خلافًا للأعراف العربیة، یمر خیالهم بمحاذاتک، ثم تبتعد بسرعة واضعًا یدًا تلقائیًا على الزناد، دائم الاستعداد لخوض معرکة أو للتعامل مع أی مکیدة.

نحن الآن فی قریة (حدة)، فی منتصف الطریق، أنزلنا أغراضنا عن ظهور الحمیر، صلینا جماعة، ثم قدم لنا الأکل المکون من بیض قلی بزبدة الضأن، تناولناه بصمت مع سواقی الحمیر الذین کانوا یتوقفون کل مرة عن تناول هذه الوجبة الضعیفة للذهاب إلى تقدیم العلف إلى حمیرهم فی حفنات صغیرة بأیدیهم.. کما یذهبون لمراقبة حرکات وجوه جیراننا فی هذه الاستراحة.

هذه الوجوه تزعج سواقی حمیرنا، ولعلهم وجدوا فیهم شیئًا مریبًا، لأنهم کانوا یحملون أغراضهم على الحمیر بشکل مفاجئ، وبدل أن نأخذ قسطًا من الراحة بعض الساعات فی قریة حدة کما هو متفق علیه، ها نحن أولاً نمتطی الحمیر ونسرع الخطى فی اللیل، وبینما کنا نجتاز کثبانًا کبیرة من الرمال إذا القمر یعن فی السماء، کان نوره باهتًا جدًا، لا یبدو منه إلا الربع (هلال)، ولا یکاد یلمع أکثر من لمعان النجوم، إلا أنه یضیء الأشیاء التی ترتسم إلى جانب الأخیلة الطویلة والغریبة بشکل واضح. ومرة أخرى وجدنا أنفسنا من جدید فی المنخفضات الدائریة، وهی حفر سوداء بعیدة القرار، فأخذتنی سنة من النوم، وبدأت فی الحلم.

إننی أعی تمامًا أننی أعیش فی أحلک اللحظات فی حیاتی، ماذا سأکون غدًا؟ ما المصیر الذی ینتظرنی؟ عند الفجر سأدخل الحرم الشریف المهیب، ترى هل سأخرج منه؟.. وقد استعرضت حیاتی کلها فی رؤى سریعة.. تختلط فی ذهنی ذکریات تافهة من طفولتی بأحلام حب أیام الشباب الأولى، ثم جاءت الأسفار، والرکض الأحمق فی البلدان التی جبتها، غرناطة، قصر الحمراء، طلیطلة وأسوارها القدیمة، وغروب الشمس فی أشبیلیة على برج الذهب، ومالقا.. وطنجة، ولمعان القمر فی تلمسان ورکض الخیالة فی جنوب الجزائر، ثم دمشق، وبورصا وإسطنبول والقدس والقاهرة وأثینا. ومجاری المیاه الباردة فی ضواحی باریس وأودیة فرنسا وحدائقها ووردها، ثم الذکریات الأکثر إیلامًا، أنها ذکریات عائلتی، ووالدتی الغالیة التی لا أشک فی أنها تدعو لی کل مساء وهی تفکر فیّ، وأیضًا ذکریات فرنسا: الأصدقاء الذین ودعونی بحزن کبیر ظنًا منهم أننی ضعت.

أسمع أصوات أجراس الحمیر تدندن لیلاً وهی غیر آبهة بها کجلاجل خفیفة، وقلبی یمتلئ أملاً وأنا أرى طریق العودة وفرحة أعزائی وهم یرتمون فی أحضانی بعد هذه المعاناة القاسیة، نسیر ثم نسیر دون توقف، على وقع الرواحل نسیر نحو الهدف الغامض، نحو المجهول.

توقفنا للاسترخاء فی مکان ما أجهل اسمه، وقد کنت فی حلمی، ولم أفکر فی السؤال عنه، ودون أن ینبس أحد ببنت شفة، تلفع رفاقی بثیابهم الصوفیة، وخلدوا إلى النوم على الأرض التی ارتموا فوقها على شکل کتل.. کنت شبه عار، أرتعش فوق الحصیر، لا أجرؤ على الکلام أو الحراک، تارکًا رفیقی المنهک بالتعب یأخذ قسطًا من الراحة، کما أننی لا أرغب فی إثارة انتباه أحد، ارتعشت طویلاً شارد الذهن تحت برد الشرق القارس فی وقت الشروق، برد قارس على الأقل بالنسبة إلیّ، اذ لا یقینی منه أی شیء، وأخیرًا استیقظنا من النوم، وبعد أداء الصلاة امتطینا الدواب.

طیور آمنة

دخلنا حدود الأرض المقدسة فجرًا، ویوجد عمودان من الأسمنت إشارة إلى حدود الحرم یشبهان باب مزرعة، یبتعد بعضهما عن بعض أمتارًا قلیلة، وهی کما قیل لی نقطة بدایة تحریم الصید، إذ بمجرد أن یتجاوز المرء هذه النقطة یحرم علیه قتل أی حیوان بری أو طائر، وفعلاً، فقد شاهدنا مع بدایة النهار أسرابًا کثیرة من الحجل، وأماکن کثیرة یقیم فیها طائر خطاف الصحراء، وهی ترکض أمامنا، دون أن تکلف نفسها عناء الهروب، کما هی عادتها عند مرور البشر أمامها لأنهم أصبحوا لا یمثلون فی نظرها أی خطر، ثم جاء دور أسراب الحمام البری التی تحوم حولنا مکونة سحبًا حقیقیة، کانت تنتقل من حولنا بأعداد کبیرة، وتتوقف تقریبًا تحت أرجل رواحلنا بألفة شدیدة، کما کانت توجد بعض فراخ الترغلة المتخلفة على الطریق وکأنها تنتظر من یدوسها، فانتفضت رعبًا خشیة ارتکاب جریمة قتل من هذا النوع عن غیر عمد. إن أفراخ الحمام تحظى باحترام کبیر من قبل سکان مکة المکرمة، وقتل أحد هذه الطیور المتجمعة داخل الحرم الشریف محرم، ویتوافر الکثیر من الذرة والسمسم لإطعامها. تجاوزنا أحد منعطفات الطریق، فوجدنا أنفسنا فی المدینة المقدسة، لا شیء کان یدل على اقترابنا منها، فهی تختفی بین جبلین یقترب بعضهما من بعض، ولا نعلم بدخول المدینة إلا بعد دخول شوارعها الأولى، لا توجد نظرة شاملة تمکننا من مشاهدتها کاملة، فالشوارع تتابع، وکلها متشابهة تستمر هکذا إلى الحرم الشریف الذی یمکن القول إنه یتوارى فی مکان ما أسفل المدینة، تختفی عن النظر بشکل غامض، کما تختفی البیضة فی قاع العش.

دخلنا فناء الحرم الشریف بعد ترحیب مطوفنا عبدالرحمن بوشناق بقدومنا، وهو المسجد الکبیر والوحید فی مکة المکرمة (توجد مساجد کثیرة ولکن المؤلف لم یعرف منها إلا الحرم) ها هی الکعبة المشرفة تقف شامخة أمامنا بإجلال، محاطة بستارها الأسود المزخرف، والکعبة المشرفة، خلافا لما هو شائع، لیست هی قبر الرسول صلى الله علیه وسلم (الموجود فی المدینة)، أنها بیت الله بالنسبة إلى جمیع المسلمین، سرة الدنیا.

وعند وصولی بادر المطوف بالقول: «أخی، لا تعتقد أنک تعبد هذا الحجر أو هذا القماش أو الذهب الذی یحیط بها، أنت هنا فی مرکز الأرض، تتجه نحوها جمیع الصلوات فی العالم الإسلامی، تتجمع کلها فی هذا المکان لترفع مباشرة إلى السماء، أنت هنا أقرب إلى الله، هذا کل شیء».. کانت الساعة تقترب من السادسة، وهناک بصیص نور وردی یضفی على جمیع الأشیاء مسحة الصباح الندیة، فجلسنا فی ساحة الحرم الشریف ینتابنا شعور من الإجلال والحب. وبعد برهة من التأمل شرعنا فی أداء أولى الصلوات. وشربت بلذةٍ من ماء زمزم الذی کنت أستزید منه، بینما لا یمکن للمسیحی، فی نظرهم، أن یبتلع جرعة واحدة دون أن تنسد حنجرته، بل إنه سیختنق بهذا الماء بدل أن یشربه، بالإضافة إلى أن الرجل السیئ النیة سیجد فیه طعمًا کریهًا. وأضاف واصفًا صلاة المغرب بالحرم: عشرون ألف مؤمن یتراصون فی صفوف منتظمة، یقفون فی ثبات وسکون بسم الله، فعم الحرم الشریف صمت مطبق، وامتلأت القلوب بالإیمان فی صمت، الله أکبر فیردد الجمیع بصوت واحد، وبصوت خافت: الله أکبر! إلا أن عدد المصلین کبیر جدًا، لدرجة أن تردید الأصوات، وإن بصوت خافت، یجعلها تتجمع فی صوت هائل مفعم بالإیمان، محدثًا جلجلة تستمر مدة طویلة مع انحناء المصلین للرکوع.

تستمر الصلاة، ومعها تستمر جباه المصلین فی ملامسة الأرض مرتین، عبادة لله تعالى وخضوعًا له، ثم تتوالى الرکعات فی حرکات هادئة مملوءة بالإجلال، فتزیدهم وقارًا، وهکذا إلى أن تنتهی الفریضة بالسلام.

تنتهی الصلاة، إلا أن المصلین یستمرون فی الجلوس فی صمت، یتأملون، وهم یمررون بین أصابعهم حبات السبحات المصنوعة فی أغلبها من مادة العاج. وفی وسط لمعان شعاع الذهب المتوهج المنتشر فی کل الجهات، یتوالى بروز بصیص لون وردی ذی دفء لا نهائی، محیطًا کل شیء بشعاع دافئ، ثم یتحول هذا البصیص إلى لون ضارب إلى البنفسجی فإلى لون الحدید الرمادی، ثم یجیء اللیل لیلقی بظلاله على الحرم الشریف شیئًا فشیئًا، ناشرًا ثوبه الأدکن لإخفاء کل هذه الأشیاء الروحیة. وبعد أن یصبح الظلام أکثر کثافة، یعود الناس بلباسهم الأبیض إلى الطواف بصمت، یتحرکون کالظلال فوق البلاط المصقول حول الکعبة المشرفة التی یتماهى ستارها الأسود بسرعة فی ظلال اللیل. ها هی ذی المصابیح الکثیرة تتلألأ فی الحرم الشریف، تنیر اللیل بشراراتها اللامعة. مکسرة جمال المکان. فیشرع الناس فی التحاور بینهم، ویزداد التحرک نحو الانصراف وکثرة الذهاب والمجیء إلى أن ینسحب الجمیع.

یجب العودة إلى السکن والصعود فوق سطح البیت لأداء صلاة العشاء والاستعداد للمبیت. حینئذ سیکون لدی الوقت للعودة إلى أحلامی التی قطعت عنی، فی هدوء مطلق، وفی لیل صاف وهادئ وتحت سماء تتلألأ بالنجوم.

شقق من دون سقوف

تتوافر جمیع بیوت مکة المکرمة على سطوح محاطة بأسوار منخفضة مبنیة من اللبن المصفوف على شکل مربعات منسقة بینها فراغات، وهذا الوضع یسمح بمرور الهواء بحریة دون أن یکشف الجار بیت جاره. ولا شک أن المکیین یصعدون کل مساء إلى السطوح لیناموا فیها خلال عدة أشهر من السنة، والسطح هو شقة حقیقیة من دون سقوف، وعند الحاجة توضع حواجز صغیرة للفصل بین الأسر، وفصل الحریم أو العبید. وإذا کان البیت کبیرًا، فإن السطح یقسم إلى طبقات، فیصبح على شکل مدرج لجعله أکثر ملاءمة وسترًا. والسطح هو المکان الأکثر متعة فی البیت، ینام فیه الناس على الحصیر، واللیالی فیه هادئة، ولا یحتاج فیه المرء إلى غطاء، کما یحتفظ بملابس النهار، وغالبًا ما یکون اللباس هو القندورة (الثوب) المصنوعة من کتان الموسلین المستورد من طرابزون (میناء ترکی على البحر الأسود)، أو القفطان المصنوع من القماش أو من القطن المستورد من الهند.

أصبح لی بسرعة عدد من الأصدقاء فی المدینة، أولهم عبدالواحد، وهو من أصل مغربی، یشتغل فی دباغة الجلود فی حی المشرفة، متزوج بهندیة، وأب لثلاثة أطفال، وهو یکن لی صداقة حمیمة، فهو الذی یرافقنی فی جولاتی الطویلة خلال المدینة، کما قادنی إلى مِنَى بعدما تعذر ذلک على الحاج آکلی الذی منعه مرضه من مغادرة البیت، وبفضله تعرفت على جزئیات المدینة وضواحیها، وبرفقته استطعت التقاط بعض الصور بعدستی المکبرة المدسوسة فی سجادة الصلاة التی کنت أتأبطها کما یفعل جمیع الناس تقریبًا فی مکة المکرمة.

صعدنا معًا ذات صباح إلى جبل أبی قبیس، وهو جبل وعر یشرف على المدینة، وتوجد فی قمته قبة صغیرة أنیقة. قلیلون هم الحجاج الذین یذهبون إلى هناک من أجل الاستغفار، او التعبیر عن أمنیاتهم، أما أنا فکنت آمل التقاط صورة بانورامیة للمدینة المقدسة من هذه النقطة التی تشرف علیها. کانت تلک المرة الأولى التی أحمل فیها عدستی المکبرة. وکان الخطر مضاعفًا فی هذا الیوم، من جهة تسلق الجبل الوعر وعدم التوجه إلى الصلاة فی القبة. وفی هذا خطر إثارة انتباه حراس الضریح الذین یترصدون دائمًا ما یحمله إلیهم الزوار. من جهة أخرى لکی نؤدی الصلاة فی هذا المسجد کان یجب تسریح السجاد الذی أخفی فیه عدستی المکبرة التی لم یکن بوسعنا إخفاؤها فی مکان آخر بالنظر إلى البذلة الخفیفة التی کنت ألبسها وهی قفطان طویل لیس له جیوب.

تساءلت: أأخفیها فی الحزام؟ لم یکن بإمکانی التفکیر فیه. إذن من المستحیل التوجه إلى قمة جبل أبی قبیس لزیارته أو القیام بأی عبادة.. تسلقنا الجانب الوعر من الجبل بهدوء دون أن نلتفت وراءنا. وکأننا شخصان مؤمنان لا یشغل بالهما شیء عن الورع والتقوى، وبعد وصولنا إلى أسفل البنایة جلسنا أرضًا کما لو أننا نلتقط أنفاسنا، ما أروع المشهد المدینة کلها تنبسط تحت أقدامنا، وکان الجو صحوًا لدرجة یمکن معها أن یرى بوضوح تام أی جسم مهما کان صغیرًا فی الحرم الشریف الذی کان یوجد فیه بعض المصلین. وکالعادة، فقد کان هناک أناس بلباسهم الأبیض یطوفون بالکعبة المشرفة ذات اللون الأسود.

أعترف انی لم استمر طویلاً فی هذا التأمل، إذ انتقلت بسرعة إلى العمل، أخذت آلة التصویر لالتقاط صور بانورامیة، فالتقطت المشهد الأول، فالثانی، فالثالث فالرابع فالخامس على التوالی.. التقطت هذه المشاهد کلها وأنا واقع تحت تأثیر خاص، کما لو أنی فرغت لتوی من إنجاز شیء خارق، بقیت جالسًا فترة على الأرض، ثم قمت، فقلت لعبدالواحد لنذهب، ودون أن ننبس ببنت شفة. غادرنا هذه المناطق الخطیرة. لقد نجونا… لکن ألم یشعر الحراس بوصولنا، أم تراهم کانوا فی الجهة الأخرى عند بوابة الدخول؟ أنه لغز، ومهما یکن الأمر فإن أحدًا لم یشاهدنا، ولم یبق لنا سوى النزول بسرعة.

أعتقدت أنه کان یجب علیّ کسر وتیرة الصمت وتقدیم شرح لمرشدی.. وفی أول منعرج من ممر النزول قلت له: «أرأیت یا عبدالواحد، أن نظری سیئ لا یسمح لی بالرؤیة بعیدًا، وبمساعدة هذه الآلة الصغیرة أصلحت بصری فإحدى عینیَّ تبصر بعیدًا والأخرى تبصر قریبًا، وبهذه الآلة أستطیع الرؤیة بشکل أفضل».

– لکن عبدالواحد أجابنی قائلاً: إنه یعرف ذلک، فهذه الآلات تلتقط صور البلدان. لقد رأیت آلات تشبهها سابقًا فی طنجة.

– فأجبته هل أذنبت یا أخی؟ وفی هذه الحالة سأقوم بتحطیمها فورًا.

ـ فرد علیّ: لا یا أخی، ما دمت لا تصور الوجوه، الأمر سیان، خذ حذرک کثیرًا کی لا یراک أحد، سیتهمونک بالتجسس السیاسی، وستقتل بلا شفقة ولا رحمة.. وقد حدث هذا کثیرًا فی موسم الحج. أحسست فعلاً بحجم تهوری وحماقة مشروعی الذی أنوی فیه جمع الوثائق الضروریة لتألیف کتاب مدعم بالصور عن مکة المکرمة. مسکین هذا الحاج آکلی الذی یجهل تقنیة التصویر، ظنًا منه أن الأمر ینحصر فقط فی التقاط بعض الکلیشیهات بشکل سری فی بعض الأحیاء المعزولة، أو تصویر نوافذ بیوت بعض الأصدقاء، أو بعض الأسطح، وهذا سیکون کافیًا فی نظره.

لقد سمح لی بحمل آلة التصویر (13 x 18) وبعض الألواح التی أخفیناها بعنایة فی أغراضنا، بین الکتب العربیة التی یسمح حجمها باخفاء علب الألواح، بالإضافة إلى الغرفة المظلمة، لکن الاقتراب من باب الشریف الأکبر الذی یحرسه رجال الأمن الأتراک بعنایة، أو حتى الوقوف فی الشوارع والأسواق والبازارات. أو من بیت الباشا، بکامیرا التصویر مهما کانت درجة إخفائها سیکون حماقة ما بعدها حماقة، وسیکون أسلوبًا مکشوفًا یلقی من خلاله المرء بنفسه إلى التهلکة. لهذا فقد کانت عدسة التکبیر الصغیرة الحجم الوحیدة التی سمحت لی بالتقاط بعض الصور للمدینة المقدسة التی تدعم هذا الکتاب، دون أن أتعرض لعقاب، وتعود بی الذاکرة إلى أیام استعدادی للسفر فی باریس، إذ یمکن القول إنی کنت محظوظًا جدًا باتباعی النصائح الثمینة التی قدمها لی ذلک الصدیق عندما قال لی: «اصطحب معک عدسة التکبیر على سبیل الاحتیاط». کم سخرت حینها من اقتراحه وما أزال أرى نفسی مستمرًا فی غروری الأحمق، ویمکننی أن أقول الآن إنه لو لم یکن هذا الصدیق قد أخذنی من ذراعی وتوجه بی إلى شارع الأوبرا، عند السید ریتشار العزیز الموجود فی المعرض العام للصور، ولو لم یکن السید ریتشار أجبرنی على حمل عدسة التکبیر لندمت الآن کثیرًا على رجوعی بخفی حنین.

ینعرج الممر الذی نسلکه فی النزول إلى أحد المنحدرات لیشرف مرة أخرى على المدینة.

لقد هدأ روعی، وأصبح لدی الوقت کی أتمعن فی کل شیء، إذ تبددت کل مخاوفی. کنا معًا مجرد شخصین مسالمین عائدین من جولة من قبة جبل أبی قبیس.. کانت صورة المدینة بأکملها تظهر لی بوضوح تام، وکنت أعی أهمیتها، الأسطح تتدرج تحت أقدامنا وعلى هیئة شقق عاریة تعلو جمیع البیوت متخذة شکل مدرجٍ. وتعد الصور البانورامیة التی تتضمنها اللوحات الخمس التی حملتها من هذه المرحلة الخطیرة، الأولى فی نوعها التی تغطی المشهد العام للمدینة، وهی الصور الأکثر تعبیرًا من أی وصف، کما أنها تسمح بتقدیم فکرة دقیقة عن أهمیة المدینة الروحیة للمسلمین.

أعتقد أن عدد سکان مکة المکرمة یبلغ نحو 100 ألف نسمة، أغلبهم من الهنود الذین تبلغ نسبتهم نحو 75 فی المائة. وکما أسلفت القول، فإن المدینة تقع بین جبلین، فی شعب ضیق وطویل یمتد من الشمال الشرقی إلى الجنوب الغربی، ویخترقها شارع رئیس یمتد على طولها، تتخلله بعض المنعطفات، وتلتقی عنده بعض الأزقة المجاورة له، أغلبها یتقاطع معه بشکل منحرف.

جبت الشوارعَ والبازاراتِ بکل أمان، وغالبًا ما کان یرافقنی عبدالواحد، وأحیانًا أکون برفقة الدرویش الجزائری أو أحمد بوشناق، لذلک فقد کان علیَّ أن اتبادل بعض عبارات التحیة والمجاملة، وشرب عدد لا یحصى من کؤوس الشای التی کانت تقدم لنا حیثما ذهبنا فی جمیع المناسبات، عند الأصدقاء، وعند الباعة حیث کنت أتسوق وفی کل مکان.

تنتظم المهن فی أحیاء، کما هو الأمر فی جمیع المدن العربیة، وکان کل یوم یمثل بالنسبة إلیّ استکشافًا جدیدًا. ذهبنا فی أحد الأیام إلى أحد باعة القماش، فتمکنا بعد أخذ ورد، وبعد مفاوضات طویلة، ونقاشات أطول، من شراء حزام وعمامة وقفطان وقطعة من القماش، وذهبنا فی الیوم التالی، إلى سوق العطور، لأشتری قلیلاً من البخور لصدیقنا الحمیم فی الجزائر عبدالرحمن، وشیئا من زیت خشب الصندل والمسک لأصدقاء آخرین. وذهبنا فی یوم آخر إلى الحی الذی تباع فیه صفائح الماء من أجل التزود بماء زمزم، ویوجد بهذا الحی عدد کبیر من الحرفیین یصنعون من دون توقف أوعیة من القصدیر، من جمیع الأشکال والأحجام، معدة خصیصًا لتعبَّأ بماء زمزم، وتراهم یفصلون ویلحمون ثم یملؤون ویبیعون بأنفسهم فی محلاتهم التجاریة الصغیرة، وهذه الأشیاء الصغیرة الغالیة یأخذها کل واحد منا عند عودته إلى بلده، إذا عدنا إلیه بصحة جیدة، بعون الله، وهی العبارة التی تتردد على مسامعنا فی کل لحظة. أما شراء الأشیاء المصوغة، مثل خواتم الذهب أو الفضة فتتطلب التحلی بالصبر، وتمثل الصیاغات المکیة مؤسسة حقیقیة، یسیرها ویدیرها، کما تسیر المؤسسات الحکومیة أحد الشیوخ (شیخ الصاغة)، وهو أحد حرفیی المهنة نفسها، إنهم صناع مهرة، یصنعون تحفًا جمیلة بطریقة متقنة ومتأنیة، مثل سلاسل من الذهب والفضة، کما یصنعون عددًا کبیرًا من الخناجر التی یطلق علیها هناک اسم «الجنبیة»، ویتمنطق بها جمیع أعراب الجزیرة العربیة، وتوضع أغلب هذه الخناجر فی أغمدة فضیة مذهبة على شکل (کم)، وهی غالبًا ما تمثل کل ثروة البدوی الذی یتاجر بهذه البضاعة، إذ إن الأعراب یبیعون أو یشترون هذه الأسلحة التی تمثل کل توفیرهم، ویتصرفون فیه حسب السنوات التی تکون تارة خصبة وتارة سیئة، ولا یمکن أن تتم أی عملیة بیع للمصوغات دون قرار من شیخ الصاغة.

یشرع المشتری أولاً فی مناقشة التاجر فی سعر الدرهم (نحو ثلاثة غرامات) التی تعد الوحدة الأساسیة فی میزان هذه الصفقات التجاریة، ثم یتوجه المشتری إلى شیخ الصاغة الذی یوجد أحیانًا فی الطرف الآخر من المدینة، وذلک حسب المکان الذی یشرع فیه بالمعاملة، وهو ما حصل معی فعلاً. فقد وضعت عینی على سلسلة جمیلة من الفضة الذهبیة کانت موضوعة على رفوف أحد تجار المقتنیات القدیمة والرخیصة السعر التی یوجد سوقها فی أحد الشوارع المجاورة لقصر الشریف الأکبر. کانت الساعة نحو العاشرة صباحًا، وهو وقت افتتاح السوق، وقد نصحنی عبدالواحد بالرجوع فی غضون النهار للحصول على سعر جید.

قدم لی أحمد بوشناق مصحفًا جمیلاً جدیدًا لکننی لم ألمسه إلا بعد التوضؤ، حتى لا أدنسه بیدیَّ غیر الطاهرتین، فأخذت هذا المصحف إلى الشیخ محمد عابد، وهو من کبار مفتیی المالکیة، الذی کان هو الآخر یحبنی کثیرًا، فقدم لی سیلاً من المواعظ، ودروسًا مهمة فی الأخلاق. قام الحاج آکلی بترجمتها لی. علق الشیخ محمد عابد المصحف فی خیط الحریر المربوط فی مفتاح بیته لیرى من خلال ترجحه فی یده، إن کانت بشائر الخیر تتوقع لنا عودة سعیدة إلى بلدنا، وبعد أن تمتم بعدد من الأدعیة السریة، بینما کان المصحف معلقًا فی الفضاء، استدار المصحف جهة الشرق، وفی ذلک علامة على حسن الطالع. کان هؤلاء المشایخ یؤمنون بالسحر والسحرة والجن، وخرافاتهم الساذجة مطبوعة بفلسفة صبیانیة، إلا أنها أخلاقیة ومهدئة، لا یمکن أن تصدر مثل تلک الخرافات عن مفتیی المالکیة.

لم یصادف وجودی فی مکة المکرمة موسم الحج السنوی، وأهنئ نفسی بذلک، لأننی تمکنت بفضل فراغ المکان من أن أتمعن على مهل، ودون ازدحام فی کل ما یتعلق بالأکل والمبیت، وهی الانشغالات التی ترهق الزائر الأجنبی فی وقت امتلاء المدینة بالحشود الغفیرة من الحجاج.

کان خطر اتهامی بالجاسوسیة کبیرًا، إلا أننی کنت اتخذ من وجودی فی مکة المکرمة خارج وقت الحج حجة لمصلحتی، إذ أکرر على مسامع من یسألنی: لو کانت نیتی سیئة، کان بإمکانی أن استغل وقت الحج للتستر وسط الجموع، فأضیع بین الأجانب من کل الأجناس ومن جمیع البلدان، ومع ذلک فقد نبهنی الشیخ محمد عابد، صدیقی المفتی المالکی على أننی یجب أن أهنئ نفسی على مناخ التسامح الکبیر الذی أصبح معمولاً به الیوم مع الأجانب الراغبین فی الإقامة فی المدینة خارج موسم الحج، ثم أردف قائلاً: فی السابق کان الأمر مختلفًا تمامًا، فمنذ ما یقرب من ثمانی سنوات کان المسؤولون یفرغون المدینة مباشرة بعد انتهاء موسم الحج. بعد ثلاثة أیام من العودة من عرفات یشرع المنادون فی شوارع المدینة المقدسة قائلین: «هیا.. أیها الحجاج لقد حان وقت الرجوع إلى أوطانکم غدًا ستنطلق قوافل مصر وسوریة. کما أن السفن راسیة فی میناء جدة، فی انتظار من یرغب فی السفر إلى بلده، وقریبًا ستبحر وبإذن الله ستصلون إلى بلدانکم سالمین غانمین مشمولین بالبرکة».

ویواصل الرحالة بوصف بیوت مکة بقوله: بیوت مکة جیدة البناء، شأنها شأن بیوت مدینة جدة، فهی مبنیة من الأحجار والبلاط ومدعمة بأعمدة من الخشب مغروسة فی جدرانها وتتألف من دورین أو ثلاثة إلى خمسة أدوار، وجمیعها مزینة بالمشربیات المصنوعة من خشب الهند، وغالبًا ما یکون محکم الصنعة.

یجنح المعماری أحیانًا إلى إعطاء واجهة البنایة أشکالاً طریفة، لا تخلو من جمالیة حقیقیة. أما البیوت من الداخل فمرتبة بعنایة، خصوصًا ما یتعلق منها بوسائل الراحة. وأما الأدوار العلویة فأکثر إتقانًا، لأنها المکان الوحید الذی یمکن التعرض فیه لبعض هبات الریح الذی یعز فی هذا البلد، لکن ألطف ما فی البیوت العربیة، دون شک هی سطوحها التی لا تستخدم مع الأسف إلا فی اللیل.

روح تضامن ونظافة جماعیة

یسهر السکان أنفسهم على تنظیف الشوارع التی تشبه إلى حد کبیر شوارع دمشق، أو شوارع القاهرة القدیمة. ویجد المرء نفسه مضطرًا إلى أن یحیی روح التضامن الکبیرة السائدة بینهم، إذ إن أشغال التنظیف الشاقة تجری کما یقال طوعیًا، لأن السکان لا یدفعون فی مکة المکرمة ضرائب عادیة ولا ضرائب أرباح، ولا یدفعون أی مساهمة من أی نوع کان، ونتیجة لذلک فلا یبدو أن هناک نظامًا للنظافة، باستثناء جمع القاذورات التی تحمل على ظهور الحمیر.

قمت بجولات طویلة على طریق عسیر التی تسیر باتجاه الجنوب الغربی للمدینة. وعند خروجی من الحرم الشریف، اجتزت قریة کبیرة یسکنها الزنوج، أنها قریة غریبة مَنْ یصدق أنها مبنیة من القصدیر الأبیض الذی تصنع منه صفائح البترول؟! لا شک أن کمیة کبیرة من هذه المادة قد استهلکت فی بناء مدینة الزنوج بأکملها من مخلفات هذه الأوعیة. وتساءلت عن سبب ترک السکان الفوانیس مشتعلة طوال اللیل، سواء فی الشوارع أو فی المساجد أو حتى فی الشقق الخاصة، فلم أجد جوابًا شافیًا؟

——————————————————————————–

 3705-09-09, 02:29 AM

لودوفیکو

Lodovico de

او اسمه

, Ludovico de

وصلوا إلى مکة المکرمة فی عام 1503م

including additional engravings. JF

http://1.bp.blogspot.com/_fQ-LCZ-KVSM/SdKqGFgUG4I/AAAAAAAAAS0/H9qdXa9Hg8E/s320/Item6.jpg 6. Lodovico de Varthema, Die ritterliche vnnd lobwirdige Reyss, des gestrengen vnd vber all ander weit erfarne Ritter, vnnd Landtfahrer, Herrn Ludovico Vartomans von Bolonia, sagend von den Landen Egypto, Syria, von beiden Arabia, Persia, India, vnd Ethiopia, Frankfurt-au-Main, 1548.

A native ofBologna,Italy, Ludovico de Varthema leftVenicein 1500 and, disguised as a Muslim merchant, traveled extensively in the eastern Mediterranean, the Red Sea, the Persian Gulf, andSouth India. Varthema then entered the service of the Portuguese, and was named Knight of the Order of Christ by Viceroy Dom Francisco de Almeida. The Bolognese traveler-adventurer returned to Europe via the Cape Route and Lisbon and, once back in Italy decided to put down on paper his experiences in Asia, although his claim to direct knowledge of regions east of Cape Comorin are doubtful. The Itinerario was written in 1509 and published inRomethe following year. Varthema’s work was well known by sixteenth-century Portuguese and became a very popular book throughoutEurope, as successive translations in Latin, Spanish, Flemish, English, French, and German attest. This edition, printed in Frankfurt-au-Main in 1548, was the seventh German edition to be published since 1515. JF http://2.bp.blogspot.com/_fQ-LCZ-KVSM/SdKrKrrDC7I/AAAAAAAAAS8/utJs1cPiXVM/s320/Item7.jpg

Full text of “The influence of animism on Islam : an account of … (http://www.archive.org/stream/animismonislam00zwemuoft/animismonislam00zwemuoft_djvu.txt)

——————————————————————————–

 3705-09-09, 02:46 AM

http://www.travellersinegypt.org/img/images/Ludovico-de-Varthema.jpg

أول الأوروبیة المعروفة لدخول مکة المکرمة کان اسمه الایطالی لودوفیکو دی Varthema ، معاصر من فاسکو دا غاما ولیوناردو دا فینشی. ولا یعرف شیء عن حیاته المبکرة والتعلیم إلا أنه ولد حوالى 1465 ، وکما فی مقدمة کتابه الرحلات یوحی ، یمتلک الفضول وحب المغامرة النمطیة للرجل عصر النهضة. “عدم وجود أی میل (مع العلم نفسی أن یکون التفاهم نحیلة جدا) للتوصل إلى رغبتی فی الدراسة ، أو عن طریق التخمین ، وأنا مصمم ، شخصیا ، ورأیت بعینی ، أن تسعى للتأکد من الحالات من الأماکن ، وصفات للشعوب ، وفی تنوع الحیوانات ، وأنواع من الفاکهة والأشجار الحاملة للانبعاث الروائح من مصر وسوریا والسعودیة وصحاری فیلیکس [وهذا هو ، شمال وجنوب السعودیة) ، وبلاد فارس ، والهند ، وإثیوبیا ،

——————————————————————————–

 3705-09-09, 03:04 AM

Joseph Pitts was an English sailor. Unlike De Varthema, Pitts had no interest in “odoriferous trees” or anything else. He was a prisoner of war and all he wanted was to go home.

At 17 Pitts had been captured by Barbary pirates, then the scourge of theMediterranean, and as, a prisoner of war became the property of an Algerian soldier, who treated him well and set him up in business. In time Pitts became a Muslim and in 1680 accompanied his master toMecca. He was not as enthusiastic about the physical appearance of the city as De Varthema—he describes the buildings as “ordinary” and the inhabitants as “poor”—but gives a similar account of the Ka’bah, and the ceremonies of the Pilgrimage. He also describes the trade in precious stones, Chinese porcelain, and musk that madeMeccaone of the great emporiums of the time.

FromMecca, Pitts went on toMedina, still in the company of his master, and visited the mosque and tomb of Muhammad. On the way he met an Irishman who, like Pitts, had been captured at an early age by pirates. Raised as a Muslim, he had been recaptured by Christian pirates and enslaved, but eventually escaped. He was making the Pilgrimage in order to thank God for delivering him out of “hell on earth” (meaning Europe) and bringing him into “heaven on earth,” viz. Mecca.

جوزیف بیتس کان بحار اللغة الإنجلیزیة. على عکس دی Varthema ، بیتس لیست لها مصلحة فی “ذو رائحة الأشجار” أو أی شیء آخر. کان أسیر حرب ، وکان کل ما یریده من العودة إلى دیارهم.

فی 17 بیتس قد استولت علیها القراصنة البربر ، ثم ویلات على البحر الأبیض المتوسط ، والنحو ، أی أسیر حرب أصبحت ملکا لأحد الجنود الجزائریین ، الذین عاملوه بشکل جید ووضع له حتى فی مجال الأعمال التجاریة. بیتس فی وقت أصبح مسلما فی عام 1680 ورافق سیده إلى مکة المکرمة. کما انه لم یکن متحمسا لالمظهر المادی للمدینة ودی Varthema – یصف المبانی بأنها “عادیة” وسکان “فقیرا” ، لکنه یعطی وصفا مماثلا من الکعبة ، ومراسم الحج. وهو یصف أیضا فی تجارة الأحجار الکریمة ، والخزف الصینی ، والمسک التی جعلت من مکة المکرمة واحدة من المتاجر الکبیرة فی ذلک الوقت.

من مکة المکرمة ، بیتس ذهب إلى المدینة المنورة ، ، وزار مسجد وقبر محمد. على الطریق التقى الایرلندی الذی ، مثل بیتس ، قد اعتقل فی سن مبکرة من قبل قراصنة. نشأ کمسلم ، کان قد استعاد من قبل قراصنة المسیحیة واستعبادهم ، ولکن فی نهایة المطاف من الهرب. کان اداء فریضة الحج من أجل أن أشکر الله لتقدیم له للخروج من “الجحیم على الأرض” (أی أوروبا) ، وجلب معه الى “الجنة على الارض” ، بمعنى. مکة المکرمة.

بیتس فی نهایة المطاف فر من خاطفیه أخیه المسلم ولکن مثل kajji الایرلندی کان قد التقى ، ربما أنه یتمنى لو بقیت مع الإسلام.

——————————————————————————–

 3705-09-09, 05:21 AM

Thomas Abercrombie

توماس أبیکرومبى

وُلِدَ المصور (http://ar.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B5%D9%88%D8%B1) والکاتب (http://ar.wikipedia.org/wiki/%D9%83%D8%A7%D8%AA%D8%A8) الصحفی الشهیر توماس أبیرکرومبی فی عام 1930م (http://ar.wikipedia.org/wiki/1930)، فی مدینة (http://ar.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9) ستیل ووتر بولایة مینیسوتا الأمریکیة. وفی عام 1965م أثناءَ زیارته للملکة العربیة السعودیة اعتنق الإسلام، وسمَّى نفسه عمر، وحجَّ أربع مرات فی حیاته.

قام توماس فی أواخر حیاته بتدریس علم الجغرافیا (http://ar.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%BA%D8%B1%D8%A7%D9%81%D9%8A%D8%A7) فی جامعة (http://ar.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D8%A9) واشنطن (http://ar.wikipedia.org/wiki/%D9%88%D8%A7%D8%B4%D9%86%D8%B7%D9%86_(%D8%AA%D9%88 %D8%B6%D9%8A%D8%AD))، وتُوفِّی عام 2006 (http://ar.wikipedia.org/wiki/2006) على إِثْر إجرائه عملیة قلب (http://ar.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D9%84%D8%A8) مفتوح.

کان توماس أو عمر یتقن خمس لغات (http://ar.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D8%BA%D8%A9)، وقد سافر إلى أکثر من 80 بلدًا، وکان أول (http://ar.wikipedia.org/wiki/%D8%A3%D9%88%D9%84) صحفی یسافر إلى القطب الجنوبی (http://ar.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%B7%D8%A8_%D8%AC%D9%86%D9%88%D8%A8%D9%8A) . کان عمر واسع الاطِّلاع، غزیر الثقافة (http://ar.wikipedia.org/wiki/%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D8%A9)، واقترب من الإسلام (http://ar.wikipedia.org/wiki/%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85) أوَّلَ مرةٍ فی حیاته عندما اتجه إلى منطقة الشرق الأوسط فی رحلة عمل؛ فوقع فی أسر القرآن من أوِّل مرَّة سمعه باللغة العربیة. انبهر توماس بسحر الشرق (http://ar.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D8%B1%D9%82)، فنجده یقول:

إنَّ الشرق الأوسط (http://ar.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%B1%D9%82_%D8%A7%D9%84%D8%A3% D9%88%D8%B3%D8%B7) هو مکان شائق جدًّا لأسباب عِدَّة، لیس أقلها أهمیة أنَّ الحضارة والأدیان بدأت هناک”.

کما تبیَّن له کذب ما ینقله التلفزیون الغربی من صورة سلبیة عن الإسلام والمسلمین.

استضاف غالیری المفتاحة بمدینة أبها معرضا فوتوغرافیا بعنوان”الشرق الأوسط بعیون أمریکیة ” تضمن المعرض لقطات فوتوغرافیة تسرد حکایات من ذاکراة الأمکنة التی زارها ابرکرومبی خلال أسفاره حول العالم ، وتسجل مواقف ویومیات وتجارب إنسانیة تستعید زمن مضى وبقیت ذکریاته آثارا تروى للأجیال بحنین وشغف.

الکامیرا تنشد الموضوعیة فی صیاغة وثائق فوتوغرافیة مع مراعاة تفاصیل المشهد والترکیز على مضامین إنسانیة والاهتمام أیضا بالتعلیق المرافق للصورة لاقتناص مشاهد بصریة استثنائیة ، تقترب أکثر من الطبیعة نفسها حتى تستطیع ترکیب خرائط الجغرافیا فی إطارها التاریخی المناسب.

ظاهر الصورة ینجح کثیرا فی التعبیر عن عمق المشهد الحضاری ، وهذا ما یسعى إلیه ابرکرومبی لتوصیل رسالته المعرفیة ، فالمعرفة بالنسبة إلیه تساعد على قبول الآخر والحوار معه ، وتمنع الصدام أو سوء الفهم الحاصل بسبب الجهل وغیاب الحقیقة .

تجد فی کتیب المعرض مقاطع من سیرته الذاتیة حیث التحق توماس ابرکرومبی بالعمل فی مجلة ناشونال جیوجرافیک فی عام 1956م وتقاعد فی عام 1994م بعد أعوام حافلة من العمل قادته إلى السفر إلى کل القارات أثمرت عن کتابة 43مقالة للمجلة وعمل خلال تلک السنوات ککاتب ومصور فی جمیع أرجاء العالم بما فی ذلک أول رحلة تصویر لصحافی إلى القطب الجنوبی وتتضمن أهم إسهاماته 16مقالة کتبها عن العالم الإسلامی وأسهمت هذه المقالات فی التعریف بعادات وشعوب وحضارات وأماکن ذلک العالم.

وبحلول منتصف الستینات من القرن الماضی کان یقضی وقتاً کبیراً فی الشرق الأوسط ، کان جلیاً أنه عثر على البیئة الملائمة لعمله ، لقد أتقن اللغة العربیة وقرأ القرآن وحمل اسماً عربیاً هو عمر فی رحلاته وأرسل رسالة إلى رئیس التحریر میلغی جروسفینور فی ابریل 1956م من مکة کتب قائلاً: تحیاتی وأفضل تمنیاتی من أقدس مدینة للإسلام لقد تشرفت بمشاهدة وتغطیة الحدث بالصورة والمشارکة فی واحدة من أکثر التجارب إثارة لدى البشر وهو الحج السنوی إلى مکة وعرفات لقد کانت تجربة شخصیة لا تنسى ودون شک کانت تلک قمة تغطیتنا للمملکة العربیة السعودیة.

أستطاع ابرکرومبی بناء جسور لتعزیز التفاهم یبن العالم الإسلامی والغرب ، وقبل وفاته فی عام 2006م ، کان یعمل على کتابة مذکراته عن رحلاته وکتب عن زیارة أخیرة قام بها للشرق الأوسط “لقد تغیر کثیرا منذ بدایة رحلتنا فی هذا المیدان ، تلک الابتسامات التی جذبت اهتمامنا لم تعد موجودة ، لقد اختفت بسبب السیاحة وکوارث الحروب ، ولهذا أحاول فی عملی تسجیل علاقة التاریخ مع الجغرافیا وکما یقال دوما : الماضی هو بلد آخر.

——————————————————————————–

 3705-09-09, 05:23 AM

توماس أبیرکرومبی

عمر

وُلِدَ المصور والکاتب الصحفی الشهیر توماس أبیرکرومبی فی عام 1930م، فی مدینة ستیل ووتر بولایة مینیسوتا الأمریکیة. وفی عام 1965م أثناءَ زیارته للملکة العربیة السعودیة اعتنق الإسلام، وسمَّى نفسه عمر، وحجَّ أربع مرات فی حیاته.

قام توماس فی أواخر حیاته بتدریس علم الجغرافیا فی جامعة واشنطن، وتُوفِّی عام 2006م على إِثْر إجرائه عملیة قلب مفتوح.

قصة إسلامه

کان توماس أو عمر یتقن خمس لغات، وقد سافر إلى أکثر من 80 بلدًا، وکان أول صحفی یسافر إلى القطب الجنوبی.

کما کان عمر واسع الاطِّلاع، غزیر الثقافة، واقترب من الإسلام أوَّلَ مرةٍ فی حیاته عندما اتجه إلى منطقة الشرق الأوسط فی رحلة عمل؛ فوقع فی أسر القرآن من أوِّل مرَّة سمعه باللغة العربیة.

وقد انبهر توماس بسحر الشرق، فنجده یقول:

“إنَّ الشرق الأوسط هو مکان شائق جدًّا لأسباب عِدَّة، لیس أقلها أهمیة أنَّ الحضارة والأدیان بدأت هناک”.

کما تبیَّن له کذب ما ینقله التلفزیون الغربی من صورة سلبیة عن الإسلام والمسلمین.

توماس أبیرکرومبی

عمر

http://upload.wikimedia.org/wikipedia/tr/4/44/Thomas_J._Abercrombie.jpg

http://www.tdwl.net/vb/images/statusicon/user_offline.gif http://www.tdwl.net/vb/images/buttons/report.gif (http://www.tdwl.net/vb/report.php?p=4628235)

——————————————————————————–

 3705-09-09, 05:34 AM

للمصور المسلم الأمریکی توماس ابرکرومبی

معرض الشرق الأوسط بعیون أمریکیة ومراحل تاریخیة تحکیها الصور

http://www.alriyadh.com/2007/03/01/img/292203.jpg

حجاج یستقلون الحافلة مکة 1965م

متابعة – علی الحضان: عدسة – محمد السعید:

یحظى معرض الشرق الأوسط بعیون أمریکیة للمصور الأمریکی المسلم توماس ابرکرومبی المقام بالمتحف الوطنی بمرکز الملک عبدالعزیز التاریخی بالریاض باهتمام کبیر من خلال حضور عدد من المهتمین والنقاد حیث یمتد المعرض من 6- 26صفر 1428ه على فترتین صباحیة ومسائیة وقد التحق توماس ابرکرومبی بالعمل فی مجلة ناشونال جیوجرافیک فی عام 1956م وتقاعد فی عام 1994م بعد أعوام حافلة من العمل قادته إلى السفر إلى کل القارات أثمرت عن کتابة 43مقالة للمجلة وعمل خلال تلک السنوات ککاتب ومصور فی جمیع أرجاء العالم بما فی ذلک أول رحلة تصویر لصحافی إلى القطب الجنوبی وتتضمن أهم اسهاماته فی 16مقالة کتبها عن العالم الإسلامی وأسهمت هذه المقالات للتعرف على التاریخ المجید والمعقد وغیر المألوف بصورة کبیرة وجغرافیة ذلک العالم وولد توماس فی مینیسوتا لعائلة من مهندسین مدنیین وقام بتجمیع أول کامیرا له بعد دراسة کامیرا أصغرها شقیه الأکبر سناً إلى المنزل.

وبحلول منتصف الستینات من القرن الماضی کان یقضی وقتاً کبیراً فی الشرق الأوسط وکان جلیاً أنه عثر على البیئة الملائمة لعمله اتقن اللغة العربیة وقرأ القرآن وحمل اسماً عربیاً هو عمر فی رحلاته ولم یکن حسب علم أی شخص متدنیاً وتوقع قلیل من الأشخاص الأخبار التی أشارت إلى وصول رسالة إلى رئیس التحریر میلغی جروسفینور فی ابریل 1956م ومن مکة کتب قائلاً: تحیاتی وأفضل تمنیاتی من أقدس مدینة للإسلام لقد تشرفت بمشاهدة وتغطیة الحدث بالصورة والمشارکة فی واحدة من أکثر التجارب إثارة لدى البشر وهو الحج السنوی إلى مکة وعرفات لقد کانت تجربة شخصیة لا تنسى ودون شک کانت تلک قمة تغطیتنا للمملکة العربیة السعودیة.

وتوفی توماس ابرکرومبی المسلم الأمریکی عام 2006م وکان یعمل على کتابة مذکراته عن رحلاته التی کانت ترافقه فیها زوجته لین.

وقام توماس بتصویر (50) لوحة بواقع (10) لوحات عن المملکة العربیة السعودیة یعود تاریخها إلى 1965م و(5) لوحات للهند بتاریخ 1977م و(5) لوحات لإیران بتاریخ 1960م و(5) لوحات لأفغانستان.

بتاریخ 1967م و(3) لوحات للبنان بتاریخ 1957م والتی تعتبر هی أقدم تلک الصور و(3) لوحات لمصر بتاریخ 1976م و(3) لوحات للیمن بتاریخ 1963م ولوحة واحدة للأردن بتاریخ 1984م ولوحة واحدة عن القدس 1979م و(4) لوحات للجزائر بتاریخ 1970م ولوحتان للالاسکا بتاریخ 1969م ولوحتان للقطب الجنوبی بتاریخ 1957م ولوحة واحدة لسویسرا بتاریخ 1968مخ ولوحة واحدة لفنزویلا بتاریخ 1962م ولوحة واحدة للیابان بتاریخ 1969م.

وقد شهد المعرض حضوراً کبیراً من الزوار خلال أیام افتتاحه.

وقالت السیدة دالین حرم المصور توماس المسلم الأمریکی ل “الریاض” ان المعرض سیکون دائماً ویعتبر من الممتلکات الدائمة للمتحف کما انه سینتقل لمحافظة جدة خلال فترة الصیف القادم وسیتنقل بین عدة مدن بالمملکة للتعریف به.

وأشارت دالین إلى ان الصور التی تم عرضها تحکى مراحل تاریخیة معینة بالزمن ومن المؤکد ان یحضر الزوار لمشاهدت تلک الصور سواء من المواطنین أو المقیمین وأبدت دالین سعادتها باستضافة المملکة للمعرض وتشریف وزیر الثقافة والإعلام والسفیر الأمریکی بافتتاحه وابرازه بالشکل الممیز مشیرة إلى ان المملکة تحظى بأکثر الصور التاریخیة التی تعود إلى عام 1965م.

——————————————————————————–

 3705-09-09, 07:47

رحلة مغامرة إلى سوریة وفلسطین 1860″ – جوزیف دالتون هوکر

http://www.lebanonissues.com/ar/wp-content/uploads/2009/03/hooker-book-232×300.jpg (http://www.lebanonissues.com/ar/wp-content/uploads/2009/03/hooker-book.jpg)

إن شرکة “کتب” ومرکزها بیروت، المتخصصة فی طباعة وبیع ونشر الکتب النادرة، المتوفرة وغیر المتوفرة فی السوق، تعمل حالیاً على نشر کتاب “رحلة مغامرة إلى سوریة وفلسطین 1860″ لجوزیف دالتون هوکر.

هذا الکتاب یمثل رحلة قام بها هوکر فی عام 1860 من إیطالیا إلى الأراضی المقدسة. إنّ الطبعة الأصلیة التی یقوم علیها هذا الکتاب مدونة بخط الید ومن المرجح أن تکون قد کتبت خلال الرحلة.

مما لا شک فیه أنّ هذه الرحلة هی أول بحثٍ علمی یقام حول غابة الأرز الخاصة بجبل لبنان، برغم أن الأبحاث بدأت تنکب على الحیاة النباتیة فی سوریة منذ عام 1575 مع الباحث الألمانی لیونارد راوولف إلا أن رحلة هوکر کانت بمثابة علامة فارقة فی تطور الأبحاث حول النباتات السوریة. کما أنّ الخرائط الدقیقة التی رسمها الکابتن مانسل عن الأرز، والرسوم واللوحات المائیة الجمیلة التی رسمها هوکر وهانبیری إلى جانب الکم الهائل من البیانات والخلاصات التی توصل إلیها هوکر أثناء رحلته تجعل من هذا البحث معلماً فی فهم تاریخ إحدى أقدم الأشجار المعروفة فی سوریة وفی وضع نظریات هامة حول الانتشار الجغرافی للنباتات السوریة.

جوزیف دالتون هوکر (1817-1911) هو عالم نبات وجغرافیا بیولوجیة ورحالة. بین عامی1839 و1843 انضم إلى بعثة الکابتن جایمس کلارک روس الأنتارتیکیة إلى القطب المغناطیسی الجنوبی بعد أنّ عُیّن جراحاً مساعداً على متن سفینة أتش أم أس إیریبوس.

حصل هوکر على موقع عالم نبات فی المسح الجیولوجی البریطانی عام 1846. کان صدیقاً لتشارلز داروین، صاحب “أصل الأجناس”، الذی اعترف بفضل هوکر علیه وبمعارفه الشاسعة وحکمه المتوازن.

ومن بین رحلات هوکر نسجّل رحلته إلى سوریة (1860) والمغرب (1871) والولایات المتحدة الأمیرکیة (1877) التی أثمرت کلها معلومات علمیة لا تُقدّر بثمن.

یُنشر هذا العمل للمرة الأولى وهو یرتکز على یومیاته التی دوّنها خلال زیارته سوریة.

This entry was posted on

——————————————————————————–

 3706-09-09, 06:26 AM

Muhammad Sadiq Bey (1832-1902

“محمد صادق باشا”

محمد الصادق بای

(محمد) صادق بک

الرحلات الحجازیة

تألیف: محمد صادق باشا (http://www.neelwafurat.com/locate.aspx?mode=1&search=author1&entry=محمد صادق باشا)

http://www.neelwafurat.com/images/lb/abookstore/covers/normal/84/84482.gifسعر السوق: 15.00$

سعرنا: 14.25$

التوفیر: 0.75$ (5%)

<LI style=”TEXT-INDENT: 10pt”>النوع: غلاف عادی، 24×17، 440 صفحة الطبعة: 1 مجلدات: 1<LI style=”TEXT-INDENT: 10pt”>الناشر: بدر للنشر والتوزیع تاریخ النشر: 01/01/1999نظرة فی محتویات الکتاب:

http://www.neelwafurat.com/images/lb/abookstore/contents/84/84482_1.gif (http://www.neelwafurat.com/bookcontents.aspx?id=lb84482&pnum=1&section=contents&search=books)

النیل والفرات:

هذا الکتاب على مؤلفات محمد صادق باشا، والتی تتضمن روایته لرحلات الحج مرافقا للمحمل المصری وهی المؤلفات التی تصف الرحلة الحجازیة والتی نشرت تحت العناوین التالیة حسب أولویة النشر:

نبذة فی استکشاف طریق الأرض الحجازیة من الوجه وینبع البحر إلى المدینة النبویة وبیان خریطتها العسکریة لحضرة محمد صادق بک فائمقام أرکان حرب، مطبعة عموم أرکان الحرب بدیوان الجهادیة، 1294هـ، القاهرة.

مشعل المحمل: مطبعة وادی النیل، القاهرة، (1298هـ) 1881م، وهو عبارة عن رسالة فی سیر الحاج المصری براً من یوم خروجه من مصر إلى یوم عودته مذکوراً بها کیفیة أداء الفریضة، وقد ئیله بخریطة تظهر سیر المحمل من القاهرة إلى مکة وإلى المدینة ثم القاهرة مع بیان البلدان والمحطات والمحلات الشهیرة بالطریق، وهی فی مجملها عبارة عن تسجیل لرحلته الثانیة التی قام بها عام 127هـ الموافق لسنة 1880م إلى مکة المکرمة والمدینة المنورة برفقة المحمل المصری. کوکب الحج: فی سفر المحمل براً وسیره براً (وهو ذیل لمشعل المحمل فی سفر الحج براً، بولاق، القاهرة 3،13هـ. سجل فیه تفاصیل رحلة الحج الثالثة إلى مکة المکرمة والمدینة المنورة. دلیل الحج للوارد إلى مکة والمدینة من کل فج: بولاق، القاهرة، عام 1896م.

أقدم وادق صور وخرائط المدینتین المقدستین تحت قبة مکتبة الملک عبد العزیز

مکة وجدة وینبع شهدت مخططات طبعها رحالة غربیون بطریقة الحفر قبل ظهور الصور الفوتوغرافیة * التقطت بعدسات مصورین عرب وأجانب على مدى 150 عاما خلال رحلاتهم للدیار المقدسة

http://www.aawsat.com/2008/02/22/images/ksa-local1.459549.jpgمنظر لمکة المکرمة والحرم الشریف.. صورة التقطها محمد صادق بک عام 1880http://www.aawsat.com/2008/02/22/images/ksa-local2.459549.jpgمنظر عام للمدینة المنورة ویبدو فیها الحرم النبوی.. صورة التقطها محمد صادق بک عام 1880http://www.aawsat.com/2008/02/22/images/ksa-local3.459549.jpgمقبرة المعلاة فی مکة المکرمة بعدسة میرزا عام 1890http://www.aawsat.com/2008/02/22/images/ksa-local4.459549.jpgباب اجیاد فی مکة.. صورة التقطها محمد حلمی عام 1947http://www.aawsat.com/2008/02/22/images/ksa-local5.459549.jpgاحد الاسواق الخارجیة ویبدو فیها صورة الحرم المکی.. صورة التقطها محمد حلمی عام 1947http://www.aawsat.com/2008/02/22/images/ksa-local6.459549.jpgالروضة الشریفة داخل المسجد النبوی.. صورة بعدسة محمد حلمی قبل 6 عقودhttp://www.aawsat.com/2008/02/22/images/ksa-local7.459549.jpgمسجد قباء فی المدینة المنورة من صور میرزا التی التقطت قبل 118عاماًhttp://www.aawsat.com/2008/02/22/images/ksa-local8.459549.jpgباب العباس فی الحرم المکی.. صورة لمحمد حلمی قبل 61 عاما

الریاض: بدر الخریف

تعد الصور الفوتوغرافیة القدیمة مصدرا علمیا مهما من مصادر کتابة التاریخ، حیث توفر مادة لدراسة تاریخ الأمم والدول والتغییرات التی حدثت خلال السنوات التی أعقبت التقاط هذه الصور.

وقد اکتسبت اللقطات الفوتوغرافیة الأولى لمکة المکرمة والمدینة المنورة، أهمیة کبیرة کونها التاریخ المرئی الوحید المتبقی لحقب وتقالید ومواقع شهدت حالات من التغییر الجذری، حیث أصبحت هذه الصور الوثیقة الوحیدة الشاهدة على التطور الذی طال المدینتین والأماکن المقدسة، خصوصاً فی العهد السعودی.

وحظیت المدینتان المقدستان مکة المکرمة والمدینة المنورة، باهتمام المصورین عرب وأجانب، فعلى مدى عقود وقبل اکتشاف التصویر الشمسی والفوتوغرافی، کانت المدینتان محط أنظار الرحالة الأوروبیین الذین تجولوا فی الجزیرة العربیة التی کانت معظم مناطقها فی النصف الثانی من القرن التاسع عشر شبه مجهولة بالنسبة للمصورین الأجانب، باستثناء بعض الصور لمدن جدة وعدن ومسقط، التی التقطها على ما یبدو مصورون کانوا فی طریقهم إلى الهند.

ولم تظهر أیة صورة شمسیة لمناطق شبه الجزیرة العربیة قبل عام 1861، علما أن اکتشاف التصویر الشمسی تم الإعلان عنه فی عام 1830.

ویذکر مؤرخو التصویر بأن الرحالة الأوروبیین الذین تجولوا فی شبه الجزیرة العربیة من أمثال دومینغو بادیا لیبیلیش والمعروف باسم «علی بک»، وجون لویس بورکهادرت وغیرهما، نشروا مخططات طبعت بطریقة الحفر لمدن جدة وینبع ومکة المکرمة وغیرها من المدن. وکانت تسبق عملیة نشر تلک المخططات مرحلة یقوم فیها رسامون محترفون وحفارون بوضع اللمسات الفنیة التی یرونها مناسبة على هذه المخططات. وفی أکثر الأحیان کانت هذه الرسوم تختلف عن الرسم الانطباعی الأصلی الذی نقلت عنه. لکن على النقیض من ذلک، فإن الصور الفوتوغرافیة فی مجملها کانت عبارة عن سجل بصری دقیق لما سجلته عدسة المصور فی لحظة معینة من الزمن.

ونجحت مکتبة الملک عبد العزیز العامة بالریاض فی اقتناء مجموعة من الصور النادرة لکل من مکة المکرمة والمدینة المنورة بعدسات مصورین عرب وغربیین أثناء رحلاتهم للحرمین والدیار المقدسة.

ورأى فیصل بن عبد الرحمن بن معمر، المشرف العام على المکتبة، أن اقتناء هذه الصور وتضمینها فی کتاب، یؤکدان النهج الحضاری للمکتبة التی تحظى بدعم ورعایة خادم الحرمین الشریفین الملک عبد الله بن عبد العزیز، لتکون مرکزا للحیاة الثقافیة والفکریة والاجتماعیة وملتقى لتواصل الثقافات والحوارات الإنسانیة من خلال ما تقتنیه من مصادر معلوماتیة متنوعة فی مجالات المعرفة المختلفة والحرص التام على جمع الإنتاج الفکری والعربی والأجنبی وتوثیقه بجمیع أشکاله، خاصة التراث العربی والإسلامی، ویأتی على رأس ذلک مجموعة الصور النادرة والقدیمة لمکة المکرمة والمدینة المنورة والعالم العربی.

ولفت إلى أن مکة المکرمة والمدینة المنورة کانتا محل عنایة واهتمام الرسامین والفنانین التشکیلیین على مر التاریخ، سواء عن طریق الوصف أو الرسم الیدوی.. حتى دخول عهد التصویر الفوتوغرافی، حیث ظهرت أول مجموعة من الصور عام 1880، ثم توالى المصورون المختلفون فی نقل الصورة الحقیقیة لمظاهر هذه العنایة التی شهدها المسجد الحرام والمسجد النبوی الشریف، مشیرا إلى أن المدینتین الطاهرتین منذ فجر الإسلام حظیتا برعایة المسلمین على مر العصور، سیما فی العصر الحدیث، حیث قدمت السعودیة ـ قلب العالم الإسلامی ـ عنایتها ودعمها الکبیرین وتمثل ذلک فی توسعة المسجد الحرام بمکة المکرمة والمسجد النبوی الشریف بالمدینة المنورة.

مصری یلتقط أول صورة للمدینتین المقدستین

* یعود الفضل فی التقاط الصور الشمسیة الأولى لمکة المکرمة والمدینة المنورة والأماکن الدینیة المجاورة للمدینتین، إلى المصری اللواء محمد صادق باشا (1822 ـ 1902).

وتلقى محمد صادق علومه الأولى فی القاهرة، ثم التحق بالمدرسة الحربیة، وتم انتدابه للسفر إلى فرنسا لمتابعة دراسته العسکریة ضمن أفراد بعثة الجیش الرابعة التی اختارها الکولونیل الفرنسی الملتحق بجیش محمد علی باشا، جان ساف (1788 ـ 1862)، والمعروف باسم سلیمان باشا. ضمت البعثة أربعة أفراد، منهم اثنان من أبناء محمد علی باشا، هما عبد الحلیم وحسین. واثنان من أبناء إبراهیم باشا، وهما (الخدیوی) إسماعیل والأمیر أحمد.

والمؤکد أن محمد صادق قد أتقن فن التصویر الفوتوغرافی فی فرنسا، کذلک فن رسم الخرائط، وتخرج برتبة مهندس فی معهد البولیتکنیک. وبعد عودته إلى مصر عیّن من قِبل سعید باشا، مدرسا للرسم فی المدرسة الحربیة فی القاهرة، التی کان یدیرها المثقف المصری المعروف رفاعة الطهطاوی.

وقام محمد صادق خلال الفترة الممتدة ما بین 1861 ـ 1881، بثلاث رحلات حج إلى مکة المکرمة والمدینة المنورة، وقد سجل مشاهداته وانطباعاته خلال الرحلات الثلاث بشکل دقیق ونشرها على ما یبدو بنسخ محدودة جدا فی القاهرة.

وللأسف لم تکن النصوص التی نشرها متوفرة فی أیة مکتبة عربیة أو أجنبیة عامة إلى وقت قصیر. فعلى سبیل المثال، افتقرت المکتبة الوطنیة فی القاهرة، ومکتبة وزارة الحربیة المصریة، إلى مؤلفات محمد صادق، والمعلومات الوحیدة التی توفرت عنه کانت عبارة عن ثلاثة مقالات باللغة الفرنسیة نشرها فی مجلة الجمعیة الخدیویة الجغرافیة فی القاهرة ما بین 1880 و1881.

وفی عام 1997، تم اقتناء کامل ما کتبه اللواء محمد صادق وما التقطه من صور فوتوغرافیة لمکة المکرمة والمدینة المنورة، وما رسمه من خرائط على درجة کبیرة من الدقة والندرة، من قِبل مکتبة الملک عبد العزیز العامة فی الریاض. فی تلک السنة ضمت المکتبة إلى مجموعتها القیمة المکتبة الخاصة للمستشرق الأمیرکی جورج رنتز. وکانت هذه المکتبة تحوی کافة کتابات محمد صادق المنشورة عن رحلاته الحجازیة، وهی: «نبذة فی استکشاف طریق الأرض الحجازیة من الوجه وینبع البحر إلى المدینة النبویة، وبیان خریطتها العسکریة» ـ القاهرة 1877، «مشعل المحمل» ـ القاهرة 1880، «کوکب الحج فی سفر المحمل بحرا وسیره برا» ـ القاهرة 1884، و«دلیل الحج للوارد إلى مکة والمدینة من کل فج» ـ القاهرة 1895.

ولا شک أن المعلومات التی نشرها محمد صادق فی کتبه والخرائط التی رسمها والصور الفوتوغرافیة التی التقطها أثناء رحلاته إلى الحجاز، کانت ذات أهداف عسکریة بالدرجة الأولى، ویبدو ذلک بوضوح من خلال ترکیزه على مواقع الجبال والأودیة، وتحدیده لمسافات وأماکن نصب خیام الجند، وإعداد العساکر، وأماکن وجود آبار المیاه، وغیر ذلک. کما أن عنوان کتابه الأول کان واضحا من حیث استهدافاته العسکریة بتضمینه عبارة «بیان خریطتها العسکریة».

والمعروف تاریخیا أن شبه الجزیرة العربیة وسوریة کانتا فی طلیعة الأهداف العسکریة لمحمد علی باشا، لذلک استعان الخدیوی بضباط أوروبیین وقلدوهم مواقع قیادیة فی الجیش المصری أثناء حملاتهم العسکریة فی سوریة وشبه الجزیرة العربیة. وکانت المعلومات الجغرافیة والخرائط العسکریة التی رسمها الضباط الأوروبیون لمناطق الحجاز ونجد أثناء حملات الجیش المصری فی العقد الثانی من القرن التاسع عشر، غیر دقیقة. والمثال على ذلک، الخریطة التی رسمها الایطالی جیوفانی فیناتی، الملقب بـ «الحاج احمد»، لذلک تم تکلیف محمد صادق بإنجاز الخرائط العلمیة الدقیقة لمنطقة الحجاز.

قام محمد صادق برحلته الأولى إلى الحجاز سنة 1861، بمعیة الوالی محمد سعید باشا، ویذکر صادق أن القصد من الرحلة هو «ذکر الاستکشافات العسکریة، وتشخیص الأماکن والمناخات، وتعیین الطرق والمحطات».

أنجز صادق خلال هذه المرحلة خرائط تفصیلیة من الوجه إلى المدینة المنورة، کذلک خریطة للحرم الشریف. کما التقط أول صورة فوتوغرافیة للمدینة المنورة، ویصف صادق کیفیة التقاط الصورة الأولى بقوله: «..وأخذت رسم المدینة المنورة بواسطة الآلة الشعاعیة المسماة بالفوتوغرافیة مع قبة المقام الشریف جاعلاً نقطة منظر المدینة من فوق الطوبخانة حسبما استنسبته لکی یحوز جزءا من المناخة أیضا. وأما منظر القبة الشریفة فقد أخذته من داخل الحرم بالآلة المذکورة أیضا. وما سبقنی أحد لأخذ هذه الرسومات بهذه الآلة أصلا».

تحدث صادق عن الصعوبات التی واجهها خلال عملیة التصویر، معتبرا أن تفاوت درجات الحرارة کان یؤثر سلبا فی نوعیة التصویر، قائلا «کانت الحرارة داخل الخیمة 28 درجة من الترمومتر الثمانینی (توازی 35 درجة مئویة)، وفی الصباح بلغت الحرارة درجة الصفر داخل الخیمة، فی حین خارج الخیمة أربع تحت الصفر، وقارب الماء أن یتجمد».

عاد محمد صادق مرة ثانیة إلى الحجاز سبتمبر (أیلول) 1880، بوصفه أمینا للصرة فی قافلة المحمل المصری التی کان یقودها اللواء عاکف باشا، والتی ضمت ولی عهد مصر سعید باشا، برفقة عدد من باشاوات مصر، إضافة إلى حاشیة ضخمة من الحراس المزودین بثلاثة مدافع، ومساعدین صحیین وطباخین وسقائین وفراشین وثلاثمائة جمل محمل بمیاه النیل والأطعمة التی تکفی حوالی مائتی شخص، ووصف صادق فی کتابه «مشعل المحمل»، الذی ضمته انطباعاته طرق الحج ومناسکه، کما وصف وصفاً جغرافیاً دقیقاً مکة المکرمة والمدینة المنورة وسرد تاریخ قافلتی المحمل الشامی والمصری. أما بالنسبة لنشاطه الفوتوغرافی فیقول إنه «استطاع التقاط العدید من الصور الشمسیة فی مکة المکرمة والمدینة المنورة ومنى والبقیع، من بینها صور للأبنیة من الداخل ولبعض الشخصیات».

أشار صادق إلى مقبرة مکة (المعلاة)، وقال إنه «رسم منظر المقبرة بالفوطوغرافیا». کما تیسر له التقاط صور للمسجد المکی والکعبة، على رغم کثرة الازدحام ویقول: «تیسر لی أخذ خریطة الحرم السطحیة بالضبط والتفصیل، وأخذت أیضا رسم المدینة المنورة بالفوطوغرافیا مع قبة المقام الشریف والخمس منارات. وقد أخذت منظر القبة الشریفة من داخل الحرم، وأخذت صورة سعادة شیخ الحرم وبعض أغوات الحجرة الشریفة وما سبقنی أحد لأخذ هذه الرسومات بالفوطوغرافیا أصلا»، وتابع یقول: «وقد تیسر لی رسم مسطح الحرم بالبیان وأخذ رسم منظره من جملة جهات مع ما حوله من البیوت بواسطة الفوطوغرافیا».

وهناک احتمال کبیر فی أن تکون صورة المدینة التی نشرت فی کتاب دیفید جورج هوغارت بعنوان «اختراق الجزیرة العربیة»، والتی یقول هوغارت إن ملتقطها هو «ضابط ترکی صورها حوالی سنة 1880..»، من تصویر الضابط علی بک نفسه.

میدالیة ذهبیة إیطالیة بسبب صور مکة والمدینة

* حصل محمد صادق على میدالیة ذهبیة فی معرض البندقیة الفوتوغرافی سنة 1881، نتیجة لجودة ودقة إنتاجه الفوتوغرافی لمکة والمدینة، اللتین ظهرت صورهما لأول مرة فی أوروبا. وقد قام محمد صادق برحلة حج ثالثة وأخیرة فی سبتمبر سنة 1884، برفقة المحمل المصری، نشر تفاصیلها فی کتابه الثالث بعنوان «کوکب الحج فی سفر المحمل بحرا وسیره برا».

لم یشر صادق فی هذا الکتاب إلى أیة نشاطات تصویریة، لکنه وصف بشکل مفصل الاحتفالات بوصول المحمل إلى جدة، کما وصف لقاءاته مع أمیر مکة، وشیخ الحرم المکی، وانتقال المحمل المصری والشامی إلى منى وعرفات، وتحدث عن عادات وتقالید أهل مکة والطائف وتصرفات البدو وأعداد القوات العثمانیة فی الحجاز ومواضیع أخرى.

وفی سنة 1895، قام محمد صادق بجمع خلاصة رحلاته الحجازیة الثلاث فی کتاب واحد بعنوان «دلیل الحج للوارد إلى مکة والمدینة من کل فج»، تضمن فی ما تضمن إعادة التأکید على حقیقة کونه أول مَن التقط صورا فوتوغرافیة فی المدینة ومکة ومنى والبقیع.

تعتبر الصور التی التقطها محمد صادق لمکة والمدینة من أندر وبالتأکید أول صور فوتوغرافیة للمدینتین. وقد استعملت هذه الصور فی العدید من الکتب المنشورة فی أواخر القرن التاسع عشر ومطلع القرن العشرین، التی یتحدث کتّابها عن المدینة ومکة. وذکر محمد لبیب البتنونی، فی کتابه «الرحلة الحجازیة»، انه استعمل فی کتابه الصور التی التقطها محمد صادق لدقتها، ووضع للحرمین الشریفین رسما نظریا معتمدا على الأبعاد التی وضعها لهما محمد صادق. کما استعمل صبحی صالح فی کتابه «الحج إلى مکة والمدینة»، الصادر بالفرنسیة فی القاهرة سنة 1894، الصور التی التقطها محمد صادق. کذلک المصور الهولندی کریستیان سنوک هیروغرونیه، فی کتابه «صور من مکة».

ومُنح محمد صادق أیضا النشان المجیدی من الصنف الثالث، تقدیرا لأعماله التصویریة والجغرافیة.

وهنا یجب الإشارة إلى مسألة یجری تداولها وتکرارها من قِبل مؤرخین مستشرقین ممعنین فی عدائهم للإسلام وعنصریتهم یلجأون فی طروحاتهم إلى تزویر الحقائق واختلاق الأوهام بهدف تثبیت نظریة خاطئة أصلا، هذه النظریة تدعی أن التصویر محرم فی الإسلام، حیث إن أحدهم ادّعى أن محمد صادق «اضطر إلى إخفاء آلة التصویر فی مکة، بسبب التزمت الدینی». لکن هذا الادعاء لم نجد له أثرا فی جمیع کتابات محمد صادق. وعلى العکس من ذلک، فإن محمد صادق المواطن المصری کلف من قِبل حکومته فی رسم خرائط جغرافیة للحجاز وتصویر الحرمین الشریفین وانجازاته فی هذین المجالین وفی مرحلة متقدمة جدا من تاریخ التصویر الفوتوغرافی فی المنطقة العربیة دحض واضح لأمثال هذه الادعاءات العنصریة.

هولندی فی احتفالات مکة

* کان المستشرق الهولندی کریستیان سنوک هیروغرونیه (1857 ـ 1936)، من ابرز الذین وثّقوا مکة بالصورة بعد محمد صادق. تلقى هیروغرونیه علومه فی جامعتی ستراسبورغ ولیدن منذ عام 1874، وحصل على شهادة الدکتوراه من جامعة لیدن سنة 1880، التی حملت عنوان «احتفالات مکة»، وشغل منصب أستاذ الدراسات العربیة فی جامعة لیدن، حیث کان یقوم بتدریس الموظفین والدیبلوماسیین العاملین فی مستعمرات هولندا فی الهند الشرقیة.

کانت الحکومة الهولندیة ابتداء من عام 1870، قد بدأت بالترکیز على جمع المعلومات عن منطقة الحجاز، وبالتحدید مکة المکرمة وجدة، کونهما بوابة رئیسیة لاستقبال آلاف الحجاج المسلمین الإندونیسیین، لذلک أُرسل هیروغرونیه فی أغسطس (آب) من عام 1884، إلى جدة، وبدأ بدراسة اللهجة المحلیة تمهیدا لذهابه إلى مکة، وبالفعل غادر هیروغرونیه جدة فی الواحد والعشرین من فبرایر (شباط) 1885، برفقة مسلم من جاوة، ووصل مکة مساء الیوم التالی، أمضى هیروغرونیه ما یقارب ستة أشهر فی مکة، اعتنق خلالها الإسلام، وأطلق على نفسه اسم «عبد الغفار»، وتزوج فتاة من جاوة، وبواسطتها اطلع على معلومات کثیرة حول الحج ومناسکه، وعادات المسلمین، والحیاة الاجتماعیة فی المدینة. وخلال إقامته، التقط صورا لمکة وللحجاج القادمین إلیها من مختلف أرجاء العالم الإسلامی.

لم یستطع هیروغرونیه زیارة المدینة المنورة، فقد ظهرت خلال إقامته فی مکة مقالة فی مجلة Le Temps الباریسیة لنائب القنصل الفرنسی فی جدة، یشیر فیها إلى أن الهدف الحقیقی من إقامة هیروغرونیه فی مکة هو التوسط لمصلحة الألمان بهدف تأمین الحصول على «حجر تیماء»، الذی عُثر علیه خلال التنقیبات الأثریة، والذی نشأت بسببه فی ذلک الحین منافسة قویة بین الأوروبیین بهدف الاستیلاء علیه. وتمت ترجمة المقال إلى الترکیة والعربیة، الذی تسبب فی نقل هیروغرونیه من قِبل العسکریین الأتراک إلى جدة، حیث عاد إلى هولندا، وقام بنشر عدة أبحاث عن الحج ومناسکه، کما نشر مجلدین مصورین، الأول بعنوان «أطلس مکة المصور» (لیدن 1888)، والثانی «صور من مکة» (لیدن 1889). ویظهر بوضوح من خلال مؤلفات هیروغرونیه، أن فن التصویر الشمسی لم یکن مجهولا فی مکة المکرمة. فهو یذکر انه التقى رجلا من الأشراف کثیر الأسفار احضر معه صورا ومعدات تصویریة من جزر الهند الشرقیة.

ولم تکن الصور التی ظهرت فی مجلدی «أطلس مکة المصور»، و«صور من مکة»، من تصویر هیروغرونیه، فهو یؤکد انه استعمل صوراً قدمها له هدیة محمد صادق، الذی یصفه بأنه «ضابط مصری ومهندس شدید الدقة وقام لسنوات طویلة بمرافقة الحجاج المصریین والمحمل بصفة رسمیة».

کما یفصح هیروغرونیه عن هویة مصور آخر أسهم بدرجة کبیرة فی التقاط العدید من الصور فی مکة المکرمة، التی استعملها أیضا هیروغرونیه فی المجلدین المصورین، یقول: «إن جل الصور التی نشرها کان التقطها طبیب من مکة المکرمة»، والأرجح أن هیروغرونیه یعنی بذلک الشخص نفسه عندما یصف.. طبیبا شدید الحماسة علیما بصناعة الساعات وتصلیح البنادق وتقطیر الزیوت العطریة وطلی الحلی بالذهب والفضة وعمل الأبواق وصنع القوالب.. ویذکر هیروغرونیه انه بعد الانتهاء من طباعة کتابة المصور الأول، تلقى من «طبیب مکة»، الذی یدّعی هیروغرونیه انه کان قد علّمه التصویر، رسالة تحوی صوراً فی غایة الأهمیة التقطها خلال موسم الحج، اضطرته لإصدار مجلد مصور آخر هو بمثابة ملحق للمجلد الأول، وذلک سنة 1889. ویختتم هیروغرونیه کلامه عن «طبیب مکة»، بالقول إنه غیر ملم بالنواحی العلمیة، لکنه سیستحق الثناء لو انه وافق على أن یعمل من حین إلى آخر کما یطلب منه، حیث لا تکون الصور التی أرسلها لتوه آخر تجربة له فی هذا الفن.

لم یحدد هیروغرونیه هویة «طبیب مکة»، لکن من المعروف أن هناک العدید من الصور لمکة المکرمة تحمل أوصافا وشروحا باللغة العربیة مع عبارة «فوتوغرافیت السید عبد الغفار. طبیب مکة»، وهنا یکمن التشابه فی الأسماء بین عبد الغفار الهولندی، وعبد الغفار طبیب مکة، الذی کشف محمد صادق عن هویته الهندیة عندما ذکر فی کتابه «دلیل الحج» عن لقائه بالمصور عبد الغفار قائلا: «توجهت إلى منزل أحد الأطباء المسمى عبد الغفار أفندی الطبیب، لان الأطباء قلیلون بمکة والمشهورین منهم من الهنود. وهذا یشتغل بالطب والفوطوغرافیا، وحضر معی إلى مصر وتعلم صناعة الأسنان من الدکتور فولر الشهیر، وأکثر شهرته بمکة المکرمة استخراج الروائح العطریة، کما استحوذ على إذن من الشریف بأن یکون من جملة المطوفین».

ولمع مصور هندی آخر هو أ. هـ. میرزا، أحد ابرز الذین التقطوا صورا لمکة المکرمة والمدینة المنورة فی أواخر القرن التاسع عشر ومطلع القرن العشرین. وکان میرزا صاحب استدیو للتصویر فی شاندی شوق فی دلهی، وقام بإنتاج صور زینها بشروح وأحادیث باللغة الأوردیة، وذلک فی ألبومات فی غایة الأناقة. والواضح من خلال النصوص التی رافقت الصور، بأن میرزا کان یستهدف بالدرجة الأولى تسویق صورة للحجاج المسلمین الهنود. ویذکر الرحالة البریطانی وایفیل فی کتابه «الحج الحدیث إلى مکة»، الذی ضمنه صورا التقطها میرزا، أنه اشترى الصور من مکتبة تقع فی الشارع الرئیسی المؤدی إلى الحرم.

400 صورة فی بدایة قرن التطور للمدینتین المقدستین

* رافق الانتشار التجاری السریع لآلات التصویر فی أواخر القرن التاسع عشر، زیادة فی عدد المصورین. ولم یعد هذا الفن حکرا على المصورین المحترفین، بل انتشر بشکل واسع، خصوصا بین قوافل الحجاج المسلمین، سواء من مصر وسوریة أو من مصر والهند والأقطار الأخرى. وتعتبر الصور التی التقطها اللواء إبراهیم رفعت باشا فی مطلع القرن العشرین، من أقل النماذج التی أنتجت فی تلک الحقبة.

تمیزت الصور التی التقطها اللواء رفعت فی الحجاز، والتی نشرها فی مجلدی «مرآة الحرمین»، بنوعیة ممتازة. وکان رفعت قد قام برحلته الأولى إلى الحجاز فی عام 1901، ویذکر انه کان یتمنى لو انه اصطحب معه مصورا فوتوغرافیا کی یسجل بدقة وأمانة موکب الحجاج، وفور عودته إلى مصر انکب على دراسة فن التصویر، وعندما تم اختیاره فی عام 1903، لمنصب أمیر الحج المصری، قرر أن یحمل معه فی رحلته آلة تصویر بهدف التقاط صور لکل ما یراه مناسبا فی طریقه، حیث یسهل على کل قارئ لکتبه فهم النص والاطلاع بالعین المجردة على صور مکة المکرمة والمدینة المنورة. وتلت رحلة الحج هذه رحلتان مماثلتان فی عامی 1904 و1908، وخلال رحلته الأخیرة حمل إبراهیم رفعت آلتی تصویر، الأولى تلتقط صورا بمقاس 18×12سم، والاخرى بمقاس 12×9سم.

نشر إبراهیم رفعت ما یقارب الأربعمائة صورة فی کتابه المؤلف من مجلدین، وحملت الصور المنشورة فی الکتاب عبارة «جمیع حقوق الطبع والنشر محفوظة للواء إبراهیم رفعت باشا»، وذلک باللغتین العربیة والانجلیزیة، الأمر الذی یؤکد أن المصور قام باستعمال هذه الصور ضمن إطارات تجاریة فی تلک الفترة. ویذکر اللواء رفعت أن معظم الصور المنشورة فی «مرآة الحرمین»، کان قد التقطها بنفسه، ویشیر إلى أن ناظر التکیة المصریة فی مکة المکرمة احمد أفندی صابر، قام بالتقاط صور أخرى نشرت إلى جانب صوره. وکان قد رافق اللواء رفعت فی رحلة الحج الأخیرة سنة 1908، صدیقه المصور محمد علی سعودی، الذی قام أیضا بالتقاط صور عدیدة خلال تلک الرحلة. وألقى إبراهیم رفعت الضوء على نشاطات مصور آخر هو خلیل القازانی، الذی قام بتصویر مسجد عروة فی المدینة المنورة، ونشرت هذه الصورة إلى جانب صور أخرى من أعماله فی کتاب «مرآة الحرمین».

مصورون عسکریون عثمانیون * والى جانب المصورین الأوائل، نشط مصورون عسکریون عثمانیون فی منطقة الحجاز قبل الحرب العالمیة الأولى، أمثال المصور العسکری علی بک، الذی ذکر محمد صادق انه التقاه فی مکة المکرمة، کذلک اللواء محمد علی الناشط فی سنجق المدینة المنورة. والمصور سلیمان زهدی الذی أنتج صورا فی مطلع الثمانینات من القرن التاسع عشر. وشهد النصف الأول من القرن العشرین تدفق العدید من المصورین والمهندسین إلى معظم أرجاء شبه الجزیرة العربیة، وبدأت بالتدرج الصور الفوتوغرافیة بالظهور لقرى ومدن نائیة بعیدة عن عدسات المصورین. ولعل أعمال المهندس المصری محمد حلمی الذی جاء إلى مکة المکرمة فی بعثة هندسیة مصریة، جاءت بناء على طلب من الملک عبد العزیز ـ طیب الله ثراه ـ لإعداد دراسة هندسیة شاملة عن الحرمین الشریفین ومعرفة ما یحتاجانه من مشاریع تطویر وهی تعد نموذجا للاهتمام المتزاید بالأماکن المقدسة وبتفاصیلها الهندسیة والمعماریة.

http://m1.emea.2mdn.net/viewad/817-grey.gif (http://ad.ae.doubleclick.net/click;h=v8/38a0/0/0/%2a/c;44306;0-

کتاب «الرحلة الحجازیة» للمؤلف محمد لبیب البتانونی الصادر سنة 1901 میلادی یصف ویصوّر رحلة الحج لــ «ولی النعم الحاج عباس حلمیhttp://www.maktoobblog.com/userFiles/h/a/hamzaolayan/images/1229852462.jpg باشا الثانی خدیو مصر» سنة 1910 میلادیة للدیار المقدسة، وفیه وصف وصور لتلک الرحلة، والکتاب طبع فی مطبعة مدرسة والدة عباس الاول وهو متداول على احد المواقع الالکترونیة.

والکتاب یحتوی على الوصف والمعلومات التاریخیة والتعلیقات والمشاهدات فی زمن الحج سنة 1327 هجریة المکتوبة بأسلوب جزل جمیل یجعله ممیزا عن الکتب الاخرى التی تناولت الموضوع نفسه، وقد استعان المؤلف ببعض الخرائط التی قام بإعدادها اللواء محمد صادق باشا، کذلک بعض الصور الفوتوغرافیة التی قام بالتقاطها اللواء ابراهیم رفعت باشا، وهما من الرواد الاوائل فی تصویر الحرمین فی النصف الثانی من القرن التاسع عشر وبدایة القرن العشرین.

الکثیر 117 : # — Sa’oudi ، محمد علی أفندی ، ومصور عن مناسک الحج. , Autograph manuscript travel diaries, lecture notes, photographs and books relating to his pilgrimages to Makkah and Madinah in 1904 and 1907-1908. ، یوقع مخطوطة یومیات السفر ، ومذکرات المحاضرات والصور والکتب المتعلقة زیاراته لمکة المکرمة والمدینة المنورة فی عام 1904 و 1907-1908.

The Shi’ite Pilgrimage toMecca, 1885-1886: The Safarnameh of Mirza Mohammad Hosayn Farahani by Mirzá Mohammed Hosayn Faháráni (http://search.barnesandnoble.com/booksearch/results.asp?ATH=Mirz%E1+ http://images.barnesandnoble.com/images/1170000/1170403.gif

الحج إلى مکة المکرمة الشیعة ، 1885-1886 : وSafarnameh للمیرزا محمد Hosayn فرحانی میرزا محمد

by Muhammad ‘Ali Effendi Sa’oudi

who accompanied General Ibrahim Rif’at Pasha

Muhammad Sadiq Bey

Description: MANUSCRIPT TRAVEL DIARIES 1904 pilgrimage and travels

والامیرة : نواب اسکندر بیغوم ؛ الحج الى مکة ، سیوبهان لامبرت ، انظروا داخل هذا الکتاب. والامیرة الحج والعمرة : نواب اسکندر…

In 1870

بر اساس یافته های جدید ذوالقرنین همان کوورش است.

253243_372354739536373_997565491_n

تمبر کوروش در امارات متحده عربی/ ام القوین

بر اساس یافته های جدید ذوالقرنین همان کوورش است.

ذوالقرنین یکی از شخصیت‌های قرآن و کتاب مقدس است. بر اساس قرآن، ذوالقرنین، سه لشکرکشی مهم داشت نخست به باختر، سپس به خاور، و سرانجام منطقه‌ای که در آن یک تنگه کوهستانی وجود داشت، او انسان یکتا پرست و مهربانی بود واز طریق دادگری منحرف نمی‌شد و به همین جهت مشمول لطف خدا بود، او یار نیکوکاران و دشمن ستمگران و ظالمان بود و به مال و ثروت دنیا علاقه‌ای نداشت، او هم به خدا ایمان داشت و هم به روز رستاخیز، او سازنده سدی بود، که در آن به جای آجر و سنگ از آهن و مس استفاده شده‌است و هدف او از ساختن این سد کمک به گروهی مستضعف در مقابل ظلم و ستم قوم یاجوج و ماجوج بوده‌است. تا  یک قرن گذشته کمتر مفسر اسلامی  ذوالقرنین را کوروش دانسته است. اما یافته های جدید نگرش تازه ای را بر روی مفسران قران باز کرده است.

وجه تسمیه و ریشه نام ذو القرنین

ریشه‌شناسی این نام اهمیت زیادی دارد” قرن” Corn بن اصلی ذو القرنین است. کرن در زبان فارسی بصورت قور(قورکله)- قور پشت – قعر – قورچ (قوچ=گوسپند نر با شاخهای بزرگ) و… به معنی شاخ و برآمدگی است اما در زبانهای اروپایی بیشتر به معنی تاج بکار می‌رود.

(توضیح اینکه در زبانهای فارسی کهن به قارچ ، قورپایهGor Paye  می گفتند. و قور پایه یا گور پایه  به رعد و برق گفته می شده و معنی آذرخش بوده است. گر Gor به معنی آتش و آذر است  همین گر در عربی به حر و حرارت تبدیل شده است.  از طرفی قارچ حالتی مقعر و تاج گونه دارد شاید بعدها نام کرن و قرن از همین ریشه گرفته شده باشد.  اگر نام کوروش را گوروش بدانیم  Gor + ash  گور به معنی  آتش و درخشش و آذرخش  است و آش یا وش معنی تابان و درخشان می دهد. آش در سانسکریت به معنی درخشان و پر فروغ می دهد. به همین دلیل بعضی زبانشناسان آرش را کوتاه شده آذرخش می دانند و نام کوروش را هم به خورشید منتسب می کنند. به دو دلیل یکی پسوند ” وش” و دوم پیش وند کور زیرا  کور را تغییر یافته خور یا همان خورشید می دانند بنا به نوشتهٔ پلوتارک، نام کوروش در زبان پارسی باستان به معنای «خورشید» بوده‌است. به هر حال همه این احتمالات دور از حقیقت نیست. و بگونه ای با زبانشناسی و اتمولوژی سازگاری دارد. )

اما در زبان عربی(ذو) یعنی صاحب یا دارنده و قرن(Corn) دو معنی دارد معنی اصلی آن شاخ است و مفهوم  تاج را هم در استعاره می دهد اما  معنی آن  شاخ  است و قرنین واژه‌ای است معرب قرنین یعنی دو شاخ که عربی شده از عبری “קרנים”(قرنیم) است. ذو قرنین بر روی هم یعنی تاج دوشاخ دار.

دو شاخ علاوه بر معنی ظاهری معنی و مفهوم گسترده تری داشته‌است و عبارتی بوده‌است برای بیان قدرت و در عهد قدیم برای موجودی بکار می‌رفته‌است که کره زمین بر روی دو شاخ آن قرار داشته‌است. حتی در فارسی هنوز ضرب المثلی هست که می گوید دو شاخ او را شکستم  یا شاخ او را بشکن  که منظور این است قدرت  و توانایی و ابهت او را تحقیر کن و خوار شمار.

بعضی معتقدند  نامگذاری به دارنده دو شاخ  بخاطر آنست که او به شرق و غرب عالم رسید (دارنده شرق و غرب بود) که عرب آن را تعبیر قرنی الشمس (دوشاخ آفتاب) میکند.

*ذوالقرنین در قرآن

داستان ذوالقرنین در قرآن در سوره کهف به این شرح آمده‌است:

و از تو در باره ذو القرنین می‌پرسند. بگو: برای شما از او چیزی می‌خوانم. (۸۳) ما او را در زمین مکانت دادیم و راه رسیدن به هر چیزی را به او نشان دادیم. (۸۴) او نیز راه را پی گرفت. (۸۵) تا به غروبگاه خورشید رسید. دید که در چشمه‌ای گِل‌آلود و سیاه غروب می‌کند و در آنجا مردمی یافت. گفتیم: ای ذو القرنین، می‌خواهی عقوبتشان کن و می‌خواهی با آنها به نیکی رفتار کن. (۸۶) گفت: اما هر کس که ستم کند ما عقوبتش خواهیم کرد. آن گاه او را نزد پروردگارش می‌برند تا او نیز به سختی عذابش کند. (۸۷) و اما هر کس که ایمان آورد و کارهای شایسته کند، اجری نیکو دارد. و در باره او فرمانهای آسان خواهیم راند. (۸۸) باز هم راه را پی گرفت. (۸۹) تا به مکان برآمدن آفتاب رسید. دید بر قومی طلوع می‌کند که غیر از پرتو آن برایشان هیچ پوششی قرار نداده‌ایم. (۹۰) چنین بود. و ما بر احوال او احاطه داریم. (۹۱) باز هم راه را پی گرفت. (۹۲) تا به میان دو کوه رسید. در پس آن دو کوه مردمی را دید که گویی هیچ سخنی را نمی‌فهمند. (۹۳) گفتند: ای ذو القرنین، یأجوج و مأجوج در زمین فساد می‌کنند. می‌خواهی خراجی بر خود مقرر کنیم تا تو میان ما و آنها سدی برآوری؟ (۹۴) گفت: آنچه پروردگار من مرا بدان توانایی داده‌است بهتر است. مرا به نیروی خویش مدد کنید، تا میان شما و آنها سدی برآورم. (۹۵) برای من تکه‌های آهن بیاورید. چون میان آن دو کوه انباشته شد، گفت: بدمید. تا آن آهن را بگداخت. و گفت: مس گداخته بیاورید تا بر آن ریزم. (۹۶) نه توانستند از آن بالا روند و نه در آن سوراخ کنند. (۹۷) گفت: این رحمتی بود از جانب پروردگار من و چون وعده پروردگار من در رسد، آن را زیر و زبر کند و وعده پروردگار من راست است.

*ذوالقرنین در احادیث اسلامی

در برخی احادیث اسلامی ذوالقرنین پیامبر و پادشاه خاور و باختر معرفی شده‌است. در کتاب نصایح چنین آمده‌است:

الله هیچ پیغمبری را پادشاهی نداد به جز پنج تن(بعد از حضرت نوح): ذوالقرنین(به احتمال)، داود، سلیمان =از پیامبری بد شد ، ابراهیم ، یوسف و محمد (رهبر و پیشوا) ؛ ذوالقرنین بر خاور و باختر حکومت کرد.

عمار سابطی روايت كرده كه گفت خدمت حضرت صادق (ع) عرض كردم مقام و منزلت ائمه ما چیست؟ فرمودند: مانند مقام و مرتبه ذوالقرنین و یوشع (از پیامبران بنی اسرائیل و جانشین حضرت موسی) و آصف مصاحب سليمان – كه دلالت بر علو مقام ذوالقرنين دارد.

همچنین در احادیث اسلامی از مسجد ذوالقرنین نیز یاد شده‌است. مسجد و ساختمان بزرگی که درازای آن ۴۰۰ ذراع بوده، که در ساختمان آن از تخته‌های چوب و مس و الواح مسین استفاده شده‌است. درازای هر تخته چوب ۲۲۴ ذراع و فاصله دو دیوار ۲۰۰ ذراع و بلندی دیوارها ۲۲ ذراع گفته شده‌است. و مجلسی به نقل از ثعلبی محل ساخت سد ذوالقرنین را “پایان خاوری سرزمین ترک‏” خوانده‌است.

در کتاب دانیال، دانیال نبی در رویا چنین می‌بیند:

دیدم که ناگاه قوچی نزد نهر ایستاده بود که دو شاخ داشت و شاخهایش بلند بود ویکی از دیگری بلندتر و بلندترین آنها آخربرآمد. و قوچ را دیدم که به سمت باختر و شمال و جنوب شاخ می‌زد و هیچ وحشی با او مقاومت نتوانست کرد و کسی نبود که از دستش رهایی دهد و برحسب رای خود عمل نموده، بزرگ می‌شد.

در متن عبری واژه “קרנים”(قرنیم) به معنی “دوشاخ” استفاده شده‌است.

در ادامه در کتاب دانیال می‌خوانیم: جبرئیل بر او آشکار گشت و خوابش را چنین تعبیر نمود: قوچ صاحب دو شاخ که دیدی پادشاهان ماد و پارس است. در ترجمه عربی کتاب مقدس نام ذوالقرنین در همین فراز آمده‌است:

ترجمه ون دایک:أَمَّا الْکَبْشُ الَّذِی رَأَیْتَهُ ذَا الْقَرْنَیْنِ فَهُوَ مُلُوکُ مَادِی وَفَارِسَ.

ترجمه فارسی قدیم:اما آن قوچ صاحب دو شاخ که آن را دیدی پادشاهان مادیان و فارسیان می‌باشد.

یهـود از بشـارت رؤیای دانیال چنین دریافتند که دوران اسارت آنها با قیام یکی از پادشـاهـان ماد و فارس، و پیروز شـدنش بر شـاهـان بابل، پایان می‌گیرد، و از چنگال بابلیان آزاد خواهند شد. چیزی نگذشـت که کوروش در صحنه حکومت ایران ظاهر شد و کشور ماد و فارس را یکی ساخت، و سلطنتی بزرگ از آن دو پدید آورد، و هـمانگونه که رویای دانیال گفته بود که آن قوچ شاخهایش را به باختر و شرق و جنوب می‌زند کوروش کبیر نیز در هر سه جهت فتوحات بزرگی انجام داد. یهود را آزاد ساخت و اجازه بازگشت به فلسطین به آنها داد.

در کتاب اشعیا نبی باب ۴۴ شماره ۲۸ چنین می‌خوانیم: آنگاه در خصوص کوروش می‌فرماید که شبان من اوست و تمامی مشیتم را به اتمام رسانده به بیت المقدس خواهد گفت که بنا کرده خواهی شد. این جمله نیز قابل توجه‌است که در بعضی از تعبیرات کتاب مقدس، از کوروش تعبیر به عقاب خاور، و مرد تدبیر که از مکان دور خوانده خواهد شد آمده‌است. (کتاب اشعیا نبی باب ۴۶ شماره ۱۱)

*مشخصات ذوالقرنین

ذوالقرنین دارای مشخصاتی بود، از آن جمله می توان به موارد زیر اشاره کرد:

او شخصی با تاج یا کلاهی با دو شاخ است.

خداوند اسباب پیروزی‌ها را در اختیار او قرار داد.

او سه لشکرکشی مهم داشت: نخست به باختر، سپس به خاور و سرانجام به منطقه‌ای که در آنجا یک تنگه کوهستانی وجود داشته، و در هر یک از این سفرها با اقوامی برخورد کرد.

خداوند او را قدرتمند کرده بود و اختیار جان و مال انسانها و عذاب و پاداش به آنها را به او داده بود.

او انسان یکتا پرست و مهربانی بود، و از طریق دادگری منحرف نمی‌شد، و به همین جهت مشمول لطف خاص پروردگار بود.

او یار نیکوکاران و دشمن ظالمان و ستمگران بود، و به مال و ثروت دنیا علاقه‌ای نداشت.

او هم به خدا ایمان داشت و هم به روز رستاخیز.

او سازنده سدی است که در آن از آهن و مس استفاده شد (و اگر مصالح دیگر در ساختمان آن نیز به کار رفته باشد تحت الشـعاع این فلزات بود) و هـدف او از ساختن این سد کمک به گروهـی مستضعف در مقابل ظلم و ستم قوم یاجوج و ماجوج بوده‌است.

او از کسانی بوده که خداوند خیر دنیا وآخرت رابه او عطا کرد. خیر دنیادرسلطنت و قدرت واختیاری که به او عطا شده بود و خیر آخرت، برای اینکه او به گسترش داد و اقامه حق و به صلح و بخشش و رفق و کرامت نفس و گستردن خیر و دفع شر درآدمیان عمل می‌کرد.

چنین بر می‌آید که او به وحی و یا الهام و یا بدست پیغمبری از پیغمبران تایید می‌شد، و به او کمک می‌کرد.

*سد ذوالقرنین

تاریخدانان و تفسیرگران در این باره دیدگاه‌های متفاوتی در تطبیق داستان دارند:

به بعضی از مورخین نسبت می‌دهند که گفته‌اند: سد یادشده در قرآن همان دیوار چین است.

عده دیگری می گویند این سد در محلی بین دریای خزر و دریای سیاه واقع شده است و جایی است که سلسله کوه‌های قفقاز مثل یک دیوار طبیعی راه بین جنوب و شمال را قطع می‌کند و فقط یک راه در تنگه میان این سلسله کوه‌ها وجود دارد، این راه را امروز به نام تنگه داریال می‌خوانند و در ناحیه ولادی کیوکز و تفلیس واقع شده است. هم اکنون نیز بقایای دیوار آهنی در این نواحی هست و مسلما باید همان سد کوروش باشد. در سد ذوالقرنین گفته می‌شود که آهن زیاد به کار رفته و بین دو کوه نیز ساخته شده است، معبر داریال بین دو کوه بلند واقع شده و این سد نیز که آهن زیادی در آن دیده می‌شود در همین دره وجود دارد. از کتب ارمنی بهتر می‌توان شهادت گرفت زیرا بیشتر به وقایع از نزدیک آشنا بوده‌اند. این سد را در کتب ارمنی از زمان قدیم به «بهاک گورایی» خوانده‌اند و «کابان گورایی» هم می گویند معنی هر دو کلمه یکی است و همان معنی «دربند کوروش» یا «گذرگاه کوروش» می‌دهد. زیرا کور قسمتی از نام کوروش است آیا تنها همین شهادت واقعی که الساعه هم وجود دارد نمی‌تواند کفایت کند که سد مزبور را کوروش بنا کرده است؟ از منابع گرجستان نیز همین شهادت را می‌توان یافت در زبان گرجستان از قدیم این دروازه را به نام «دروازه آهنین» میانه خوانده‌اند و ترک‌ها آن را به دامر کپو (قاپو) ترجمه کرده‌اند و امروز هم به همین نام مشهور است. یکی از سیاحان یهودی مشهور موسوم به یوسف که در قرن اول میلادی می زیسته است از این سد نام می‌برد، پس از او «پروکوپیوس» مورخ در قرن ششم میلادی آن را دیده است و سپس یکی از همراهان سردار رومی «بلی سارس» نیز وقتی به این نقطه حمله برد (پانصد و بیست وهشت میلادی) این سد را به چشم دیده است.

از رود کوروش «کُر» هم قبلا نام بردیم، یکی از رودهایی که از جبال قفقاز سرچشمه می‌گیرد به نام «کُر» خوانده می‌شود. در کتب ارمنی و حتی یادداشت‌های آنتونی جان کینسن که در سال ۱۵۵۷ میلادی به ایران آمد، این رود، رود سائرس(= کوروش) خوانده می‌شود.

 

*گمانه زنیها در مورد کیستی ذوالقرنین

در قدیم نظرات متفاوتی بیان شده  از جمله  اسکندر مقدونی –  فریدون – جمشید-  یکی از ملوک یمن و … ذکر کرده‌اند.

اما برخی از مفسران و تاریخ‌دانان  قرنهای اخیر معتقدند  که مشخصاتی که از این فرد در قران و تاریخ‌ها و داستان‌ها آمده‌است با منش تاریخی کوروش بزرگ همسویی دارد.

*تطابق ذوالقرنین با کوروش کبیر

مورخینی که ادعا دارند ذوالقرنین همان کوروش کبیر است دلایل عمده زیر را مطرح می‌کنند:

اشاره به ذوالقرنین در عهد عتیق

سؤال کنندگان درباره ذوالقرنین از پیامبر طبق روایاتی که در شان نزول آیات آمده یهود بوده‌اند، و یا قریش به تحریک یهود. و به این داستان پیش از اسلام و در کتاب یهودیان اشاره شده و تعبیر آن پادشاه ماد و فارس ذکر شده‌است. به قسمت داستان ذوالقرنین در عهد عتیق توجه کنید.

در قرن نوزدهم میلادی در نزدیکی استخر در کنار نهر مرغاب مجسمه ای از کوروش کشف شد که تقریبا به قامت یک انسان است، و کوروش را در صورتی نشان می‌دهد که دو بال همانند بال عقاب از دو جانبش گشوده شد، و تاجی به سر دارد که دو شاخ همانند شاخ‌های قوچ در آن دیده می‌شود. از تطبیق مندرجـات کتاب مقدس با مشـخصات این مجـسمه این احتمال در نظر این مورخین کاملا قوت گرفت که نامیدن کوروش به ذو القرنین (صاحب دو شاخ) از چه ریشه‌ای مایه می‌گرفت، و همچنین چرا مجسمه سنگی کوروش دارای بالهـایی هـمچون بال عقاب است، و به این ترتیب بر گروهی از دانشمندان مسلم شد که شخصیت تاریخی ذو القرنین از این طریق کاملا آشکار شده‌است.

دادگری کوروش

سنگ نوشته‌های نقش رستم، منشور حقوق بشر کوروش بزرگ، و مورخین دوران باستان شخصیت و صفاتی از کوروش بیان می‌کنند که با ذوالقرنین قرآن کاملا تطابق و سازگاری دارد.

*مفسران و تاریخ‌دانانی که به تطابق ذوالقرنین با کوروش کبیر گواهی داده‌اند

مولانا ابوالکلام آزاد، مفسر بزرگ قرآن و وزیر فرهنگ هند در زمان گاندی در تفسیر مجمع‌البیان

ترجمه تفسیر سوره کهف از باستانی پاریزی

علامه طباطبایی در تفسیر المیزان

آیت‌الله ناصر مکارم شیرازی و ده نفر از مفسران بزرگ قرآن در تفسیر نمونه (مانند قرائتی، امامی، آشتیانی، حسنی، شجاعی، عبدالهی و محمدی)

آیت‌الله میر محمد کریم علوی در تفسیر کشف الحقایق (با ترجمه عبدالمجید صادق نوبری)

حجت‌الاسلام سید نورالدین ابطحی در کتاب ایرانیان در قرآن و روایات

علی شریعتی در کتاب بازشناسی هویت ایرانی اسلامی

صدر بلاغی در قصص قرآن

جلال رفیع در کتاب بهشت شداد

دکتر فاروق صفی زاده در کتاب از کورش هخامنشی تا محمد خاتمی

منوچهر خدایار در کتاب کورش در ادیان آسیای غربی

قاسم آذینی فر در کتاب کورش پیام آور بزرگ

فریدون بدره‌ای در کتاب کورش در قرآن و عهد عتیق

محمد کاظم توانگر زمین در کتاب ذوالقرنین و کورش

آیت‌الله سید محمد فقیه استاد اخلاق، حافظ کل قرآن و نماینده مجلس خبرگان دوم

استاد محیط طباطبایی

حجه‌الاسلام شهید هاشمی نژاد

سر احمدخان بنیان‌گذار دانشگاه اسلامی علیگر هند.

سلطان حسین تابنده گنابادی در کتاب سه داستان عرفانی از قرآن

دکتر عبد المنعم النمر

صابر صالح زغلول

الشیخ الشعراوى

*دیدگاه علمای دینی عرب معاصر

معمولا علمای دینی عرب زبان بدلیل مخالفت با یهودیان علاقه کمی از خود نشان داده‌اند تاکوروش را همان ذوالقرنین بدانند اما دکتر دکتر عبد المنعم النمر بالاترین مقام دینی (وزیر اوقاف و امور دینی مصر) و بزرگترین چهره اسلام شناس معاصر در مصر که مقاله تحقیقاتی وی راجع به کورش ذو القرنین در ماهنامه مشهور جهان عرب بنام مجله العرب شماره ۱۸۴ قبل از فوت ایشان منتشر گردید مورد توجه و بازتاب علمای ازهر واقع شد مقاله او در جهان عرب بازتاب و پذیرش قابل توجهی یافت. او پس از بیان دلایل ابوکلام آزاد و دلایل مفسرین قبلی نتیجه می‌گیرد که ابوالکلام آزاد استدلالهای منطقی ارایه کرده‌است. بعد از مقاله عبدالمنعم النمر مقاله‌های دیگری نیز از سوی اسلام شناسان عرب در تایید ابوکلام آزاد منتشر شده‌است. دکتر عبدالمنعم همچنین یک نظریه جدید را که ادعا نموده‌است ذو القرنین همان فرعون توت آخن می‌باشد را نیز رد کرده و آنرا مستند ندانسته‌است: که مورد توجه جهان عرب قرار گرفت. بعد از عبد المنعم النمر مهمترین شخصیت علمی و مذهبی جهان عرب صابر صالح زغلول در سال 2011 کتاب بسیار مفصل 327 صفحه ای نوشته که دار الکتاب العربی للنشر و التوزیع – القاهرة آنرا توزیع کرده است. تحت عنوان :”مؤسس الدولة الفارسیة وأبو إیران؛ حیاته و فتوحاته وهل هو ذوالقرنین” پایه گذار دولت پارس و پدر ایران- زندگی و پیروزی هایش وپایان کار آیا او ذو القرنین است؟” متفکر بزرگ جهان عرب نظرات مختلف راجع به ذوالقرنین را بیان نموده و از جمله به نگر و دیدگاه – ابوالکلام آزاد و عبد المنعم النمر و الشیخ الشعراوى می پردازد و نتیجه می گیرد که دیدگاه ابوکلام آزاد به واقعیت نزدیک تر است.نکته مهم اینکه تا کنون نظر شیخ الشعراوی در مورد ذو القرنین بودن کوروس از دید عرب ها مخفی نگه داشته شده است.

نوشته: دکتر عجم  این نوشته  ابتدا سال  1385 در وب لاگ دریای فارس و در ویکی پدیا منتشر گردید.

 

سفرنامه ناصر خسرو (متن آسان شده )

 

سفرنامه ناصر خسرو (ساده و روان نویسی شده )

سفر نامه زیر در سال 1392  توسط دکتر محمد عجم بصورت زیر ساده نویسی شده است:

  • تمام تاریخ ها بصورت حرف و جمله عربی نوشته شده بود که به اعداد رقمی برگردانده شد.
  • نوشتن تاریخ ها با عدد(مانند 348 ق) برای اولین بار در قرن هفتم هجری رایج شده و احتمالا اولین بار توسط ابوریحان بیرونی به تقلید از عدد هندی بکار گرفته  شده است  و بنا بر این در زمان ناصر خسرو عدد نویسی و همچنین نقطه و ویرگول، و خط فاصله – و علامت سوال؟ هنوز رایج نشده بود. هرجا چنین علایمی هست مربوط به مصحح (آسان نویس و ساده گردان) است.
  • بعضی واژگان عربی که ناصر خسرو زیاد بکار برده و بنوعی می خواسته تسلط خودش به زبان عربی را به رخ بکشددر داخل () به فارسی برگردانده شده است.
  • بعصی واژگان ناروشن در ()توضیح داده شده است.
  • بعضی واژگان عربی در معنی اصلی بکار نرفته است در () آمده است.

پنجم مارس سال 1046 ميلادي ، ناصرخسرو قبادياني نويسنده، شاعر، فيلسوف و گردشگر پارسی سفر 19000 هزار كيلومتري 7 ساله خود درجهان اسلام را آغاز كرد كه محصول آن كتاب ارزشمند «سفرنامه» بوده است. وي اين سفر تاريخي خود را از شهر مرو (خراسان بزرگتر) آغاز كرد كه 23 اكتبر 1052 ميلادي پايان يافت. سفر ناصرخسرو ششم مارس آغاز شده بود. ناصرخسرو كه در سال 1004 ميلادي در قباديان بلخ خراسان به دنيا آمده بود در سال 1088 در بدخشان درگذشت، بنابراين نزديك به 85 سال عمر كرد. ناصرخسرو كه درجواني علوم و ادبيات عصر خودرا فراگرفته و سفري هم به سند و پنجاب كرده بود تا 42 سالگي عمدتا كار ديواني (دولتي) انجام مي‌داد. وي در جريان سفر خود، در مصر كه حكومت آن را فاطميون شيعه به دست داشتند به اسماعيليه پيوست و در بازگشت به وطن و اقامت در خراسان بزرگتر، به تبليغ طريقه اسماعيليه پرداخت كه حكام سني وقت او را تحت فشار و ارعاب قرار دادند كه از دست آنان به يك آبادي در دامنه كوه‌هاي بدخشان پناه برد، سالها در آنجا زندگي كرد، اشعارش را جمع آوري و كتابهايش را تنظيم و در همانجا درگذشت. در پي عزيمت ناصرخسرو به بدخشان، هوادارانش هم به آنجا رفتند و كار تبليغ ادامه يافت. وي اشعار بسيار سروده كه گفته شده است يازده هزار بيت از آنها باقي مانده است. علاوه بر سفرنامه، تاليفات معروف ديگر او عبارتند از: سعادت نامه، وجه دين و ديوان اشعار. كتاب «گشايش و رهايش» ناصر خسرو تحت عنوان «نالج و ليبريشن» به زبان انگليسي ترجمه شده است. ناصرخسرو در اشعارش كه در «روشنايي نامه، يا شش فصل» موجود است برادري، زندگاني برادروار و فلسفه اي را كه اخوان الصفاء مروّج آن بودند تشويق كرده است. به باور مورخان روس، شيعه اسماعيليه در بدخشان تاجيكستان نتيجه كوشش و آموزش هاي ناصرخسرو بوده است. سفرنامه ناصرخسرو اطلاعات جامعي درباره تاريخ، جغرافيا و وضعيت زندگاني مردم، جمعيت، طرز حكومت و بناهاي تاريخي و… مناطق مورد ديدار به دست مي‌دهد و يك كتاب مرجع بشمار مي‌آيد. وي در سفر طولاني خود پس از عبور از حاشيه درياي مازندران، از بين النهرين، سوريه، حجاز، مصر و نقاط متعدد ديگر ديدن كرده بود.

ناصر خسرو قبادياني، حكيم ناصر بن خسرو بن حارث القبادياني بلخي مروزي، نامدار به حجت، قباديان از نواحي بلخ 394 ـ يمگان بدخشان481 ق. شاعر و نويسنده، متكلم و فيلسوف، جهانگرد و مبلغ اسماعيليه گويا از خانواده محتشمي كه به كارهاي دولتي و شغل ديواني مي پرداختند، برآمد و در بلخ داراي ثروت و املاكي بوده است. از كودكي به فراگيري دانش ها و فنون و ادبيات پرداخت و قرآن را از بر كرد و كمابيش در همه  دانش هاي متداول عقلي و نقلي، مانند رياضيات و طب و موسيقي و نجوم و فلسفه و كلام و حكمت متألهين استادي يافت. در جواني به دربار شاهان و اميران راه يافت و به گفته خودش “بارگاه ملوك عجم و سلاطين را چون سلطان محمود غزنوي (389 ـ 421) و پسرش مسعود (421 ـ432) » ديده است. در كارهاي ديواني و متصرف «در اموال و اعمال سلطاني» بود و عنوان «اديب» و «منشي فاضل» داشت و با پادشاهان وقت و وزراي برجسته هم مجلس و هم پياله بود.

در آغاز در بلخ در خدمت غزنويان به سر مي برد ولي پس از افتادن آن شهر به دست سلجوقيان (432) به خدمت آنان درآمد و به مرو، مقر حكومت ابوسليمان چغري بيگ بن داود بن مكائيل بن سلجوق (451) رفت و در درگاه او نيز مقامي در خور يافت. در دوره خدمتش نزد غزنويان يا سلجوقيان به هند و سند و تركستان سفر كرد (شايد به قصد آشنايي با ملل و اديان و مذاهب گوناگون.

از جواني شعر مي سرود و همچون بيشتر شاعران زمان به باده نوشي و عشق ورزي و گفتن اشعار مدح و غزل و هزل مي گذرانيد و شاعر و دبير ملازم دربار بود. رفته رفته از اين نوع زندگي سرخورد و در پي يافتن حقيقت برآمد ولي پاسخ هايي كه به پرسش هاي بي شمار وي درباره راز خلقت و حكمت شرايع در ظاهر تنزيل و طريقه ظاهريان داده مي شود.

وي را قانع و مجاب نساخت. در 437 كه در جوزجانان از توابع بلخ بود يك ماه پيوسته شراب مي خورد تا آنكه شبي در خواب ديد كه يكي وي را گفت: «چند خواهي خوردن از اين شراب كه خرد از مردم زايل كند اگر بهوش باشي بهتر، من جواب گفتم كه حكما جز اين چيزي نتوانستند ساخت كه اندوه دنيا كم كند، جواب داد كه بيخودي و بيهوشي راحتي نباشد، حكيم نتوان گفت كسي را كه مردم را به بيهوشي رهنمون باشد، بلكه چيزي بايد طلبيد كه خرد و هوش را به افزايد. گفتم كه من اين را از كجا آرم؟ گفت جوينده يابنده باشد و پس سوي قبله اشارت كرد و ديگر سخن نگفت.

پس از اين خواب، ناصر خسرو دستخوش تحول روحي شديدي شد و ترك شراب گفت و نخست به مرو رفت و از شغل ديواني كناره گرفت و آنگاه رهسپار سفر حج شد (23 شعبان 437) و از راه نيشابور و سمنان و ري و قزوين به آذربايجان رفت و در تبريز، قطران شاعر را ديد و از آنجا از راه مرند و خوي و وان و اخلاط و بتليس و ميافارقين و آمد و حران به سرزمين شامات رسيد و در هنگامي كه هنوز ابوالعلاي معري (363 ـ 449) زنده بود، وارد شهر معره النعمان شد.

از معره النعمان به طرابلس و صيدا و فلسطين رفت و در 5 رمضان 438 به بيت المقدس رسيد و از آنجا رهسپار مكه شد و پس از گزاردن حج به بيت المقدس بازگشت (5 محرم 439). آنگاه از راه خشكي به طينه و از آنجا با كشتي به تونس و از تونس به مصر رفت. در مصر سه سال به سر برد و به مذهب اسماعيلي گرويد و به خدمت خليفه فاطمي المستنصربالله ابوتميم معد بن علي (427 ـ487) رسيد.

ناصر خسرو از درجات هفتگانه اسماعيليان، درجات مستجيب، مأذون وداعي را پيمود و به درجه حجتي رسيد و از سوي امام فاطمي اداره قسمت خراسان (يا «جزيره خراسان» در تقسيمات اسماعيليان) بدو واگذار شد. هنگام اقامت در مصر دوبار ديگر به مكه سفر كرد و حج گزارد (339، 440). در 441 مصر را ترك گفت و پس از رفتن به مكه و گزاردن حج (442) از راه طائف و تهامه و يمن و لحساء و بصره و ارجان و اصفهان و نايين و تون و قاين و سرخس در 26 جمادي الاخري 444 ق به بلخ بازگشت. در بازگشت به وطن به ترويج مذهب اسماعيلي و دعوت به سوي خليفه فاطمي و مباحثه با علماي اهل سنت پرداخت. اما ديري نگذشت كه بر اثر دشمني و مخالفت متعصبان و علماي اهل سنت و حكام سلجوقي ناگزير به ترك بلخ شد (پيش از 453) و به نيشابور و مازندران و سرانجام به يمگان در ناحيه بدخشان كه شهري استوار در ميان كوه ها بود پناه برد و ظاهراً تا آخر عمر در آنجا بوده و به اداره كار دعوت اسماعيلي در خراسان سرگرم بوده است. پس از مرگ پيكرش را در يمگان به خاك سپردند و مزار وي در شمار زيارتگاه هاي معروف اسماعيليان درآمد. سال مرگ وي را برخي منابع با اختلاف 458، 471 و جز آن نيز گفته اند.

اقامت طولاني ناصر خسرو در يمنگان كه برابر برخي منابع بيش از 25 سال به درازا كشيد تأثير فراواني در ارتقاي فكري مردم بدخشان و انتشار مذهب اسماعيلي در ميان آنان داشته است و هنوز هم در آن ناحيه مذهب اسماعيلي هواداران بسيار دارد و اسماعيليان آنجا ناصر خسرو را «پير ناصر خسرو» يا «شاه ناصر خسرو» مي گويند. ناصر خسرو بي گمان از شاعران بسيار توانا و سخن آور پارسي به ويژه در قصيده سرايي است. از ويژگي هاي شعر او شكوه در بيان، انسجام و آهنگ محكم جمله ها و روشني عبارت ها است.

در شعر ناصر خسرو مشخصات سبك خراساني به وضوح ديده مي شود. اشتراك او در شيوه بيان با رودكي، فرخي، عنصري، كسايي و فردوسي بسيار است. اما شيوه او زهد و مناقب است، نه مدح و غزل و از اين رو به مديحه گوياني همچون عنصري مي تازد و غزلگويان و شاد خواران را نكوهش مي كند و آنها را به خودداري از وصف شمشاد و لاله و زلفك عنبري  فرا مي خواند. جهاني كه در منظره او پديدار مي شود، جهان خاصي است كه فرسنگ ها با جهان فرخي و منوچهري و عنصري فاصله دارد.

همان اندازه كه فردوسي به گذشته دلبسته است، ناصر خسرو به انديشه هاي مذهبي و اخلاقي (اسماعيليه) سرگرم است و سخن را داراي پايگاهي والا مي شمرد كه نبايد آن را بيهوده صرف كرد. شعر ناصرخسرو در واقع شعري خردمندانه است كه احساسات و عواطف در آن زير نفوذ خرد و قوانين اخلاقي ويژه قرار دارد: «سخن حجت بشنو كه همي ماند ـ نرم و با قيمت و نيكو چو خزاد كن * سخن حكمتي و خوب چنين بايد ـ صعب و بايسته و در تافته چو آهن.» وي از جواني به دانش و فلسفه عشق مي ورزيد و در نوشته و اشعار او اصلاحات نجوم، رياضيات، جبر و مقابله، فلسفه و دين هاي گوناگون جا به جا آمده است.

با همه اينها، نبايد پنداشت كه انديشه هاي بلند و جلوه هاي تعقل و حكمت در شعر او چنان است كه مجال ورود به صور خيال(رویاپردازی) شاعرانه نمي دهد. در واقع در شعر او عنصر خيال در نقطه اوج قرار دارد، و در  اشعارش تفكر و عاطفه در كنار عناصر خيال(پندار) همواره در حركت است.

او همچنين به علت تعمق در مسايل ديني و توجه بسيار به قرآن، از مجازها و تشبيهات خاص قرآن در شعر خود كمابيش بهره برده است. وقتي ناصر خسرو طبيعت را وصف مي كند، انديشه كامكاري از آن را ندارد و به نتيجه هايي كه منوچهري و فرخي و خيام به دست آورده اند اعتنايي نمي كند، بلكه بي درنگ ضدي در برابر زيبايي هاي آن مي گذارد و نتيجه مي گيرد كه بايد رخت سفر بر بست و به جمع آوري توشه و زاد راه پرداخت. جهان ناصر خسرو جهاني است زاينده و ميرنده و همين سبب اندوه بي پايان او است.

او از واژگان پارسی کهن استفاده برده با اين همه، ناصر خسرو در جاي جاي شعرهايش از تركيب ها و واژگان عربي بيش از آنچه رواج داشته، بهره جسته است تا بهتر راه را بر ورود مباحث حكمي و انديشه هاي فلسفي اش در شعر هموار سازد. از ناصر خسرو كتاب هايي به نثر در شرح عقايد اسماعيليه به جا مانده كه همه آنها همچون اشعارش فصيح و استوار است

از آثارش:

ـ ديوان در 11047 بيت شامل قصايد و مقطعات و ابيات متفرقه. ديوان ناصر خسرو پر است از عقايد ديني، اخلاق انتقاد از شاهان و اميران ترك و شاعران مديحه سرا، شكايت از مردم عامي و عالمان و فقيهان خراساني و اعتراض به دستگاه خلفاي عباسي و نيز وصف طبيعت، ستايش پيامبر و علي (ع) و خاندان او، پند و اندرز و سخنان حكيمانه. اين ديوان تاكنون بارها و از جمله به كوشش سيد نصرالله تقوي و مقدمه سيد حسن تقي زاده و با همكاري مجتبي مينوي و علي اكبر دهخدا در 1304 ـ 1306 ش در تهران و به كوشش مجتبي مينوي و مهدي محقق در 1353 ش در تهران به چاپ رسيده است؛

ـ جامع الحكمتين؛

ـ زاد المسافرين؛

ـ وجه دين؛

ـ سفرنامه؛  كتابي از ناصر خسرو قبادياني (394ـ481 ق) در شرح مسافرت هفت ساله وي ( از 437ـتا 444) به آسياي صغير و شامات و مصر و عربستان. اين اثر كه به نثري بسيار خلاصه ،ساده و بي آلايش و روان و دل انگيز نوشته شده ظاهراً نخستين كتاب ناصر خسرو به نثر است كه پس از پايان سفر از يادداشت هاي روزانه خود تنظيم كرده است. برخي قراين حكايت از آن دارند كه اين سفرنامه خلاصه اي از يك متن اصلي است كه اينك در دست نيست. گویا ناصر خسرو وقایع سفر خود را بسیار مفصل نوشته و از روی آن نوشته ها سفرنامه اش را بصورت خلاصه و چکیده نگارش کرده است. چنانكه در زندگينامه ناصر خسرو آمده است وي در پي خوابي كه در جوزجانان ديد، آهنگ سفر حج كرد (6 جمادي الاخري 437) و نخست از راه شبرغان، ده بارياب، سمنگان، طالقان و مرورود به مرو بازگشت و از كار ديواني كناره گرفت و در 23 شعبان همان سال سفرش را به همراه برادر كهترش و يك غلام هندي آغاز كرد و از قسمت هاي شمالي و غربي ايران به شهرهاي ارمنستان، آسياي صغير، حلب، طرابلس، شام، فلسطين، مصر ـ كه نزديك سه سال در آنجا ماند ـ قيروان (تونس)، نوبه، سودان و عربستان رفت و در اين مدت چهار بار حج گزارد و در حج آخر از راه طائف و يمن و لحسا به بصره رسيد (443) و سپس از ارجان به اصفهان شتافت (444) و در جمادي الاخر همان سال به بلخ بازگشت.

**********       سفرنامه   ************

سفرنامه که دستاورد سفر 7 ساله است و حاوي اطلاعات دقيق و گرانبهاي جغرافيايي و تاريخي و بيان عادات و آداب مردم ممالك و نواحي گوناگون است. ناصر خسرو در تنظيم و نگارش سفرنامه رعايت صداقت، امانت و بي طرفي را كرده و همچون مهندسي دقيق و معماري كار ديده و با تجربه و دانشمندي آگاه به دانش اقتصاد و جامعه شناسي در اوضاع و احوال شهرها و مساحت ها و مسافت ها و نحوه ساختمان ها و بناهاي تاريخي و اوضاع جغرافيايي و شهرسازي و شيوه گذاردن زندگي مردم و ميزان محصول و تجارت و اقتصاد سخت دقيق شده و نكته هاي باريك را از نظر دور نداشته است.

مطلب همه جا با جمله هاي كوتاه و دلنشين و توصيف هاي كامل بيان شده است. سفرنامه سرشار از واژه هاي زيباي فارسي است كه بيشتر آنها تا به امروز رواج دارند. شيوه نثر اين كتاب، تركيبي است از نثر دوره غزنوي و نثرهاي دوره هاي بعد و آن را بايد از سرمشق هاي گرانبهاي ساده نويسي و ايجاز شمرد.

ناصر خسرو بیشتر از 5 سال از هفت سال سفر خود را در سرزمین های عرب گذرانده است و توصیف او از سرزمین و مردم عرب بهترین و قدیمی ترین توصیف جغرافیایی و گزارش خبری میدانی و مشاهداتی است. سفرنامه‌ی دربردارنده‌ی یادداشت‌های مشاهدات میدانی و گاه روزانه‌ی سفر هفت ساله‌ی او از ۴۳۷ تا ۴۴۴ ق. به ایران، آسیای صغیر، شامات، عربستان و مصر است. وی همه‌ی دیده‌های خود از اوضاع و احوال شهرها و دستاوردهای سفرش را جمع آوری و سپس در این کتاب به اختصارآورده است. سفرنامه‌ی ناصرخسرو از نظر تاریخی، جغرافیایی، جامعه‌شناختی و زبان‌شناختی اهمیت فراوان دارد. خود او گوید:

برخاستم از جای و سفر پیش گرفتم * نه از خانه ام یاد آمد و نه از گلشن و منظر.

از سنگ بسی ساخته ام بستر و بالین * وز ابر بسی ساخته‌ام خیمه و چادر .

گاهی به زمینی که در او آب چو مرمر * گاهی به جهانی که در او خاک چو اخگر .

گه دریا گه بالا گه رفتن بی راه * گه کوه و گهی ریگ و گهی جوی

گهی جو ینده و پورسنده همی رفتم از این شهر بدان شهر * جوینده همی گشتم از این بحر بدان بحر.

سفرنامه ناصرخسرو ، به جهت دربرداشتن اطلاعاتي چون آداب و رسوم و سنت هاي و مذاهب ملت ها، رخدادهاي تاريخي، باورهاي سياستمداران و روابط سياسي و اقتصادي دولت ها؛ در ميان انواع ادبي، جايگاهي ممتاز دارد. از سوي ديگر كيفيت بالاي وصف، ميزان دقت و اسلوب داستاني ساده و روان در برخي سفرنامه ها موجب شده است تا اين گونه نوشته ها به عنوان يك فن ادبي مستقل با عنوان ادبيات سفرنامه اي، مطرح و جزئي از ادبيات داستاني به شمار رود.سفرنامه هاي ناصرخسرو (قرن 5ه) و ابن بطوطه (قرن 8ه)، از جمله بهترين اين گونه آثار در ادبيات قديم فارسي و عربي محسوب مي شوند. در سفرنامه ناصرخسرو مسائل جغرافيايي و توصيف ظاهري شهرها و مكان هاي ويژه بيش از ديگر امور، برجستگي دارد. نثر آن نيز ساده و روان است و با رعايت كوتاه نويسي، به توصيف امور جزيي نيز پرداخته است.سفرنامه ابن بطوطه نيز آيينه اي از آداب و آيين ها، وضعيت اقتصادي، اجتماعي و سياسي سرزمين هاي گوناگون، به ويژه سرزمين هاي اسلامي است. توصيفات وي نيز در قالب نثر روان و محاوره گونه، بيان شده است. بهره گيري از اصطلاحات مختلف اداري، بازرگاني، كشاورزي و… نيز از خصوصيات سبك وي محسوب مي شود. اين ويژگي ها، سفرنامه هاي ناصرخسرو و ابن بطوطه را در زمره بهترين سفرنامه هاي ادبيات فارسي و عربي جاي داده است.

سفرنامه به زبان هاي مختلف برگردانيده شده است از جمله به فرانسوي (شارل شفر، پاريس 1881 م)، روسي (برتلس، لنينگراد 1933 م)، اردو (محمد ثروت الله، 1937م؛ سپس به كوشش خواجه الطاف حسين حالي با مقدمه اي بسيار مفصل از او در سرگذشت ناصر خسرو در 1882 م در دهلي،  عبدالرزاق كاني پور؛ دهلي 1941 م)، به عربي (يحيي الخشناب، 1945م)، به تركي (عبدالوهاب طرزي، استانبول 1950م)، انگليسي (تاكسون ويلر، نيويورك 1985م) و آلماني (فون ملزر، اتريش 1993.

به كوشش محمود غني زاده سلماسي در 1341 ق در برلين و به كوشش محمد دبير سياقي در 1335 ش در تهران به چاپ رسيده است.

 

ـ

  1. ـ گشايش و رهايش؛
  2. ـ خوان اخوان؛
  3. ـ روشنايي نامه؛
  4. ـ سعادتنامه؛
  5. اختيار الامام و اختيار الايمان؛
  6. ـ بستان العقول؛
  7. ـ دليل المتحيرين؛
  8. ـ عجايب الصنعه؛
  9. ـ عجايب الحساب و غرايب الحساب؛
  10. ـ كتاب اندر رد مذهب محمد زكريا؛
  11. ـ لسان العالم؛
  12. ـ مصباح؛
  13. ـ مفتاح * مفتح الرساله؛

ـ رساله در جواب 99 سوال فلسفي كه همراه ديوان او در 1304 ـ 1306 ش به چاپ رسيده است. همچنين به ناصر خسرو كتاب هاي فراواني منسوب است كه در صحت انتساب همه آنها بدو بايد به ديده ترديد نگريست. از جمله اين كتاب ها عبارتند از

1ـ آفاق نامه* آفاق و انفس ؛

2ـ ارشاد السالكين؛

3ـ اكسير اعظم؛

4ـ الف نامه؛

5ـ ترجيح بند ؛

6ـ تفسير قرآن؛

7ـ چراغنامه (چاپ كراچي 1958م)؛

8ـ خلق نيكو خلق بد؛

9ـ دستور اعظم؛

10ـ رساله الندامه في زاد القيامه* سوانح عمري؛

11ـ رساله در تسخير كواكب (چاپ بمبئي)؛

12ـ رساله روحيه (چاپ كراچي 1958 م)؛

13ـ شش فصل * روشنايي نامه مثنور؛

14ـ عالم صغير و عالم كبير؛

15ـ قانون اعظم؛

16ـ كتاب در علم يونان؛

17ـ كلام پير؛

18ـ كنز الحقايق؛

19ـ مستوفي في الفقه؛

20ـ نور نامه؛

21ـ هفت گناه.

 

بخش ها یا گفتارهای  سفرنامه

  1. زندگی در مرو
  2. خواب ناصر خسرو
  3. عزم نیشابور و کسوف
  4. زیارت شیخ بایزید بسطامی و طلب اهل علم
  5. ری، کوه دماوند و نوشادر
  6. – قزوین، رییس علوی آن و صنعت کفشگری در قزوین
  7. – بقال خرزویل
  8. – شاه‌رود، سپیدرود و دریای آبسکون
  9. – شمیران در ولایت دیلم
  10. – از شمیران تا تبریز
  11. – قطران تبریزی
  12. – مرند، هسودان، خوی، برکری، وان، اخلاط و بطیس
  13. – ارزن، میافارقین(Silvan) دیاربکر ترکیه ، نصریه
  14. – آمد
  15. – حران
  16. – قرول و مرد عرب شصت ساله
  17. – سروج، فرات، منبج، حلب
  18. – جند قنسرین، سرمین، معمره النعمان و استوانه سنگینش
  19. ۰ – ابوالعلاء معری
  20. – کویمات، حما، آب عاصی
  21. – عرقه، طرابلس و مردمان شیعه‌اش
  22. – طرابرزن، جبیل و بیروت
  23. – صیدا
  24. – صور
  25. – عکه، عین‌البقر
  26. – زیارت قبور انبیای بنی اسرائیل
  27. – شهر طبریه
  28. – حیفا
  29. ۰ – قیساریه، کفرسایا، کفرسلام
  30. – رمله (فلسطین)
  31. – بیت المقدس
  32. – مسجد قدس و جوانب آن
  33. – بیت اللحم
  34. – سفر به حجاز
  35. – بازگشت به بیت المقدس
  36. – رمله، عسقلان، طینه، تنیس
  37. – قاهره
  38. – صفت شهر مصر و ولایتش
  39. – اسکندریه و مناره آن
  40. – قیروان، سلجماسه و اندلس
  41. – دریای قلزم
  42. – جنوب مصر
  43. – صفت شهر قاهره
  44. – صفت فتح خلیج
  45. – صفت شهر مصر، پوست پلنگی گاوها، مرغ خانگی بزرگ حبشیها، خرهای ابلق
  46. – آسایش در مصر
  47. – صفت خوان سلطان و قیاس با بارگاه سلاطین عجم سلطان محمود و غزنوی و پسرش مسعود
  48. – سیر سلطان مصر
  49. – بیرون شدن از مصر و صفت مدینة النبی
  50. – مکه
  51. – بازگشت به مصر
  52. – بازگشت به خانه، اسیوط، خشخاش و افیون
  53. – اخمیم، اسوان و نوبه
  54. – ضیقه
  55. – عیذاب
  56. – جده
  57. – صفت شهر مکه شرفها الله تعالی
  58. – صفت زمین عرب و یمن
  59. ۰ – صفت مسجد الحرام و بیت کعبه
  60. – صفت کعبه
  61. – صفت اندرون کعبه
  62. – صفت گشودن در کعبه شرفهاالله تعالی
  63. – عمره جعرانه
  64. – پس از حج چهارم
  65. – لحسا و طائف
  66. – پس از طائف
  67. – اعراب بدوی و خوراک ایشان
  68. – فلج و مردم فقیر جنگ‌طلبش
  69. – نقاشی ناصرخسرو و حیرت اعراب بدوی
  70. – به سوی بصره
  71. – یمامه و مردمان زیدی مذهبش
  72. – لحسا
  73. – بوسعیدیان شهر لحسا
  74. – تا کسی دعوی بوسعیدی نکند
  75. – حجرالاسود مغناطیس مردمان است!
  76. – خوراک مردمان لحسا
  77. – حدود لحسا (إحصاء- احساء)
  78. – نزدیک من بدویان با اهل إحسا نزدیک باشند به بی‌دینی
  79. – بصره
  80. – امیران پارسی بصره
  81. – گرمابه‌بان ما را به گرمابه راه نداد
  82. – مشاهد امیرالمؤمنین علی(ع) در بصره
  83. – ادامه حکایت گرمابه و گرمابه‌بان
  84. – صفت مد و جزر بصره و جوی های آن
  85. – شهر ابله
  86. -صفت اعمال بصره
  87. – پس از بصره
  88. – آبادان
  89. – پس از آبادان
  90. – مهروبان
  91. – ارجان
  92. – لردگان و لنجان
  93. – اصفهان
  94. – از اصفهان تا طبس
  95. – طبس
  96. – تون
  97. – قاین
  98. – سرخس، مروالرود، باریاب و سنگلان – بلخ

 

 

چنين گويد ابومعين الدين ناصر خسرو القبادينی المروزی تاب الله عنه که من مردی دبيرپيشه بودم و از جمله متصرفان در اموال و اعمال سلطانی ، و به کارهای ديوانی مشغول بودم و مدتی در آن شغل مباشرت نموده در ميان اقران شهرتی يافته بودم .در ربيع الآخبر سال سبع و سی و چهارصد که اميرخراسان ابوسليمان جعفری بيک داودبن مکاييل بن سلجوق بود از مرو برفتم که هر حاجت که در آن روز خواهند باری تعالی و تقدس روا کند.به گوشه ای رفتم و دو رکعت نماز بکردم و حاجت خواستم تا خدای تعالی و تبارک مرا توانگری دهد .

چون به نزديک ياران و اصحاب آمدم يکی از ايشان شعری پارسی می خواند . مرا شعری برخوان .هنوز بدو نداده بودم که او همان شعر بعينه(همانند آن) آغاز کرد .آن حال به فال نيک گرفتم و با خود گفتم خدای تبارک و تعالی حاجت مرا روا کرد .

پس از آن جا به جوزجانان شدم وقرب يک ماه ببودم و شراب پيوسته خوردمی.  پيغمبر صلی الله عليه و آله و سلم می فرمايد که قولوا الحق و لو علی انفسکم .

************ تغییر و تحول درونی و آغاز سفر*************

شبی در خواب ديدم که يکی مرا گفت چند خواهی خوردن از اين شراب که خرد از مردم زايل کند ، اگر به هوش باشی بهتر . من جواب گفتم که حکما(دانشمندان) جز اين چيزی نتوانستند ساخت که اندوه دنيا کم کند .جواب داد که بيخودی و بيهوشی راحتی نباشد، حکيم نتوان گفت کسی را که مردم را بيهوشی رهنمون باشد ، بلکه چيزی بايد طلبيد که خرد و هوش را به افزايد. گفتم که من اين را از کجا آرم . گفت جوينده يابنده باشد ، و پس سوی قبله اشارت کرد و ديگر سخن نگفت. چون از خواب بيدار شدم، آن حال تمام بر يادم بود برمن کار کرد و با خود گفتم که از خواب دوشين(دیشب) بيدار شدم بايد که از خواب چهل ساله نيز بيدار گردم . انديشيدم که تا همه افعال و اعمال خود بدل(تغییر) نکنم فرح(آرامش) نيابم .

روز پنجشنبه ششم جمادی الاخر سال 437 ق نيمه دی ماه پارسيان سال بر چهارصد و ده يزدگردی سر و تن بشستم و به مسجد جامع شدم و نماز بکردم و ياری خواستم از باری تعالی به گذاردن آنچه بر من واجب است و دست بازداشتن از منهيات(نهی شده ها) و ناشايست چنان که حق سبحانه و تعالی فرموده است.

******** شبرگان تا سرخس  1

پس از آن جا به شبورغان رفتم . شب به ديه بارياب بودم و از آن جا به راه سنگلان و طالقان به مروالرود شدم .

پس به مرو رفتم و از آن شغل که به عهده من بود معاف(عفو -کناره گیری) خواستم و گفتم که مرا عزم سفر قبله(مکه) است .پس حسابی که بود جواب گفتم و از دنيايی آنچه بود ترک کردم الا اندک ضروری .

و بيست و سيوم شعبان به عزم نيشابور بيرون آمدم و از مرو به سرخس شدم که سی فرسنگ باشد و از آن جا به نيشابور چهل فرسنگ است .

*****نیشابور2  ***

روز شنبه يازدهم شوال در نيشابور شدم .

چهارشنبه آخر اين ماه کسوف بود و حاکم زمان طغرل بيک محمد بود برادر جعفری بيک . و مدرسه ای فرموده بود به نزديک بازار سراجان و آن را عمارت(بنا -ساخت) می کردند . و او به ولايت گيری به اصفهان رفته بود بار اول و دوم ذی القعده از نيشابور بيرون رفتم در صحبت خواجه موفق که خواجه سلطان بود .

**** دامغان 3

به راه کوان به قومس(کومیشان) دامغان رسيديم و زيارت شيخ بايزيد بسطامی بکردم قدس الله روحه .

روز آدينه روز هشتم ذی القعده از آن جا مدتی مقام کردم و طلب اهل علم کردم . مردی نشان دادند که او را استاد علی نسائی می گفتند . نزديک وی شدم  مردی جوان بود سخن به فارسی همی گفت به زبان اهل ديلم و موی گشوده جمعی پيش وی حاضر . گروهی اقليدس خواندند و گروهی طب وگروهی حساب . در اثنای سخن می گفت که بر استاد ابوعلی سينا رحمه الله عليه چنين خواندم و از وی چنين شنيدم . همانا غرض وی آن بود تا من بدانم که او شاگرد ابوعلی سيناست . چون با ايشان در بحث شدم او گفت من چيزی سپاهانه دانم و هوس دارم که چيزی بخوانم . عجب داشتم و بيرو ن آمدم گفتم چون چيزی نمی داند چه به ديگری آموزد .

و از بلخ تا به ری سه صد و پنجاه فرسنگ حساب کردم . و گويند از ری تا ساوه سی فرسنگ است و از ساوه به همدان سی فرسنگ و از ری به سپاهان پنجاه فرسنگ و به آمل سی فرسنگ .

و ميان ری و آمل کوه دماوند است مانند گنبدی که آن را لواسان گويند و گويند بر سر چاهی است که نوشادر از آن جا حاصل می شود و گويند که کبريت نيز . مردم پوست گاو ببرند و پر نوشادر کنند و از سر کوه بغلطانند که به راه نتوان فرود آوردن .

****قزوین 4

پنجم محرم سال 438  ق دهم مرداد ماه سال خمس عشر و اربعمائه(415) از تاريخ فرس(فارس) به جانب قزوين روانه شدم و به ديه قوهه رسيدم . قحط بود و آن جا يک من نان جو به دو درهم می دادند . از آن جا برفتم ، نهم محرم به قزوين رسيدم . باغستان بسيار داشت بی ديوار و خار و هيچ چيز که مانع شود در رفتن راه نبود .و قزوين را شهری نيکو ديدم باروی حصين(بلند و محکم) و کنگره بر آن نهاده و بازارها خوب الا آنکه آب در وی اندک بود در کاريز به زيرزمين . و رئيس آن شهر مردی علوی بود و از همه صناع ها(صنعتگران) که در آن شهر بود کفشگر بيش تر بود . دوازدهم محرم سال 438  ق از قزوين برفتم به راه بيل و قبان که روستاق قزوين است . و از آن جابه ديهی که خرزويل خوانند . من و برادرم وغلامک هندو که با ما بود زادی اندک داشتيم . برادرم به ديه رفت تا چيزی از بقال بخرد ، يکی گفت که چه می خواهی بقال منم . گفتم هرچه باشد ما را شايد که غريبيم و برگذر(در حال عبور) . گفت هيچ چيز ندارم!

بعد از آن هر کجا کسی از اين نوع سخن گفتی ، گفتمی بقال خرزويل است .

5 ***دريای آبسکون(خزر)

چون از آن جا برفتم نشيبی قوی(سرازیری تند) بود چون سه فرسنگ برفتم ديهی از حساب(جزو) طارم بود برزالحير می گفتند . گرمسير و درختان بسيار از انار و انجير بود و بيش تر خودروی بود . و از آن جا برفتم رودی بود که آن را شاه رود می گفتند . بر کنار ديهی بود که خندان می گفتند و باج می ستاندند از جهت امير اميران و او از ملوک ديلميان بود و چون آن رود از اين ديه بگذرد به رودی ديگر پيوندد که آن را سپيد رود گويند و چون هردو رود به هم پيوندند به دره ای فرود رود که مشرق است از کوه گيلان و آن آب به گيلان می گذرد و به دريای آبسکون(خزر) رود و گويند که هزار و چهارصد رودخانه در دريای آبسکون ريزد، و گفتند يکهزار و دويست فرسنگ دور است ، و در ميان دريا جزاير است و مردم بسيار و من اين حکايت را از مردم شنيدم.

6    ولايت طارم***

اکنون با سر حکايت و کار خود شوم ، از خندان تاشميران سه فرسنگ بيابانکی است همه سنگلاخ و آن قصه ولايت طارم است و به کنار شهر قلعه ای بلند بنيادش برسنگ خاره نهاده است سه ديوار در گرد او کشيده و کاريزی به ميان قلعه قلعه فرو بريده تا کنار رودخانه که از آن جا آب بر آورند و به قلعه برند و هزار مرد از مهتر زادگان ولايت در آن قلعه هستند تا کسی بيراهی و سرکشی نتواند کرد و گفتند آن امير را قلعه های بسيار در ولايت ديلم باشد و عدل و ايمنی تمام باشد چنان که در ولايت او کسی نتواند که از کسی چيزی بستاند و مردمان که در ولايت وی به مسجد آدينه روند همه کفش ها را بيرون مسجد بگذارند و هيچ کس آن کسان را نبرد و اين امير نام خود را بر کاغذ چنين نويسد که مرزبان الديلم خيل جيلان ابوصالح مولی اميرالمومنين و نامش جستان ابراهيم است . در شميران مردی نيک ديدم از دربند بود نامش ابوالفضل خليفه بن علی الفلسوف . مردی اهل بود و با ما کرامت ها کرد و کرم ها نمود و با هم بحث ها کرديم و دوستی افتاد ميان ما . مرا گفت چه عزم داری. گفتم سفر قبله را نيت کرده ام ، گفت حاجت من آنست که به وقت مراجعت گذر بر اينجا کنی تا تو را باز ببينم . بيست و ششم محرم از شميران می رفتم چهاردهم صفر را به شهر سراب رسيدم و شانزدهم صفر از شهر سراب برفتم و از سعيدآباد گذشتم .

شهر تبريز*************7

بيستم صفر سال 438 به شهر تبريز رسيدم و آن پنجم شهريور ماه قديم بود و آن شهر قصبه(شهر) آذربايجان است شهری آبادان . طول و عرضش به گام پيمودم هريک هزار و چهارصد بود و پادشاه ولايت آذربايجان را چنين ذکرمی کردند در خطبه الامير الاجل سيف الدوله و شرف المله ابومنصور و هسودان بن محمد مولی اميرالمومنين . مرا حکايت کردند که بدين شهر زلزله افتاد شب پنجشنبه هفدهم ربيع الاول سال 434 و در ايام مسترقه(پنج روزی که بر ماه دوازدهم از سال شمسی می افزایند) بود پس از نماز خفتن بعضی از شهر خراب شده بود و بعضی ديگر را آسيبی نرسيده بود و گفتند چهل هزار آدمی هلاک شده بودند .

در تبريز قطران نام شاعری را ديدم شعری نيک می گفت اما زبان فارسی نيکو نمی دانست . پيش من آمد ديوان منحيک و ديوان دقيق بياورد و پيش من بخواند و هر معنی که او مشکل بود از من پرسيد با او بگفتم و شرح آن بنوشت و اشعار خود بر من خواند .

مرند*******8

چهاردهم ربيع الاول از تبريز روانه شديم به راه مرند و با لشکری از آن امير و هسودان تا خوی بشديم و از آن جا با رسولی برفتم تا برکری و از خوی تا برکری سی فرسنگ است و در روز دوازدهم جمادی الاول آن جا رسيديم

وان(شهری در ترکیه امروزی)

و از آن جا به “وان وسطان” رسيديم در بازار آن جا گوشت خوک همچنان که گوشت گوسفند می فروختند و زنان و مردان ايشان بر دکان ها نشسته شراب می خوردند بی تحاشی(بدون حاشیه بدون مشکل) و از آن جا به شهر” اخلاط” رسيدم هيژدهم( 18) جمادی الاول و اين شهر سرحد مسلمانان و ارمنيان است و از برکری تا اينجا نوزده فرسنگ است و آن جا اميری بود او را نصرالدوله گفتندی عمرش زيادت از صد سال بود پسران بسيار داشت هر يکی را ولايتی داده بود و در اين شهر اخلاط به سه زبان سخن گويند تازی و پارسی و ارمنی و ظن من آن بود که اخلاط(مخلوط) بدين سبب نام آن شهر نهاده اند و معامله به پول باشد و رطل(واحدپول) ايشان سيصد درم باشد .

بيستم جمادی الاول از آن جا برفتم و به رباطی رسيدم برف و سرمايی عظيم بود و در صحرايی در پيش شهر مقداری راه چوبی به زمين فرو برده بودند تا مردم روز برف و د مه (در مه) بر هنجار آن چوب می روند . از آن جا به شهر بطليس رسيدم به دره ای در نهاده بود. آن جا عسل خريديم صد من به يک دينار برآمده بود به آن حساب که به ما بفروختند و گفتند در اين شهر کس باشد که او را در يک سال سيصد چهارصد خيک(مشک یا ظرف تولید شده از پوست گاو) عسل حاصل شود . و از آن جا برفتيم قلعه ای ديديم که آن را “قف انظر”  می گفتند . يعنی به ايست بنگر . از آن جا بگذشتم ، به جايی رسيدم که آن جا مسجدی بود می گفتند که اويس قرنی قدس الله روحه ساخته است . و در آن حد  مردم را ديدم که در کوه می گرديدند و چوبی چون درخت سرو می بريدند . پرسيدم که از اين چه می کنيد گفتند اين چوب را يک سر در آتش می کنيم و از ديگر سر آن قطران بيرون می آيد همه در چاه جمع می کنيم و از آن چاه در ظروف می کنيم و به اطراف می بريم . و اين ولايت ها که بعد از “اخلاط” ذکر کرده شد و اينجا مختصر کرديم از حساب ميافارقين(نزدیک دیاربکر) باشد .

9 شهر ارزن***

از آن جا به شهر ارزن شديم شهری آبادان و نيکو بود با آب روان وبساتين(بوستان ها) و اشجار (درخت ها ) و بازارهای نيک و در آن جا به ميارفاتين از اين راه که ما آمديم پانصد و پنجاه و دو فرسنگ بود و روز آدينه بيست و ششم جمادی الاول سال 438 ق و در اين وقت برگ درخت ها هنوز سبز بود . پاره ای عظيم بود ا ز سنگ سفيد برشده هر سنگی مقدار پانصد من .

و به هر پنجاه گزی برجی عظيم ساخته هم از اين سنگ سفيد که گفته شد . و سرباره همه کنگره ها بر نهاده چنان که گويی امروز استاد دست ازش باز داشته است . و اين شهر را يک در است از سوی مغرب و درگاهی عظيم برکشيده است به طارقی سنگين و دری آهنين بی چوب بر آن جا ترکيب کرده . و مسجد آدينه ای دارد که اگر صفت آن کرده شود به تطويل(طولانی) انجامد . هرچند صاحب کتاب شرحی هرچه تمام تر نوشته است و گفته که متوضای(وضو خانه) که در آن مسجد ساخته اند چهل حجره در پيش است و دو جوی آب بزرگ می گردد در همه خانه ها يکی ظاهر استعمال را و ديگر تحت الارض پنهان که ثقل(سنگین بزرگ) می برد و چاه ها پاک می گرداند .

و بيرون ازاين شهرستان در ربض کاروانسراها و بازارهاست و گرمابه ها و مسجد جامع ديگری است که روز آدينه آن جا هم نماز (جمعه) کنند . و از سوی شمال سوری ديگر است که آن را محدثه گويند هم شهری است با بازار و مسجد جامع و حمامات(گرمابه ها) همه ترتيبی ، و سلطان ولايت را خطبه چنين کنند:

الامير الاعظم عزالاسلام سعدالدين نصرالدوله و شرف الملة ابونصر احمد”  مردی صدساله و گفتند که هست . و رطل (ظرف پیمانه. واحدسنجش)  آن جا چهارصد و هشتاد درم سنگ باشد . اين امير شهری ساخته است برچهارفرسنگ ميافارقين و آن را نصريه نام کرده اند .

10 ***آمد

و از آمد تا ميافارقين نه فرسنگ است .ششم روز از دی ماه قديم به شهر آمد رسيديم . بنياد شهر بر سنگی يک لخت نهاده . وطول شهر به مساحت دو هزار گام باشد و عرض هم چندين . و گرد او سوری کشيده است از سنگ سياه که خشت ها بريده است از صد منی تا يک هزار منی و بيش تر اين سنگ ها چنان به يکديگر پيوسته است که هيچ گل و گچ در ميان آن نيست . بالای ديوار بيست ارش ارتفاع دارد و پهنای ديوار ده ارش . به هر صد گز برجی ساخته که نيمه دايره آن هشتاد گز باشد و کنگره او هم از اين سنگ .

و از اندرون شهر در بسيار جای نردبان های سنگين بسته است که بر سر باور تواند شد . و بر سر هر برجی جنگ گاهی ساخته . و چهار دروازه بر اين شهرستان است همه آهن بی چوب هر يکی روی به جهتی از عالم .شرقی را باب(دروازه) الدجله گويند غربی را باب الروم .شمالی را باب الارمن و جنوبی را باب التل.

و بيرون اين سوُر(دیواربلند) سور ديگر است هم از اين سنگ بالای آن ده گز.و همه ی سرهای ديوار کنگره و از اندرون کنگره ممری ساخته چنان که با سلاح تمام مرد بگذرد و بايستد وجنگ کند به آسانی .و اين سور بيرون را نيز دروازه های آهنين برنشانده اند مخالف دروازه های اندرونی چنان که چون از دروازه های سوُر اول در روند مبلغی(مقداری) در فصيل(دیوار کوتاه) ببايد رفت تا به دروازه ی سوُر دوم رسند و فراخی فصيل(پهنای دیوار کوتاه) پانزده گز باشد . و اندر ميان شهر چشمه ای است که از سنگ خاره بيرون می آيد مقدار پنج آسيا گرد , آبی به غايت خوش و هيچ کس نداند که از کجا می آيد .و در آن شهر اشجار و بساتين است که از آن آب ساخته اند .

و امير وحاکم آن شهر پسر آن نصر الدوله است که ذکر رفت .و من فراوان شهر ها و قلعه ها ديدم در اطراف عالم در بلاد عرب و عجم(فارس) و هند و ترک مثل شهر” آمد” هيچ جا نديدم که بر روی زمين چنان باشد و نه نيز از کسی شنيدم که گفت چنان جای ديگر ديده ام . و مسجد جامع هم از اين سنگ سياه است چنان که از آن راست و محکم تر نتواند ديد . و درميان جامع دويست و اند ستون سنگين برداشته اند هر ستونی يکپارچه سنگ و بر ستون ها طاق زده است همه از سنگ و بر سر طاق ها باز ستون ها زده است کوتاه تر از آن .و صفی ديگر طاق زده بر سر آن طاق های بزرگ .و همه بام های اين مسجد به خر پشته پوشيده همه تجارت ونقارب و منقوش و مدهون(روغنکاری و نقاشی) کرده است. و اندر ساحت(محوطه وسط) مسجد سنگی بزرگ نهاده است و حوضی سنگين مدور عظيم بزرگ بر سر آن نهاده است و ارتفاعش قامت مردی و دور دائره آن دو گز و نايژه ای برنجين از ميان حوض بر آمده که آبی صافی به فواره از آن بيرون می آيد چنان که مدخل و مخرج آن آب پيدا نيست .و متوضای(وضوخانه) عظيم بزرگ و چنان نيکو ساخته است که به از آن نباشد الا که سنگ آمد که عمارت کرده اند همه سياه است و از آن ميافارقين سپيد و نزديک مسجد کليسايی است عظيم به تکلف هم از سنگ ساخته و زمين کليسيا مرخم کرده به نقش ها .و درين کليسيا بر طارم آن که جای عبادت ترسايان(مسیحیان) است دری آهنين مشبک(سوراخ سوراخ) ديدم که هيچ جای آن دری نديده بودم .و از شهر” آمد” تا حران دو راه است يکی را هيچ آبادانی نيست و آن چهل فرسنگ است .و بر راهی ديگر آبادانی و ديه های بسيار است و بيش تراهل آن نصاری باشد و آن شصت فرسنگ باشد .ما با کاروان به راه آبادانی شديم .صحرايی به غايت هموار بود الا آن که چندان سنگ بود که ستور البته هيچ گام بی سنگ ننهادی .روز آدينه بيست و پنجم جمادی الآخر سال 438 به حران رسيديم دوم آذرماه قديم هوای آن جا در آن وقت چنان بود که هوای خراسان در نوروز. از آن جا برفتيم به شهری رسيديم که قرول نام آن بود .جوانمردی ما را به خانه خود مهمان کرد .چون در خانه ی وی در آمديم عربی بدوی در آمد نزديک من آمد شصت ساله بوده باشد و گفت قران به من بياموز. قل اعوذ برب الناس او را تلقين می کردم(یاد می دادم)  و او با من می خواند چون من گفتم من الجنه و الناس گفت ارايت الناس نيز بگويم من گفتم که آن سوره بيش از اين نيست .پس گفت آن سوره نقاله الحطب کدام است و نمی دانست که اندر سوره تبت حماله الحلب گفته است نه نقاله الحطب و آن شب چندان که با وی بازگفتم سوره قل اعوذ برب ياد نتوانست گرفتن ,مردی عرب شصت ساله !.

11شام روم شرقی(سوریه)******

شنبه دوم رجب 438 به سروج آمديم و دوم از فرات بگذشتيم و به منبج رسيديم .و آن نخستين شهری است از شهرهای شام ,اول بهمن ماه قديم بود و هوای آن جا عظيم خوش بود .هيچ عمارت از بيرون شهر نبود و از آن جا به شهر حلب رفتم .از ميافارقين تا حلب صد فرسنگ باشد .حلب(آلپو) را شهر نيکو ديدم باره ای عظيم دارد ارتفاعش بيست و پنج ارش قياس کردم و قلعه ای عظيم همه بر سنگ نهاده به قياس چند بلخ باشد همه آبادان و بناها بر سر هم نهاده .و آن شهر باجگاه(گمرک) است ميان بلاد شام و روم و ديار بکر و مصر و عراق .و از اين همه بلاد تجار و بازرگانان آن جا روند .چهار دروازه دارد باب اليهود , با ب الله , با ب الجنان , باب انطاکيه(شهر رومی باستانی امروزه در ترکیه قرار دارد) و سنگ بازار آن جا رطل ظاهری چهار صد و هشتاد درم باشد و از آن جا چون سوی جنوب روند بيست فرسنگ حما باشد و بعد از آن حمص و تا دمشق پنجاه فرسنگ باشد از حلب و از حلب تا انطاکيه دوازده فرسنگ باشد و به شهر طرابلس همين قدر و گويند تا قسطنطنيه(استانبول) دويست فرسنگ باشد . يازدهم رجب از شهر حلب بيرون آمديم به سه فرسنگ ديهی بود جند قنسرين(شهر باستانی در منطقه حلب سوریه) می گفتند. و ديگر روز چون شش فرسنگ شديم به شهر سرمين رسيديم بارو نداشت .شش فرسنگ ديگر شديم معره النعمان بود باره ای سنگين داشت شهری آبادان و بر در شهر اسطوانه ای سنگين ديدم چيزی در آن نوشته بود به خطی ديگر از تازی(غیر از عربی) . از يکی پرسيدم که اين چه چيز است گفت طلسم کژدمی است که هرگز عقرب در اين شهر نباشد و نيايد و اگر از بيرون آورند و رها کنند بگريزد و در شهر نيايد .

بالای آن ستون ده ارش(آرنج تا نوک انگشت بزرگ) قياس کردم , و بازارهای او بسيار معمور(آّباد) ديدم و مسجد آدينه شهر بر بلندی نهاده است در ميان شهر که از هر جانب که خواهند به مسجد در شوند سيزده درجه بر بالا بايد شد و کشاورزی ايشان همه گندم است و بسيار است و درخت انجير و زيتون و پسته و بادام و انگور فراوان است .

ابوالعلاء معری*******12

و آب شهر از باران و چاه باشد در آن مردی بود که ابوالعلاء معری می گفتند نابينا بود و رئیس شهر او بود .

نعمتی بسيار داشت و بندگان و کارگران فراوان و خود همه شهر او را چون بندگان بودند و خود طريق زهد پيش گرفته بود گليمی پوشيده و در خانه نشسته بود . نيم من نان جوين را تبه کرده که جز آن هيچ نخورد و من اين معنی شنيدم که در سرای باز نهاده است و نواب و ملازمان او کار شهر می سازند مگر به کليات که رجوعی به او کنند و وی نعمت خويش از هيچ کس دريغ ندارد و خود صائم الليل(روزه دار ) باشد و به هيچ شغل دنيا مشغول نشود , و اين مرد در شعر وادب به درجه ای است که افاضل شام و مغرب و عراق مقرند که در اين عصر کسی به پايه ی او نبوده است و نيست , و کتابی ساخته است آن را الفصول و الغايات نام نهاده و سخن ها آورده است مرموز و مثل ها به الفاظ فصيح و عجيب که مردم بر آن واقف نمی شوند مگر بر بعضی اندک و آن کسی نيز که بر وی خواند ,چنان او را تهمت کردند که تو اين کتاب را به معارضه ی قرآن کرده ای .و پيوسته زيادت از دويست کس از اطراف آمده باشند و پيش او ادب و شعر خوانند و شنيدم که او را زيادت ازصد هزار بيت شعر باشد , کسی از وی پرسيد که ايزد تبارک و تعالی اين همه مال ومنال تو را داده است چه سبب است که مردم را می دهی و خويشتن نمی خوری .جواب داد که مرا بيش از اين نيست که می خورم و چون من آن جا رسيدم اين مرد هنوز در حيات بود

شهر حما******13

پانزدهم رجب 438 از آن جا به کويمات شديم.و از آن جا به شهر حما شديم شهری خوش آبادان بر لب آب غاصی و اين آب را از آن سبب عاصی گويند که به جانب روم می رود .يعنی چون از بلاد اسلام به بلاد کفر می رود عاصی است و بر آب دولاب های(دوُل آب) بسيار ساخته اند .پس از آن جا راه دو می شود يکی به جانب ساحل و آن غربی شام است و يکی جنوبی به دمشق می رود .ما به را ه ساحل رفتيم .در کوه چشمه ای ديدم که گفتند هر سال چون نيمه شعبان بگذرد آب جاری شود از آن جا و سه روز روان باشد و بعد از سه روز يک قطره نيايد تا سال ديگر .مردم بسيار آن جا به زيارت روند و تقرب جويند و به خداوند سبحانه و تعالی و عمارت و حوض ها ساخته اند آن جا چون از آن جا گذشتيم به صحرايی رسيديم که همه نرگس بود شکفته چنان که تمامت آن صحرا سپيد می نمود از بسياری نرگس ها .

از آن جا برفتيم به شهری رسيديم که آن را عرقه می گفتند .چون از عرق دو فرسنگ بگذشتيم به لب دريا رسيديم و برساحل دريا روی از سوی جنوب پنج فرسنگ برفتيم به شهر طرابلس رسيديم و از حلب تا طرابلس چهل فرسنگ بود بدين را ه که ما نرفتيم .روز شنبه پنجم شعبان آن جا رسيديم .حوالی شهر همه کشاورزی و بساتين(بوستان ها) و اشجار بود و نيشکر بسيار بود , و درختان نارنج و ترنج و موز و ليمو و خرما و شيره نيشکر در آن وقت می گرفتند .شهر طرابلس چنان ساخته اند که سه جانب او با آب درياست که چون آب دريا موج زند مبلغی بر باروی شهر بر رود چنان که يک جانب که با خشک دارد کنده ای عظيم کرده اند و در آهنين محکم بر آن نهاده اند . جانب شرقی بارو از سنگ تراشيده است و کنگره ها و مقاتلات همچنين . و اراده ها بر سر ديوار نهاده . خوف ايشان از طرف روم باشد که به کشتی ها قصد آن جا کنند . و مساحت شهر هزار ارش است در هزار ارش تيمه چهار و پنج طبقه و شش نيز هم هست و کوچه ها و بازهار ها نيکو پاکيزه که گويی هر يکی قصری است آراسته و هر طعام و ميوه و ماکول که در عجم (ایران) ديده بودم همه آن جا موجود بود بل به صد درجه بيش تر . و در ميان شهر مسجدی آدينه عظيم پاکيزه و نيکو آراسته و حصين ، و در ساحت مسجد قبه ای بزرگ ساخته و در زير قبه حوضی است از رخام و در ميانش فواره برنجين و در بازار مشرعه ای ساخته است که به پنج نايژه آب بسيار بيرون می آيد که مردم برمی گيرند و فاضل بر زمين می گذرد و به دريا می رود ، و گفتند که بيست هزار مرد در اين شهر است ، و سواد و روستاق های بسيار دارد ، و آن جا کاغذ نيکو سازند مثل کاغذ نيکو سازند مثل کاغذ سمرقندی بل بهتر ، و اين شهر تعلق به سلطان مصر داشت ، گفتند سبب آن که وقتی لشکری از کافر روم آمده بود و اين مسلمانان به آن لشکر جنگ کردند و آن لشکر را قهر کردند سلطان مصر خراج از آن شهر برداشت و هميشه لشکری از آن سلطان آن جا نشسته باشد و سالاری بر سر آن لشکر تا شهر را از دشمن نگاه دارند ، و باجگاهی است آن جا که کشتی های که از اطراف روم و فرنگ و اندلس و مغرب بيايد عشر به سلطان دهند ، و ارزاق لشکر از آن باشد ، و سلطان را آن جا کشتی ها باشد که به روم و سقيله و مغرب روند و تجارت کنند ، و مردم اين شهر همه شيعه باشند ، و شيعه به هر بلاد مساجد نيکو ساخته اند . در آن جا خانه ها ساخته بر مثال رباط ها اما کسی در آن جا مقام نمی کند و آن را مشهد خوانند و از بيرون شهر طرابلس هيچ خانه نيست مگر مشهد(آرامگاه) دو سه چنان که ذکر رفت . پس از اين شهر همچنان بر طرف دريا روی سوی جنوب . به يک فرسنگی حصاری ديدم که آن را قلمون می گفتند ، چشمه ای آب اندرون آن بود . از آن جا برفتم به شهر طرابرزن و از طرابلس تا آن جا پنج فرسنگ بود .

** شهر جبيل 14

نو از آن جا به شهر جبيل رسيديم و آن شهری است مثلث چنان که يک گوشه آن به درياست ، و گرد وی ديواری کشيده بسيار بلند و حصين ، و همه گرد شهر درختان خرما و ديگر درخت های گرمسيری . کودکی را ديدم گلی سرخ و يکی سپيد تازه در دست داشت و آن روز پنجم اسفندارمذ ماه قديم سال بر چهارصد و پانزده از تاريخ عجم . و از آن جا به شهر بيروت رسيديم .

طاقی سنگين ديدم چنان که راه به ميان آن طاق بيرون می رفت ، بالای آن طاق پنجاه گز تقديم کردم ، و از جوانب او تخته سنگ های سفيد برآورده چنان که هر سنگی از آن زيادت از هزار من بود ، و اين بنا را از خشت به مقداری بيست گز جهد در آغوش دو مرد گنجد ، و بر سر اين ستون ها طاق ها زده است به دو جانب همه از سنگ مهندم چنان که هيچ گچ و گل در اين ميان نيست ، و بعد از آن طاقی عظيم بر بالای آن طاق ها به ميانه راست ساخته اند به بالای پنجاه ارش ، و هر تخته سنگی را که در آن طاق بر نهاده است هر يکی را هشت ارش قياس کردم در طول و در عرض چهار ارش که هر يک از آن تخمينا هفت هزار من باشد فواطن همه سنگ ها را کنده کاری و نقاشی خوب کرده چنان که در چوب بدان نيکويی کم کنند ، و جز اين طاقی بنای ديگر نمانده است بدای حوالی . پرسيدم که اين چه جای است گفتند که شنيده ايم که اين در باغ فرعون بوده است و بس قديم است ، و همه صحرای آن ناحيت ستون های رخام است و سرستون ها و تن ستون ها همه رخام منقوش مدور و مربع و مسدس و مثمن(4 ظلعی – شش ظلعی و هشت ظلعی) و سنگ عظيم صلب که آهن بر آن کار نمی کند وبدان حوالی هيچ جای کوهی نه که گمان افتد که از آن جا بريده اند و سنگی ديگر همچو معجونی می نمود آن چنان که سنگ های ديگر مسخر آهن بود . و اندر نواحی شام پانصد هزار ستون يا سر ستون و تن بيش افتاده است که هيچ آفريده نداند که آن چه بوده است يا از کجا آورده اند .

*** شهر صيدا 15

پس از آن به شهر صيدا رسيديم هم بر لب دريا . نيشکر بسيار کشته بودند . و باره ای سنگين محکم دارد و سه دروازه و مسجد آدينه خوب با روحی تمام . همه مسجد حصيرهای منقش انداخته و بازاری نيکو آراسته چنان که چون آن بديدم گمان بردم که شهر را بياراستند قدوم سلطان را يا بشارتی رسيده است . چون پرسيدم گفتند رسم اين شهر هميشه چون باشد . و باغستان و اشجار آن چنان بود که گويی پادشاهی ساخته است به هوس ، و کوشکی در آن برآورده و بيش تر درخت ها پربار بود .

** شهر صور

چون از آن جا پنج فرسنگ بشديم به شهر صور رسيديم .شهری بود درکنار دريا سنجی بوده بود و آن جا آن شهر ساخته بود و چنان بود که باره شهرستان صد گز بيش بر زمين خشک نبود باقی اندر آب دريا بود و باره ای سنگين تراشيده و درزهای آن را به قير گرفته تا آب در نيايد ، و مساحت شهر هزار در هزار قياس کردم و نيمه پنج شش طبقه بر سر يک ديگر و فواره بسيار ساخته و بازارهای نيکو و نعمت فراوان . و اين شهر صور معروف است به مال و توانگری درميان شهر های ساحل شام ، و مردمانش بيش تر شيعه اند . و قاضی بود آن جا مردی سنی مذهب پسر ابوعقيل می گفتند مردی نيک و توانگر .و بر در شهر مشهدی راست کرده اند و آن جا بسيار فرش و طرح و قناديل و چراغدان های زرين و نقره گين نهاده ، و شهر بر بلندی است و آب شهر از کوه می آيد ، و بر در شهر طاق های سنگين ساخته اند و آب بر پشت آن طاق ها به شهر اندر آورده و در آن کوه دره ای است مقابل شهر که چون روی به مشرق بروند به هجده فرسنگ به شهر دمشق رسند .

*** شهرستان عکه 16

و چون ما از آن جا هفت فرسنگ برفتيم به شهرستان عکه رسيديم و آن جا مدينه عکا نويسند .شهر بر بلندی نهاده زمينی کج و باقی هموار و در همه ساحل که بلندی نباشد شهر نسازند از بيم غلبه آب دريا و خوف امواج که بر کرانه می زند . و مسجد آدينه در ميان شهر است و از همه شهر بلندتر است و اسطوانه ها همه رخام است . در دست راست قبله از بيرون قبر صالح پيغمبر عليه السلام . و ساحت مسجد بعضی فرش سنگ انداخته اند و بعضی ديگر سبزی کِشته ، و گنبد که آدم عليه السلام آن جا زراعت کرده بود و شهر را مساحت کردم درازی دو هزار ارش بود و پهنا پانصد ارش(250 متر) ، باره به غايت محکم و جانب غربی و جنوبی آن با درياست و بر جانب جنوب مينا(بندر) است ، و بيش تر شهر های ساحل را ميناست و آن چيزی است که جهت محافظت کشتی ها ساخته اند مانند اسطبل که پشت بر شهرستان دارد . و ديوارها بر لب آب دريا در آمده و درگاهی پنجاه گز بگذاشته بی ديوار الا آن که زنجيرها سست کنند تا به زير آب فرو روند و کشتی بر سر آن زنجير از آب بگذرد و باز زنجيرها بکشند تاکسی بيگانه قصد اين کشتی ها نتواند کرد .

و به دروازه شرقی بر دست چپ چشمه ای است که بيست وشش پايه فرو بايد شد تا به آب رسند و آن را عين البقر گويند و می گويند که آن چشمه را آدم عليه السلام پيدا کرده است و گاو خود را از آن جا آب داده و از آن سبب آن چشمه را عين البقر می گويند . و چون از اين شهرستان عکه سوی مشرق روند کوهی است که اندر آن مشاهد انبياست عليهم السلام پيدا کرده است و گاو خود را از آن جا آب داده و از آن سبب آن چشمه را عين البقر می گويند . و چون ازاين شهرستان عکه سوی مشرق روند کوهی است که اندر آن مشاهد انبياست عليهم السلام و اين موضع از راه برکنار است کسی را که به رمله رود .

مرا قصد افتادکه آن مزارهای متبرک را ببينم و برکات از حضرت ايزد تبارک و تعالی بجويم . مردمان عکه گفتند آن جا قومی مفسد در راه باشند که هر که را غريب بينند تعرض رسانند و اگر چيزی داشته باشد بستانند . من نفقه( وسایل) که داشتم در مسجد عکه نهادم و از شهر بيرون شدم از دروازه شرقی روز بيست و سيوم شعبان سال 438 اول روز زيارت قبر عک کردم که بای شهرستان او بوده است و او يکی از صالحان وبزرگان بوده و چون با من دليلی نبود که آن راه داند متحير می بودم ناگاه از فضل باری تبارک و تعالی همان روز مردی با من پيوست که او از آذربايجان بود و يک بار ديگر آن مزارت متبرکه را دريافته بود دوم کرت بدان عزيمت روی بدان جانب آورده بود .بدان موهبت شکر باری را تبارک و تعالی دو رکعت نماز بگذاردم و سجده شکر کردم که مرا توفيق می داد تا برعزمی که کرده بودم وفا می کردم

به ديهی رسيدم که آن را پروة می گفتند ، آن جا قبر عيش و شمعون عليها السلام را زيارت کردم و از آن جا به مغاک رسيدم که آن را دامون می گفتند ، آن جا نيز زيارت کردم که گفتند قبر ذوالکفل است عليه السلام و از آن جا به ديهی ديگر رسيدم که آن را اعبلين می گفتند و قبر هود عليه السلام آن جا بود زيارت آن دريافتم . اندرحظيره او درختی خرتوت بود و قبر عزيز النبی عليه السلام آن جا بود زيارت آن کردم و روی سوی جنوب برفتم به ديهی ديگر رسيدم که آن را حظيره می گفتند و بر جانب مغربی اين ديه دره ای بود و در آن دره چشمه آب بود پاکيزه که از سنگ ساخته و سقف سنگين در زده و دری کوچک بر آن جا نهاده چنان که مرد به دشواری در تواند رفتن و دو قبر نزديک يکديگر آن جا نهاده يکی از آن شعيب عليه السلام و ديگری از آن دخترش که زن موسی عليه السلام بود . مردم آن ديه آن مسجد و مزار را تعهد نيکو کنند از پاک داشتن و چراغ نهادن و غيره .و آن جا به ديهی شدم که آن را اربل می گفتند و بر جانب قبله آن ديه کوهی بود و اندر ميان آن کوه حظيره ای و اندر آن حظيره چهار گور نهاده بود از آن فرزندان يعقوب عليه السلام که برادران يوسف عليه السلام بودند ، و از آن جا برفتم تلی ديدم زير آن تل غاری بود که قبر مادر موسی عليه السلام در آن غار بود . زيارت آن جا دريافتم و از آن جا برفتم دره ای پيدا آمد به آخر آن دره دريايی به ديد(نظر) آمد کوچک و شهر طبريه بر کنار آن درياست .

طول آن دريا به قياس شش فرسنگ و عرض آن سه فرسنگ باشد و آب آن دريا خوش بامزه وشهر بر غربی درياست و همه آب های گرمابه های شهر و فضله آب ها بدان دريا می رود و مردم آن شهر و ولايت که برکنار آن درياست همه آب از اين دريا خورند ، و شنيدم که وقتی اميری بدين شهر آمده بود ، فرمود که راه آن پليدی ها و راه آب های چرکين که در آن جا بود بگشودند باز آب دريا خوش شد ، و اين شهر را ديوار ندارد و بناهای بسيار در ميان آب است و زمين دريا سنگ است و منظرها ساخته اند بر سر اسطوان های رخام که اسطوان ها در آب است ، و در آن دريا ماهی بسيار است ، و درميان شهر مسجد آدينه است و بر در مسجد چشمه ای است و بر سر آن چشمه گرمابه ای ساخته اند و آب چنان گرم است که تا به آب سرد نياميزند بر خود نتوان ريخت و گويند آن گرمابه سليمان بن داوود عليه السلام ساخته است و من در آن گرمابه رسيدم ، و اندر اين شهر طبريه مسجدی است که آن را مسجد ياسمن گويند با جانب غربی مسجدی پاکيزه در ميان مسجد دکانی بزرگ است و بر وی محراب ها ساخته و گرد بر گرد آن دکان درخت ياسمن نشانده که مسجد را به آن بازخوانند و رواقی است بر جانب مشرق قبر يوشع بن نون در آن جاست و در زير آن دکان قبر هفتاد پيغمبر است عليهم السلام که بنی اسراييل که بنی اسراييل ايشان را کشته اند ، و سوی جنوب شهر دريای لوط است و آن آب تلخ دارد يعنی دريای لوط بر کنار آن دريای لوط است اما هيچ اثری نمانده است .

از شخصی شنيدم که گفت در دريای تلخ که دريای لوط است چيزی می باشد مانند گاوی از کف دريا فراهم آمده سياه که صورت گو(گاو) دارد و به سنگ می ماند اما سخت نيست و مردم آن را برگيرند و پاره کنند و به شهرها و ولايت ها برند . هر پاره که از آن در زير درختی کنند . هرگز کرم در زير آن درخت نيفتد و در آن موضع بيخ (ریشه)درخت را زيان نرساند و بستان از کرم و حشرات زير زمين غمی نباشد و العهدة علی الراوی و گفت عطاران نيز بخرند و می گويند کرمی در داروها افتد و آن را نقره گويند دفع آن کند ، و در شهر طبريه حصير سازند که مصلی نمازی از آن است همان جا به پنج دينار مغربی بخرند ، و آن جا در جانب غربی کوهی است و بر آن کوهی است و بر آن کوه پاره ای سنگ خاره است به خط عبری بر آن جا نوشته اند که به وقت آن کتابت ثريا به سر حمل بود ، و کور ابی هريره آن جاست بيرون شهر در جانب قبله اما کسی آن جا به زيارت نتواند رفتن که مرمان آن جا شيعه باشند و چون کسی آن جا به زيارت رود کودکان غوغا و غلبه به سر آن کس برند و زحمت دهند و سنگ اندازند .

کفر کنه  حیفا ****** 17

از اين سبب من نتوانستم زيارت آن کردن ، چون از زيارت آن موضع بازگشتم به ديهی رسيدم که آن را کفر کنه می گفتند و جانب جنوب اين ديه پشته ای است و بر سر آن پشته صومعه ساخته اند نيکو و دری استوار بر آن جا نهاده و گور يونس النبی عليه السلام در آن جاست و بر در صومعه چاهی است و آبی خوش دارد ، چون آن زيارت دريافتم از آن جا با عکه آمدم و از آن جا تا عکه چهار فرسنگ بود و يک روز در عکه بوديم . بعد از آن از آن جا برفتيم و به ديهی رسيديم که آن را حيفا می گفتند و تا رسيدن بدين ديه در راه ريگ فراوان بود از آن که زرگران در عجم به کار دارند و ريگ مکی گويند ، و اين ديه حيفا بر لب درياست و آن جا نخلستان و اشجار بسيار دارند . آن جا کشتی سازان بودند و آن کشتی های دريای را آن جا جودی می گفتند . از آنجا جا به ديهی ديگر رفتيم به يک فرسنگی که آن را کنيسه می گفتند از آن جا راه از دريا بگرديد و به کوه در شد سوی مشرق و صحراها و سنگستان ها بود که وادی تماسيح(دره تمساح ها) می گفتند . چون فرنسگی دو برفتيم ديگر بار راه به کناردريا افتاد و آن جا استخوان حيوانات بحری بسيار ديديم که در ميان خاک و گل معجون شده بود و همچو سنگ شده از بس موج که بر آن کوفته بود .

قيساريه **** 18

و از آن جا به شهری رسيديم و آن را قيساريه خوانند و از عکه تا آن جا هفت فرسنگ بود شهری نيکو با آب روان و نخلستان و درختان نارنج و باروی حصين و دری آهنين و چشمه های آب روان در شهر مسجد آدينه ای نيکو چنان که چون در ساحت مسجد نشسته باشند تماشا و تفرج دريا کنند ، و خُمی رخامين آن جا بود که همچو سفال چينی آن را تنک کرده بودند چنان که صد من آب در آن گنجد ، روز شنبه سلخ(آخر) شعبان از آن جا برفتيم همه بر سر ريگ مکی برفتيم مقدار يک فرسنگ و ديگر باره درختان انجير و زيتون بسيار ديديم همه راه از کوه و صحرا ، چون چند فرسنگ برفتيم به شهری رسيديم که آن شهر را کفرسايا و کفر سلام می گفتند از اين شهر تا رمله سه فرسنگ بود و همه راه درختان بود چنان که ذکر کرده شد .

روز يکشنبه غُره(اول) رمضان به رمله رسيديم واز قيساريه تا رمله هشت فرسنگ بود و آن شهرستانی بزرگ است و باروی حصين(بلند و محکم) از سنگ و گچ دارد بلند و قوی و دروازهای آهنين برنهاده ، و از شهر تا لب دريا سه فرسنگ است ، و آب ايشان از باران باشد و اندر هر سرای حوض های بزرگ است که چون پر آب باشد هرکه خواهد گيرد و نيز دور مسجد آن جا را سيصد گام اندر دويست گام مساحت است ، بر پيش صفه نوشته بودند که پانزدهم محرم سال 425  اينجا زلزله ای بود قوی و بسيار عمارات خراب کرد اما کس را از مردم خللی نرسيد . در اين شهر رخام (سنگ.مرمر) بسيار است و بيش تر سراها و خان های مردم مرخم است به تکلف و نقش ترکيب کرده و رخام را به اره می برند که دندان ندارد و ريگ مکی در آن جا می کنند و اره می کشند بر طول عمودها نه برعرض چنانکه چوب از سنگلاخ الواح(لوح تخته) می سازند و انواع و الوان(رنگی) رخام ها آن جا ديدم از ملمع و سبز و سرخ و سياه و سفيد و همه لونی(رنگ) ، و آن جا نوعی زنجير است که به از آن هيچ جا نباشد و از آن جا به همه اطراف بلاد می برند ، و اين شهر رمله را به ولايت شام و مغرب فلسطين می گويند.  سيوم رمضان از رمله برفتيم به ديهی رسيديم که خاتون می گفتند ، و از آن جا به ديهی ديگر رفتيم که آن را قرية العنب می گفتند ، در راه سداب فراوان ديديم که خودروی بر کوه و صحرا رسته بود .

در اين ديه چشمه آب نيکو خوش ديديم که از سنگ بيرون می آمد و آن جا آخرها ساخته بودند و عمارت کرده  و از آن جا برفتيم روی بر بالا کرده تصور بود که بر کوهی می رويم که چون برديگر جانب فرو رويم شهر باشد چون مقداری بالا رفتيم صحرای عظيم در پيش آمد ، بعضی سنگلاخ و بعضی خاکناک .

بيت المقدس***19

بر سر کوه شهر بيت المقدس نهاده است و از طرابلس(درلبنان) که ساحل است تا بيت المقدس پنجاه و شش فرسنگ واز بلخ بيت المقدس هشتصد و هفتاد وشش فرسنگ است . خامس رمضان سال 438  در بيت المقدس شديم . يک سال شمسی بود که از خانه بيرون آمده بودم و مادام در سفر بوده که به هيچ جای مقامی و آسايشی تمام نيافته بوديم . بيت المقدس را اهل شام و آن طرف ها قدس گويند ، و از اهل آن ولايات کسی که به حج نتواند رفتن در همان موسم به قدس حاضر شود و به موقف بايستد و قربان عيد کند چنان که عادت است و سال باشد که زيادت از بيست هزار خلق در اوايل ماه ذی الحجه آن جا حاضر شوند و فرزندان برند و سنت(ختنه) کنند و از ديار روم و ديگر بقاع همه ترسايان و جهودان بسيار آن جا روند به زيارت کليسا و کنشت که آن جاست و کليسای بزرگ آن جا صفت(توصیف) کرده شود به جای خود .

سواد(اطراف) و رستاق بيت المقدس همه کوهستان همه کشاورزی و درخت زيتون و انجير و غيره تمامت بی آب است و نعمت های فراوان و ارزان باشد و کدخدايان باشند که هريک پنجاه هزارمن روغن زيتون در چاه ها و حوض ها پر کنند و از آن جا به اطراف عالم برند و گويند به زمين شام قحط نبوده است و از ثقات(آگاهان) شنيدم که پيغمبر را عليه السلام و الصلوة به خواب ديد يکی از بزرگان که گفتی يا پيغمبر خدا ما را در معيشت ياری کن . پيغمبر عليه السلام در جواب گفتی نان و زيت شام بر من .

اکنون صفت شهر بيت المقدس کنم .

بيت المقدس شهری است بر سر کوهی نهاده و آب نيست مگر از باران و به رستاق ها چشمه های آب است اما به شهر نيست چه شهر بر سنگ نهاده است و شهری است بزرگ که آن وقت که ديديم بيست هزار مرد دروی بودند و بازارهای نيکو و بناهای عالی و همه زمين شهر به تخته سنگ های فرش انداخته و هرکجا کوه بوده است و بلندی بريده اند و همواره کرده چنان که چون باران بارد همه زمين پاکيزه شسته ، در آن شهر صناع(فن آوران) بسيارند هر گروهی را رسته ای جدا باشد ، و جامع مشرقی است و باروی مشرقی شهر باروی جامع است چون از جامع بگذری صحرايی بزرگ است عظيم هموار و آن را ساهره گويند و گويند که دشت قيامت خواهد بود و حشر مردم آن جا خواهند کرد بدين سبب خلق بسيار از اطراف عالم بدانجا آمده اند و مقام ساخته تا در آن شهر وفات يابند و چون وعده حق سبحانه و تعالی در رسد به ميعادگاه حاضر باشند .خدايا در آن روز پناه بندگان تو باش و عفو تو آمين يا رب العالمين .

برکناره آن دشت مقبره ای است بزرگ وبسيار مواضع بزرگوار که مردم آن جا نماز کنند و دست به حاجات بردارند و ايزد سبحانه تعالی حاجات ايشان روا گرداند”

اللهم تقبل حاجاتنا و اغفر ذنوبنا سيئاتنا وارحمنا برحمتک يا ارحم الراحمين .

ميان جامع و اين دشت ساهره وادی ای است عظيم ژرف و در آن وادی(دره تنگه) که همچون خندق است بناهای بزرگ است بر نسق (روش)پيشينيان و گنبدی سنگين ديدم تراشيده و بر سر خانه ای نهاده که از آن عجب تر نباشد تا خود آن را چگونه از جای برداشته باشند و در افواه بود که آن خانه فرعون است و آن وادی جهنم . پرسيدم که اين لقب که بر اين موضع نهاده است ، گفتند به روزگار خالفت عمر خطاب رضی الله عنه بر آن دشت ساهره لشکرگاه بزد و چون بدان وادی نگريست گفت اين وادی جهنم است و مردم عوام چنين گويند هر کس که به سر آن وادی شود آواز دوزخيان شنود که صدا از آن جا برمی آيد . من آن جا شدم اما چيزی نشنيدم .

عين سلوان**** 20

و چون از شهر به سوی جنوب نيم فرسنگی بروند و به نشيبی فرو روند چشمه آب از سنگ بيرون می آيد آن را عين سلوان گويند . عمارات بسيار بر سر آن چشمه کرده اند و آب آن به ديهی می رود و آن جا عمارات بسيار کرده اند و بستان ها ساخته و گويند .

هر که بدان آب سر و تن بشويد رنج ها وبيماری های مزمن از و زائل شود و بر آن چشمه وقف ها بسيار کرده اند ، و بيت المقدس را بيمارستان نيک است و وقف بسيار دارد و خلق بسيار را دارو و شربت دهند و طبيبان باشند که از وقف مرسوم ستانند وو آن بيمارستان و مسجد آدينه برکنار وادی جهنم است ، و چون از سوی بيرون مسجد آن ديوار که با وادی است بنگرند صد ارش باشد به سنگ های عظيم آورده چنان که گل و گچ در ميان نيست و از اندرون مسجد همه سرديوارها راست است . و از برای سنگ صخره که آن جا بوده است مسجد هم آن جا بنا نهاده اند و اين سنگ صخره آن است که خدای عزوجل موسی عليه السلام را فرمود تا آن را قبله سازد و چون اين حکم بيامد و موسی آن را قبله کرد بسی نزيست و هم در آن زودی وفات کرد تا به روزگار سليمان عليه السلام که چون قبله صخره بود مسجد گرد صخره بساختند چنان که صخره در ميان مسجد بود و محراب خلق و تا عهد پيغمبر ما محمد مصطفی عليه الصلوة و السلام هم آن قبله می دانستند و نماز را روی بدان جانب کردند تا آن گاه که ايزد تبارک و تعالی فرمود که قبله خانه کعبه باشد و صفت آن به جای خود بيايد . می خواستم تا مساحت اين مسجد بکنم .گفتم اول هيات و وضع آن نيکو بدانم و ببينم بعد از آن مساحت کنم . مدت ها د رآن مسجد می گشتم و نظاره(نگر) می کردم پس در جانب شمالی که نزديک قبه يعقوب عليه السلام است بر طاقی نوشته ديدم در سنگ که طول اين مسجد هفتصد و چهار ارش است .

و عرض صد و پنجاه و پنج ارش به گز مَلِک و گز ملک آن است که به خراسان آن گز را شايگان(شاهانه) گويند و آن يک ارش و نيم باشد چيزکی کم تر . زمين مسجد فرش سنگ است و درزها به ارزير گرفته و مسجد شرقی شهر و بازار است که چون از بازار به مسجد روند روی به مشرق باشد درگاهی عظيم نيکو مقدا رسی گز ارتفاع در بيست گز عرض اندام داده برآورده اند و دو جناح باز بريده درگاه و روی جناح و ايوان درگاه منقش کرده همه به ميناهای ملون(رنگی) که در گچ نشانده بر نقشی که خواسته اند چنان که چشم از ديدن آن خيره ماند و کتابتی همچنين به نقش مينا بر آن درگاه ساخته اند و لقب سلطان مصر بر آن جا نوشته که چون آفتاب بر آن جا افتد شعاع آن چنان باشد که عقل در آن متحير شود و گنبدی بس بزرگ بر سر اين درگاه ساخته از سنگ منهدم و دو در تکلف ساخته روی درها به برنج دمشقی که گويی زر طلاست .

زر کوفته و نقش های بسيار در آن کرده هر يک پانزده گز بالا و هشت گز پهنا و اين در را باب عليه السلام گويند . چون از اين در در روند بر دست راست دو رواق است بزرگ هر يک بيست و نه ستون رخام دارد با سرستون ها ونعل های مرخم ملون ، درزها به ارزير گرفته . بر سر ستون ها طارق ها از سنگ زده بی گل و گچ بر سر هم نهاده چنان که هر طاقی چهار پنج سنگ بيش نباشد و اين رواق ها کشيده است تا نزديک مقصوره ، و چون از در در روند بر دست چپ که آن شمال است رواقی دراز کشيده است شصت و چهارطاق همه بر سر ستون های رخام ، و دری ديگر است هم بر اين ديوار که آن را باب السقر گويند ، و درازی مسجد از شمال به جنوب است تا چون مقصوره از آن باز بريده است ساحت مربع آمده که قبله در جنوب افتاده است ، و از جانب شمال دو در ديگر است در پهلوی يکديگر هر يک هفت گز عرض در دوازده گز ارتفاع و اين در را باب الاسباط گويند ، و چون ازين در بگذری هم بر پهنای مسجد که سوی مشرق می رود باز در گاهی عظيم بزرگ است و سه در پهلوی هم بر آن جاست همان مقدار که باب الاسباط است و همه را به آهن و برنج تکلفات کرده چنان که از آن نيکوتر کم باشد و اين در را باب الابواب گويند از آن سبب که مواضع ديگر درها جفت جفت است مگر اين سه در است و ميان آن دو درگاه که بر جانب شمال است .

در اين رواق که طاق های آن بر پيلپای(ستون عمودی) هاست قبه ای است و اين را به ستون های مرتفع برداشته و آن را به قنديل و مسرج ها(سراج= چراغ) بياراسته و آن را قبه يعقوب عليه السلام گويند و آن جای نماز او بوده است و بر پهنای مسجد رواقی است و بر آن ديوار دری است بيرون آن در دو دريوزه صوفيان است و آن جا جاهای نماز و محراب های نيکو ساخته و خلق از متصوفه هميشه آن جا مجاور باشند و نماز همان جا کنند الا روز آدينه به مسجد درآيند که آواز تکبير به ايشان برسد . و بر رکن شمالی مسجد رواقی نيکوست و قبه ای بزرگ نيکو و بر قبه نوشته است که هذا محراب زکريا النبی عليه السلام و گويند او اين جا نماز کردی پيوسته ، و بر ديوار شرقی در ميان جای مسجد درگاهی عظيم است به تکلف ساخته اند از سنگ منهدم که گويی از سنگ يکپاره تراشيده اند به بالای پنجاه گز و پهنای سی گز و نقاشی و نقاری کرده و ده در نيکو بر آن درگاه نهاده چنان که ميان هر دو در به يک پايه بيش نيست و بر درها تکلف بسيار کرده از آهن و برنج دمشق و حلقه ها و ميخ ها بر آن زده و گويند اين درگاه را سليمان بن داود عليه السلام ساخته است از بهر پدرش و چون به درگاه در روند روی سوی مشرق از آن دو در آنچه بر دست راست باب الرحمه گويند و ديگر را باب التوبه و گويند اين در است که ايزد سبحانه و تعالی توبه داود عليه السلام آن جا نپذيرفت و بر اين درگاه مسجدی است نغز وقتی چنان بوده که دهليزی و دهليز را مسجد ساخته اند و آن را به انواع فرش ها بياراسته و خدام آن جداگانه باشد و مردم بسيار آن جا روند و نماز کنند و تقرب جويند به خدای تبارک و تعالی بدان که آن جا توبه داود عليه السلام قبول افتاده همه خلق اميد دارند و از معصيت بازگردند و گويند داود عليه السلام پای از عتبه در اندرون نهاده بود که وحی آمد به بشارت که ايزد سبحانه و تعالی توبه او پذيرفت او همان جا مقام کرد و به طاعت مشغول شد و من که ناصرم در آن مقام نماز کردم و از خدای سبحانه و تعالی توفيق طاعت و تبرا از معصيت طلبيدم خدای سبحانه و تعالی همه بندگان را توفيق آنچه رضای او در آن است روزی کناد و از معصيت توبه دهاد به حق محمد و آله طاهرين.وبر ديوار شرقی چون به گوشه رسد که جنوبی است و قبله بر ضلع جنوبی است و پيش ديوار شمالی مسجدی است سرداب که به درجه های بسيار فرو بايد شدن و آن بيست گز در پانزده باشد و سقف سنگين بر ستون های رخام

و مهد (زادگاه)عيسی آن جا نهاده است و آن مهد سنگين است و بزرگ چنان که مردم در آن جا نماز کنند و من در آن جا نماز کردم و آن را در زمين سخت کرده اند چنان که نجنبيد و آن مهدی است که عيسی به طفوليت در آن جا بود و با مردم سخن می گفت و مهد در اين مسجد به جای محراب نهاده اند و محراب مريم عليها السلام در اين مسجد است بر جانب مشرق و محرابی ديگر از آن زکريا عليه السلام در اين جاست و آيات قرآن که در حق زکريا و مريم آمده است نيز بر آن محراب ها نوشته اند و گويند مولد عيسی عليه السلام در اين مسجد بوده . سنگی از اين ستون ها نشان دو انگشت دارد که گويی کسی به دو انگشت آن را گرفته است . گويند به وقت وضع حمل مريم آن دو ستون را به دو انگشت گرفته بود و اين مسجد معروف است به مهد عيسی عليه السلام و قنديل های بسيار برنجين و نقره گين آويخته چنان که همه شب ها سوزد . و چون از در اين مسجد بگذری هم بر ديوار شرقی چون به گوشه مسجد بزرگ رسند مسجدی ديگر است عظيم نيکو دوباره بزرگ تر از مسجد مهد عيسی و آن را مسجد الاقصی گويند . و آن است که خدای عزوجل مصطفی را صلی الله عليه و سلم شب معراج از مکه آن جا آورد و از آن جا به آسمان شد چنان که در قرآن آن را ياد کرده است سبحان الذی اسری بعبده ليلا من المسجدالحرام الی المسجدالاقصی الآيه و آن جا را عمارتی به تکلف کرده اند و فرش های پاکيزه افکنده و خادمان جداگانه ايستاده هميشه خدمت آن را کنند .

و چون به ديوار جنوبی بازگردی از آن گوشه مقدار دويست گز پوشش نيست و ساحت است و پوشش مسجد بزرگ که مقصوره د راوست بر ديوار جنوبی است و غربی . اين پوشش را چهارصد و بيست ارش طول است در صدو پنجاه ارش عرض ودويست و هشتاد ستون رخامی است وبر سر استوانه ها طاقی از سنگ درزده و همه ميآن دو ستون شش گز است همه فرش رخام ملون انداخته و درزها را به ارزير گرفته و مقصوره بر وسط ديوار جنوبی است بسيار بزرگ چنان که شانزده ستون در آن جاست . و قبه ای نيز عظيم بزرگ منقش به مينا چنان که صفت کرده آمد و در آن جا حصيرهايی مغربی انداخته و قنديل ها و مسرج ها جداجدا به سلسله ها آويخته است . و محرابی بزرگ ساخته اند همه منقش به مينا و دو جانب محراب دو عمود رخام است به رنگ عقيق سرخ ، و تمامت ازاره مقصوره رخام های ملون و بر دست راست محراب معاويه است ، و بر دست چپ محراب عمر است رضی الله عنه ، و سقف اين مسجد به چوب پوشيده است منقش و متکلف و بر ديوار مقصوره که با جانب ساحت است پانزده درگاه است ، د رهای به تکلف(بسختی) بر آن جا نهاده هر يک ده گز علو در شش گز عرض ، ده از آن جمله بر آن ديوار که چهارصد و بيست گز است ، و پنج بر آنکه صد و پنجاه گز است ، و از جمله آن درها يکی برنجی بيش از حدبه تکلف(هزینه) و نيکويی ساخته اند چنان که گويی زرين است به سيم سوخته نقش کرده و نام مامون خليفه بر آن جاست ، گويند مامون از بغداد فرستاده است و چون همه درها باز کنند اندرون مسجد چنان روشن شود که گويی ساحت بی سقف است اما وقتی که باد و باران باشد و درها باز نکنند روشنی از روزن ها باشد . و بر چهار جانب اين پوشش از آن شهری از شهرهای شام و عراق صندوق هاست و مجاوران نشسته چنان که اندر مسجد حرام است به مکه شرفه االله تعالی .

و ازبيرون پوشش بر ديوار بزرگ که ذکر رفت رواقی(راهرو سقف دار) است به چهل و دو طاق و همه ستون هاش از رخام ملون(رنگی) . و اين رواق با رواق مغربی پيوسته و در اندرون پوشش حوضی در زمين است که چون سر نهاده باشد زمين مستوری باشد جهت آب تا چون باران آيد در آن جا رود ، و بر ديوار جنوبی دری است و آن جا متواضع است و آب که اگر کسی محتاج وضو شود در آن جا رود وتجديد وضو کند چه اگر از مسجد بيرون شود به نماز نرسد و نماز فوت شود از بزرگی مسجد. و همه پشت بام ها به ارزير اندوده باشد ، و در زمين مسجد حوض ها و آبگيرها بسيار است در زمين بريده چه مسجد به يک بار بر سر سنگ است چنان که هر چند باران ببارد هيچ آب بدان فرود آيد ، و حوض های سنگين در زير ناودان ها نهاده سوراخی در زير آن که آب از آن سوراخ به مجری رود و به حوض رسد ملوث ناشده و آسيب به وی نرسيده .

و در سه فرسنگی شهر آبگيری ديدم عظيم که آب ها که از کوه فرود آيد در آن جا جمع شود و آن را راه ساختند که به جامع شهر رود ، و در همه شهر فراخی آب در جامع باشد ، اما در همه سراها حوض های آب باشد از آب باران که آن جا جز باران نيست و هرکس آب بام خود گيرد . و گرمابه هاو هر چه باشد همه آب باران باشد ، و اين حوض ها که در جامع است هرگز محتاج عمارت نباشد که سنگ خاره است ، و اگر شقی (شکاف) يا سوراخی بوده باشد چنان محکم کرده اند که هرگز خراب نشود ، و چنين گفته اند که اين را سليمان عليه السلام کرده است ، و سر حوض ها چنان است که چون تنوری و سرچاهی سنگين است برسر هر حوضی تا هيچ چيز در آن نيفتد ، و آب می دود چنان که هوا صافی شود و اثر نماند هنوز قطرات باران همی چکد . گفتم که شهر بيت المقدس بر سر کوهی است و زمين هموار نيست اما مسجد را زمين هموار و مستوی است ، و از بيرون مسجد به نسبت مواضع هر کجا نشيب(شیبدار گود) است ديوار مسجد بلند تر است از آن که پی بر زمين نشيب نهاده اند و هرکجا فراز است ديوار کوتاه تر است ، پس بدان موضع که شهر و محل ها درنشيب است مسجد را درهاست که همچنان که نقب باشد بريده اند و به ساحت مسجد بيرون آورده و از آن درها يکی را باب النبی عليه الصلوة و السلام گويند و اين در از جانب قبله يعنی جنوب است ، و اين را چنان ساخته اند که ده گز پهنا دارد و ارتفاع به نسبت درجات جايی پنج گز علو دارد يعنی سقف اين ممر(محل عبور) در جاها بيست گز علو(بالاتر) است ، و بر پشت آن پوشش مسجد است و آن ممر چنان محکم است که بنايی بدان عظمی بر پشت آن ساخته اند و در او هيچ اثر نکرده ، و در آن جا سنگ ها به کار برده اند که عقل قبول نکند که قوت بشری بدان رسد که آن سنگ را نقل و تحويل کند ، و می گويند آن عمارت سليمان بن داود عليه السلام کرده است ، و پيغمبر ما عليه الصلوات و السلام در شب معراج از آن رهگذر در مسجد آمد و اين باب بر جانب راه مکه است .

و به نزديک در بر ديوار به اندازه سپری بزرگ بر سنگ نقشی است ، گويند که حمزه بن عبدالمطلب عم رسول عليه السلام آن جا نشسته است سپری بر دوش بسته پشت بر آن ديوار نهاده و آن نقش سپر اوست . و بر اين در مسجد که اين ممر ساخته اند دری به دو مصراع بر آن جا نشانده ، ديوار مسجد از بيرون قريب پنجاه گز ارتفاع دارد و غرض از ساختن اين در آن بوده است تا مردم از آن محله را که اين ضلع مسجد با آن جاست به محله ديگر نبايد شد چون درخواهند رفت .

و بر در مسجد ازدست راست سنگی در ديوار است بالای آن پانزده ارش(از خمیدگی تا نوک انگشت دست) و چهار ارش عرض همچنين دراين مسجد از اين بزرگ تر هيچ سنگی نيست اما سنگ های چهار گز و پنج گز بسيار است که بر ديوار نهاده اند از زمين به سی و چهل گز بلندی . و د ر پهنای مسجد دری است مشرقی که آن را باب العين گويند که چون از اين در بيرون روند و به نشيبی فرو روند آن جا چشمه سلوان است . و دری ديگر است همچنين در زمين برده که آن را باب الحطة گويند ، و چنين گويند که اين در آن است که خدای عزوجل بنی اسراييل را بدين در فرمود در رفتن به مسجد قوله تعالی:” ادخلوالباب سجدا و قولوا حطة نغفرلکم خطاياکم و سنزيد المحسنين” و دری ديگر است و آن را باب السکينه گويند .و در دهليز آن مسجدی است با محراب های بسيار و در اولش بسته است که کسی در نتوان شد ، گويند تابوت سکينه که ايزد تبارک و تعالی در قرآن ياد کرده است آن جا نهاده است که فرشتگان برگرفتندی . و جمله درهای بيت المقدس زير و بالای نه در است که صفت کرده ام . صفت دکان که ميان ساحت(میدان) جامع است و سنگ صخره که پيش از ظهور اسلام آن قبله بوده است . بر ميان آن دکانی نهاده است و آن دکان از بهر آن کرده اند که صخره بلند بوده است و نتوانسته که آن را به پوشش درآورند . اين دکان اساس نهاده اند سيصد و سی ارش در سيصد ارش ارتفاع آن دوازده گز ، صحن آن هموار نيکو به سنگ رخام و ديوار هاش همچنين . درزهای آن به ارزير گرفته و چهارسوی آن به تخته سنگ های رخام همچون حظيره کرده و اين دکان چنان است که جز بدان راه ها که به جهت آن ساخته اند به هيچ جای ديگر بر آن جا نتوان شد . و چون بر دکان روند بر بام مسجد مشرف باشند .

و حوضی در ميان اين دکان در زير زمين ساخته اند که همه باران ها که بر آن جا به مجراها در اين حوض رود و آب اين حوض از همه آب ها که در اين مسجد است پاکيزه تر است . و چهار قبه در اين دکان است از همه بزرگ تر قبه صخره است که آن قبله بوده است .

****** صفت(ویژگی) قبه صخره :21

بنای مسجد چنان نهاده است که دکان به ميان ساحت آمده ، و قبه صخره به ميان دکان و صخره به ميان قبه . و اين خانه ای است مثمن(هشت ظلعی) راست چنان که هر ضلعی از اين هشتگانه سی و سه ارش است و چهار بر چهار جانب آن نهاده يعنی مشرقی و مغربی و شمالی و جنوبی و ميان هر دو در ضلعی است ، و همه ديوار به سنگ تراشيده کرده اند مقدار بيست ارش ، و صخره را به مقدار صد گز دور باشد و نه شکلی راست دارد يعنی مربع يا مدور بل سنگی نامناسب اندام است چنان که سنگ های کوهی ، و به چهار جانب صخره چهار ستون بنا کرده اند مربع به بالای ديوار خانه مذکور ، و ميا ن هر دوستون از چهارگانه جفتی اسطوانه رخام قايم کرده همه به بالای آن ستون ها ، و بر سر آن دوازده ستون استوانه بنياد گنبدی است که صخره در زير آن است و دور صد وبيست ارش باشد و ميان ديوار خانه و اين ستون ها و اسطوانه ها . يعنی آنچه مربع است و بنا کرده اند ستون می گويم و آنچه تراشيده و از يک پاره سنگ ساخته مدور آن را استوانه می گويم اکنون ميان اين ستون ها و ديوار خانه شش ستون ديگر بنا کرده است از سنگ های مهندم و ميان هر دو ستون سه عمود رخام ملون به قسمت راست نهاده چنان که در صف اول ميان دو ستون دو عمود بود اين جا ميان دو ستون سه عمود است ، و سر ستون ها را به چهار شاخ کرده که هر شاخی پايه طاقی است . و بر سر عمودی دو شاخ چنان که بر سر عمودی پايه دو طاق و بر سر ستونی پايه چار طاق افتاده است ، آن وقت اين گنبد عظيم بر سر اين دوازده ستون که به صخره نزديک است چنان است که از فرسنگی بنگری آن قبه چون سرکوهی پيدا باشد ، زيرا که از بن گنبد تا سر گنبد سی ارش باشد ، وبر سر بيست گز ديوار و ستون نهاده است که آن ديوار خانه است و خانه برکان نهاده استکه آن دوازده گز ارتفاع دارد ، پس از زمين ساحت مسجد تا سر گنبد شصت و دو گز باشد . و بام و سقف اين خانه به نجارت پوشيده سات ، و بر سر ستون ها و عمود ها و ديوار به صنعتی که مثل آن کم افتد .

و صخره مقدار بالای مردی از زمين برتر است ، و حظيره ای از رخام برگرد او کرده اند تا دست به وی نرسد ، صخره سنگی کبود رنگ است و هرگز کسی پای بر آن ننهاده است . و از آن سو که قبله است يک جای نشيبی دارد و چنان است که گويی بر آن جا کسی رفته است و پايش بدان سنگ فرو رفته است چنان که گويی گل نرم بوده که نشان انگشتان پای در آن چا بمانده است و هفت پی چنين برش است ، و چنان شنيدم که ابراهيم عليه السلام آن جا بوده است و اسحق عليه السلام کودک بوده است بر آن جا رفته و آن نشان پای اوست .و در آن خانه صخره هميشه مردم باشند از مجاوران و عابدان .

و خانه به فرش های نيکو بياراستند از ابريشم و غيره . و از ميان خانه بر سر صخره قنديلی نقره بر آويخته است به سلسله قنديل ها سلطان مصر ساخته است چنانچه حساب گرفتم يک هزار من نقره آلات در آن جا بود ، شمعی ديدم همان جا بس بزرگ چنان که هفت ارش درازی او بود سطبری سه شبر چون کافور زباجی و به عنبر سرشته بود و گفتند هر سال سلطان مصر بسيار شمع بدان جا فرستد و يکی از آن ها اين بزرگ باشد و نام سلطان به زر بر آن نوشته ، و آن جايی است که سوم خانه خدای سبحانه و تعالی است چه ميان علمای دين معروف است که هر نمازی که در بيت المقدس گذارند به بيست و پنج هزار نماز قبول افتد و آنچه به مدينه رسول عليه الصلوة و السلام کنند هر نمازی به پنجاه هزار نماز شمارند و آنچه به مکه معظمه شرفهاالله تعالی گذارند به صد هزار نماز قبول افتد ، خدای عزوجل همه بندگان خود را توفيق دريافت آن روزی کناد . گفتم که بام ها و پشت گنبد به ارزير اندوده اند و به چهار جانب خانه درهای بزرگ برنهاده است ، د و مصراع از چوب ساج ، و آن درها پيوسته باشد . و بعد از اين خانه قبه ای است که آن را قبه سلسله گويند ، و آن آن است که داود عليه السلام آن جا آويخته است که غير از خداوند حق را دست بدان نرسيدی و ظالم و غاصب را دست بدان نرسيدی و اين معنی نزديک علما مشهور است ، و آن قبه بر سر هشت عمود رخام است و شش ستون سنگين ، و همه جوانب قبه گشاده است الا جانب قبله که تا سربسته است و محرابی نيکو در آن جا ساخته .

و هم بر اين دکان قبه ای ديگر است بر چهار عمود رخام و آن را نيز جانب قبله بسته است ، محرابی نيکو بر آن ساخته آن را قبه جبرييل گويند ، و فرش در اين گنبد نيست بلکه زمينش خود سنگ است که هموار کرده اند ، گويند شب معراج براق را آن جا آورده اند تا پيغمبر عليه الصلوة و السلام گويند ، ميان اين قبه و قبه جبرييل بيست ارش باشد . اين قبه نيز بر چهار ستون رخام است و گويند شب معراج رسول عليه السلام و الصلوة اول به قبه صخره نماز کرد و دست بر صخره نهاد تا باز به جای خود شد و قرار گرفت و هنوز آن نيمه معلق است . و رسول صلی الله عليه و سلم از آن جا به آن قبه آمد که بدو منسوب است و بر براق نشست و تعظيم اين قبه از آن است . و در زير صخره غاری است بزرگ چنان که همشه شمع در آن جا افروخته باشد . و گويند چون صخره حرکت برخاستن کرد زيرش خالی شد و چون قرار گرفت همچنان بماند . صفت درجات راه دکان که بر ساحت جامع است : به شش موضع راه بر دکان است و هريکی را نامی است . از جانب قبله دو راهی است که به آن درجه ها بر روند که چون بر ميان جايی ضلع دکان بايستند يکی از آن درجاب بر دست راست باشد و ديگر بر دست چپ. آن را که بر دست راست بود مقام النبی عليه السلام گويند وآن را که بر دست چپ بود مقام غوری .

و مقام النبی از آن گويند که شب معراج پيغمبر عليه الصلوة و السلام بر آن درجات بر دکان رفته است و از آن جا در قبه صخره رفته . و را ه حجاز نيز بر آن جانب است .اکنون اين درجات راپهنای بيست ارش باشد ، همه درجه ها از سنگ تراشيده منهدم چنان که هر درجه به يک پاره يا دوپاره سنگ است مربع بريده و چنان ترتيب ساخته که اگر خواهند با ستور به آن جا بر توانند شد ، و بر سر درجات چهار ستون است از سنگ رخام سبز که به زمرد شبيه است الا بر آن که بر اين رخام ها نقطه بسيار است از هر رنگ . و بالای هر عمودی از اين ده ارش باشد و سطبری چندان که در آغوش دو مرد گنجد . و بر سر اين چهار عمود سه طاق زده است چنان که يکی مقابل در و دو بر دو جانب .

و پشت طاق ها راست کرده و اين شرفه و کنگره برنهاده چنان که مربعی می نمايد . و اين عمودها و طاق ها را همه به زر و مينا منقش کرده اند چنان که از آن خوب تر نباشد . و دارافزين دکان همه سنگ رخام سبز منقط است و چنان است که گويی بر مرغزار گل ها شکفته است . و مقام غوری چنان است که بر يک موضع سه درجه بسته است يکی محاذی دکان و دو بر جنب دکان چنان که از سه جای مردم بر روند و از اين جا نيز بر سه درجه همچنان عمودها نهاده است و طاق بر سر آن زده و شرفه نهاده و درجات هم بدان ترتيب که آن جا گفتم از سنگ تراشيده ، هر درجه دو يا سه پاره سنگ طولانی و بر پيش ايوان نوشته به زر و کتابه لطيف که امر به الامير ليث الدولة نوشتکين غوری . و گفتند اين ليث الدوله بنده سلطان مصر بوده و اين راه ها و درجات وی ساخته است . و جانب مغربی دکان هم دو جايگاه درجه ها بسته است و راه کرده همچنان به تکلف که شرح ديگر ها را گفتم . و بر جانب مشرقی هم راهی است همچنان به تکلف ساخته و عمودها زده و طاق ساخته و کنگره برنهاده آن را مقام شرقیی گويند .

و از جانب شمالی راهی است از همه عالی تر و بزرگ تر و همچنان عمودها و طاق ها ساخته و آن را مقامی شامی گويند . و تقدير کردم که بدين شش راه که ساخته اند صدهزار دينار خرج شده باشد ، و بر ساحت مسجد نه بر دکان جايی است چندان که مسجدی کوچک بر جانب شمالی که آن را چون حظيره ساخته اند از سنگ تراشيده و ديوار او به بالای مردی بيش باشد و آن را محراب داود گويند، و نزديک حظيره سنگی است به بالای مردی که سر وی چنان است که زيلوی کوچک تر از آن موضع افتد سنگ ناهموار ، و گويند اين کرسی سليمان بوده است ، و گفتند که سليمان عليه السلام بر آن جا نشستی بدان وقت که عمارت مسجد همی کردند ، اين معنی در جامع بيت المقدس ديده بودم و تصوير کرده و همان جا بر روزنامه که داشتم تعليق زده ، از نوادر به مسجد بيت المقدس درخت حور ديدم . پس از بيت المقدس زيارت ابراهيم خليل الرحمن عليه الصلوة و السلام عزم کردم . چهارشنبه غره ذی القعده سال ثمان و سی و اربعمائه . و از بيت المقدس تا آن جا که آن مشهد است شش فرسنگ است و راه سوی جنوب می رود . و بر راه ديه های بسيار است و زرع و قاغ بسيار است و درختان بی آب از انگور و انجير و زيتون و سماق خودروی نهايت ندارد .به دو فرسنگی شهر چهار ديه است و آن جا چشمه ای است و باغ و بساتين بسيار و آن را فراديس گويند خوشی و موضع را . و به يک فرسنگی شهر بيت المقدس ترسايان را جايی است که آن را عظيم بزرگ می دارند و هميشه قومی آن جا مجاور باشند و زايران بسيار رسند و آن را بيت اللحم گويند . و ترسايا ن آن جا قربان کنند و از روم آن جا بسيار آيند ، و من آنروز که از شهر بيامدم شب آن جا بودم . صفت خليل صلوات الله عليه .اهل شام و بيت المقدس اين مشهد را خليل گويند و نام ديه نگويند ، نام آن ديه مطلون است و بر اين مشهد وقف است با بسيار ديه های ديگر . و دبين ديه چشمه ای است که از سنگ بيرون می آيد آبکی اندک ، و راهی دور جوی بريده و آن را نزديک ديه بيرون آورده ، و از بيرون ديه حوضی ساخته اند سرپوشيده . آن آب را در آن حوض همی گيرند تا تلف نشود تا مردم ديه و زايران را کفاف باشد . مشهد بر کنار ديه است از سوی جنوب و آن جا جنوب مشرقی باشد . مشهد چهار ديواری است از سنگ تراشيده ساخته و بالای آن هشتاد ارش در پهنای چهل ارش ، ارتفاع ديوار بيست ارش ، سر ديوار دو ارش ثخانت دارد و محراب و مقصوره کرده است از پهنای اين عمارت و در مقصوره محراب های نيکو ساخته اند ، و دو گور در مقصوره نهاده است چنان که سرهای ايشان از سوی قبله است و هر دو گور به سنگ های تراشيده به بالای مردی برآورده اند آن که دست راست است قبر اسحق بن ابراهيم است و ديگر از آن زن اوست عليه السلام ، ميان هر دو گور مقدار ده ارش باشد ، و در اين مشهد زمين و ديوار را به فرش های قيمتی و حصيرهای مغربی آراسته چنان که از ديبا نيکوتر بود و مصلی نمازی حصير ديدم آن جا که گفتند امير الجيوش که بنده سلطان مصر است فرستاده است ، گفند آن مصلی در مصر به سی دينار زر مغربی خريده اند که اگر آن مقدار ديبای رومی بودی بدان بها نيرزيدی و مثل آن هيچ جايی نديدم .

چون از مقصوره بيرون روند به ميان ساحت مضد دو خانه است هر دو مقابل قبله ، آنچه بر دست راست است اندر آن قبر ابراهيم خليل صلوات الله عليه است و آن خانه ای بزرگ است ، و در اندرون آن خانه ای ديگر است که گرد او برنتواند گشت ، و چهار دريچه دارد که زايران گرد خانه می نگرند و از هر دريچه قبر را می بينند . و خانه را زمين و ديوار در فرش های ديبا گرفته است و گوری از سنگ برآورده به مقدار سه گز و قنديل ها و چراغدان ها نقره گين بسيار آويخته ، و آن خانه ديگر که بر دست چپ قبله است اندر آن گور ساره است که زن ابراهيم عليه السلام بود و ميان هر دو خانه رهگذری که در هر دو خانه در آن رهگذر است چون دهليزی و آن جا نيز قناديل و مسرجه های بسيار آويخته و چون از اين هر دو خانه بگذرند دو گورخانه ديگر است نزديک هم ، بر دست راست قبر يعقوب پيغمبر عليه السلام است و از دست چپ گورخانه زن يعقوب است . و بعد از آن خانه هاست که ضيافت خانه های ابراهيم صلوات الله عليه بوده است ، و دراين مشهد شش گور است . و از اين چار ديوار بيرون نشيبی است و از آن جا گور يوسف بن يعقوب عليه السلام است ، گنبدی نيکو ساخته اند و گوری سنگين کرده و بر آن جانب که صحراست ميان گنبد يوسف عليه السلام و اين مشهد مقبره ای عظيم کرده اند و از بسياری جاها مرده را بدان جا آورده اند و دفن کرده اند .

و بربام مقصوره که در مشهد است حجره ها ساخته اند مهمانان را که آن جا رسند و آن را اوقاف بسيار باشد از ديه ها و مستغلات در بيت المقدس و آن جا اغلب جو باشد و گندم اندک باشد و زيتون بسيار باشد ، مهمانان و مسافران و زايران را نان و زيتون دهند ، آن جا مدارها بسيار است که به استر و گاو همه روز آرد کنند ، و کنيزکان باشند که همه روز نان پزند و نان های ايشان هر يکی يک من باشد ، هر که آن جا رسد او را هر روز يک گرده نان و کاسه ای عدس به زيت پخته دهند و مويز(کشمش) نيز دهند و اين عادت از روزگار خليل الرحمن عليه السلام تا اين ساعت برقاعده مانده و روزی باشدکه پانصد کس آن جا برسند و همه را آن ضيافت مهيا باشد . گويند اول اين مشهد را در نساخته بودند و هيچ کس در نتوانستی رفتی الا از ايوان از بيرون زيارت کردندی .چون مهدی به ملک مصر بنشست فرمود تا آن را در بگشادند و آلت های بسيار بنهادند و فرش و طرح و عمارت بسيار کردند ، و در مشهد بر ميان ديوار شمالی است چنان که از زمين به چهار گز بالاست و از هر دو جانب درجات سنگين ساخته اند که به يک جانب بر روند و به ديگر جانب فرو روند و دری آهنين کوچک بر آن جا نشانده است . پس من از آن جا به بيت المقدس آمد م و از بيت المقدس پياده با جمعی که عزم سفر حجاز داشتند برفتم . دليل (راهنما)مردی جلد(زرنگ) و پياده رو نيکو بود او را ابوبکر همدانی می گفتند .

بسوی حجاز**** 22

به نيمه ذی القعده سال (438) از بيت المقدس برفتم سه روز را به جای رسيديم که آن را ارعز می گفتند و آن جا نيز آب روان و اشجار بود . به منزلی ديگر رسيديم که آن را وادی القری می گفتند ، به منزل ديگر رسيديم که از آن جا به ده روز به مکه رسيدم و آن سال قافله از هيچ طرف نيامد و طعام نمی يافت . پس که به سکة العطارين فرود آمدم برابر باب النبی عليه السلام روز دوشنبه به عرفات بوديم مردم پرخطر بودند از عرب . چون از عرفات بازگشتم دو روز به مکه بايستادم و به راه شام بازگشتم سوی بيت المقدس . پنجم محرم سال چهارصدو سی و نه هلاليه به قدس رسيديم .

شرح مکه و حج اين جا ذکر نکردم تا به حج آخرين به شرح بگويم .

ترسايان(مسیحیان) را به بيت المقدس کليسايی است که آن را بيعة القمامه گويند و آن راعظيم بزرگ دارند . و هر سال از روم خلق بسيار آن جا آيند به زيارت و ملک الروم نيز نهانی بيامد چنان که کس نداند . و به روزگاری که عزيز مصرالحاکم بامرالله بود قيصر روم آن جا آمده بود . حاکم از آن خبر داشت رکابداری از آن خود نزديک او فرستاد و نشان دادکه بدان حيلت و صورت مردی در جامع بيت المقدس نشسته است نزديک وی رو بگو که حاکم مرا نزديک تو فرستاده است و می گويد تا ظن نبری که من از تو خبر ندارم اما ايمن باش که به تو هيچ قصد نخواهم کرد . و هم حاکم فرمود تا آن کليسيا را غارت کردند و بکندند و خراب کردند ومدتی خراب بود . بعد از آن قيصر رسولان فرستاد و هدايا وخدمت های بسيار کرد ، و صلح طلبيد و شفاعت کرد تا اجازت عمارت کليسيا دادند و باز عمارت کردند ، و اين کليسيا جايی وسيع است چنان که هشت هزار آدمی را در آن جا باشد . همه به تکلف بسيار ساخته از رخام رنگين و نقاشی و تصوير .

و کليسيا را از اندرون به ديباهای رومی پيراسته و مصور کرده و بسيار زر طلا بر آن جا به کار برده و صورت عيسی عليه السلام چند جا ساخته که بر خری نشسته و صورت ديگر انبيا چون ابراهيم و اسماعيل و اسحق و يعقوب و فرزندان او عليهم السلام بر آن جا کرده و به روغن سندروس به دهن کرده و به اندازه هر صورتی آبگينه ای رفيق ساخته و بر روی صورت ها نهاده عظيم شفاف چنان که هيچ حجاب صورت نشده است و آن را جهت گرد و غبار کرده اند تا بر صورت ننشيند و هر روز آن آبگينه ها را خادمان پاک کنند . و جز اين چند موضع ديگر است همه به تکلف چنان که اگر شرح آن نوشته شود به تطويل انجامد .

در اين کليسيا موضعی است به دو قسم که بر صفت بهشت و دوزخ ساخته اند يک نيمه از آن وصف بهشتيان و بهشت است و يک نيمه از آن صورت دوزخيان و دوزخ و آنچه بدان ماند و آن جايی است که همانا در جهان چنان جای ديگر نباشد . و در اين کليسا بسا قسيسان(کشیشان) و راهبان نشسته باشند و انجيل خوانند و نماز بکنند و شب و روز به عبادت مشغول باشند . پس از بيت المقدس عزم کردم که در دريا نشينم و به مصر روم و باز از آن جا به مکه روم . باد معکوس بود به دريا متعذر بود رفتن .

 

عسقلان ****** 23

به راه خشک برفتم و به رمله بگذشتم . به شهری رسيديم که آن را عسقلان می گفتند و بازار و جامع نيکو ، و طاقی ديدم که آن جا بود کهنه ، گفتند مسجدی بوده است ، طاقی سنگين عظيم بزرگ چنان که اگر کسی خواستی خراب کند فراوان مالی خرج بايأ کرد تا آن خراب شود . و از آن جا برفتم در راه بسيار باديه ها و شهرها ديدم که شرح آن مطول می شود تخفيف کردم .به جايی رسيدم که آن را طينه می گفتند و آن بندر بود کشتی ها را . و از آن جا به تنيس می رفتند .

شهر تنيس

در کشتی نشستم تا تنيس و آن تنيس جزيره ای است و شهری نيکو و از خشکی دور است چنان که از بام های شهر ساحل نتوان ديد ، شهری انبوه و بازارهای نيکو و دو جامع در آن جاست . به قياس ده هزار دکان در آن جا باشد و صد دکان عطاری باشد . و ان جا در تابستان در بازارها کشگاب(کشک قرود) فروشند که شهری گرمسیر است و رنجوری بسيا باشد .

و آن جا قصب(حصیر) رنگين بافند از عمامه ها و قوايه ها و آنچه زنان پوشند . از اين قصب های رنگين هيچ جا مثل آن نبافند که در تنيس ، و آن چه سپيد باشد به دمياط بافتند ، و آن چه در کارخانه سلطانی بافند به کسی نفروشند و ندهند . شنيدم که ملک فارس بيست هزار دينار به تنيس فرستاده بود تا به جهت او يک دست جامه خاص بخرند و چند سال آن جا بودند و نتوانستند خريدن . و آن جا بافندگان معروفند که جامه خاص بافند ، شنيدم که کسی آن جا دستار سلطان مصر بافته بود آن را پانصد دينار زر مغربی فرمود و من آن دستار ديدم . گفتند چهار هزار دينار مغربی ارزد ، و بدين شهر تنيس بوقلمون بافند که در همه عالم جای ديگر نباشد . آن جامه ای زرين است که به هروقتی از روز به لونی ديگر نمايد و به مغرب و مشرق آن جامه از تنيس برند و شنيدم که سلطان روم کسی فرستاده بود و از سلطان مصر درخواسته بود که صد شهر از ملک وی بستاند و تنيس را به وی دهد .

سلطان قبول نکرد و او را از آن شهر مقصود قصب و بوقلمون بود . چون آب نيل زيادت شود ، آن وقت بدين جزطره و شهر حوض های عظيم ساخته اند به زير زمين فرود رود و آن را استوار کرده و ايشان آن را مصانع (انبار مخزن)خوانند ، و چون راه آب بگشايند آب دريا در حوض ها و مصانع رود و آب اين شهر از اين مصنع هاست که به وقت زياده شدن نيل پرکرده باشند و تاسال ديگر از آن آب برمی دارند و استعمال می کنند و هرکه را بيش باشد به ديگران می فروشند . و مصانع وقف نيز بسيار باشد که به غربا دهند . دو در اين شهر تنيس پنجاه هزار مرد باشد و مدام هزار شکتی در حوالی شهر بسته باشد از آن بازرگانان و نيز از آن سلطان بسيار باشد چه هرچه به کار آید همه بدين شهر بايد آورد که آن جا هيچ چيز نباشد و چون جزيره ای است تمامت معاملات به کشتی باشد . و آن لشکری تمام با سلاح مقيم باشد احتياط را تا از فرنگ و روم کس قصد آن نتوان کرد . و از ثقات شنودم که هر روز هزار دينار مغربی از آن جا به خزينه سلطان مصر برسد چنان که آن مقدار به روزی معين باشد . و محصل آن مال يک تن باشد که اهل شهر دو تسليم کنند در يک روز معين و وی به خزانه رساند که هيچ از آن منکسر نشود و از هيچ کس به عنف چيزی نستاند.

و قصب و بوقلمون که جهت سلطان بافند همه را بهای تمام دهند چنان که مردم به رغبت کار سلطان کنند نه چنان که در ديگر ولايت ها که از جانب ديوان و سلطان بر صناع سخت پردازند . و جامه عماری شترا و نمد زين اسپان بوقلمون بافند به جهت خاص سلطان . و ميوه و خواربار شهر از رستاق مصر برند . و آن جا آلات آهن سازندچون مقراض(کچک. قیچی) و کارد و غيره و مقراضی ديدم که از آن جا به مصر آورده بودند پنج دينار مغربی می خواستند چنان بد که چون مسمارش برمی کشيدند گشوده می شد و چون مسمار فرو می کرند در کار بود . و آن جا زنان را علتی می افتد به اوقات که چون مصروعی دو سه بار بانگ کنند وباز به هوش آيندو در خراسان شنيده بودم که جزيره ای است که زنان آن جا چون گربگان به فرياد می آيند و آن بر اين گونه است که ذکر رفت . و ازتنيس به قسطنطنيه کشتی به بيست روز رود .

و ما به جانب مصر(شهری در کنار نیل) روانه شديم و چون به نزديک دريا می رسد شاخ ها می شود و پراکنده در دريا می ريزد .

و آن شاخ آب را که ما در آن می رفتيم رومش می گفتند و همچنين کشتی از روی آب می آمد تا به شهری رسيديم که آن را صالحيه می گفتند و اين روستای پرنعمت و خواربار است و کشتی بسيار می سازند و هر زورق  را دويست خروار بار می کنند و به مصر می برند تا در دکان بقال می رود که اگر نه چنين بودی آزوقه آن شهر به پشت ستور نشايستی داشتن با آن مشغله که آن جاست . و ما بدين صالحيه از کشتی بيرون آمديم و آن شب نزديک شهر رفتيم .

**** توصیف ویژگی های شهر قاهره*** 24

روز يکشنبه هفتم صفر سال 439 که روز اورمزد بود از شهريورماه قديم در قاهره بوديم . صفت شهر مصر و ولايتش :

آب نيل ازميان جنوب و مغرب می آيد و به مصر می گذرد و به دريای روم می رود . آب نيل چون زيادت می شود دو بار چندان می شود که جيحون به ترمذ . و اين آب از ولايت نوبه(سودان جنوبی) می گذرد و به مصر می آيد و ولايت نوبه کوهستان است و چون به صحرا رسد ولايت مصر است و سرحدش که اول آن جا رسد اسوان می گويند . تا آن جا سيصد فرسنگ باشد . و بر لب آب همه شهر ها و ولايت هاست . و آن ولايت را صعيد الاعلی می گويند . و چون کشتی به شهر اسوان رسد از آن جا برنگذرد چه آب از درهای تنگ بيرون می آيد و تيز (تند) می رود . و از آن بالاتر سوی جنوب ولايت نوبه(جنوب سودان و ایتیوپی) است و پادشاه آن زمين ديگراست و مردم آن جا سياه پوست باشندو دين ايشان ترسای(مسیحی) باشد .

بازرگانان آن جا روند و مهره و شانه و پسد برند و از آن جا برده آورند .

و به مصر بدها يا نوبی باشد يا رومی . ديدم که از نوبه گندم و ارزن آورده بودند هر دوسیاه وبد . و گويند نتوانسته اند که منبع آب نيل(دریاچه اوگاندا ویکتوریا) را به حقيقت بدانند و شنیدم که سلطان مصر کس فرستاد تا يک ساله راه برکنار نيل رفته و تفحص کردند هيچ کس حقيقت آن ندانست الا آن که گفتند که از جنوب از کوهی می آيد که آن را جبل القمر گويند.

و چون آفتاب به سر سرطان رود آب نيل زيادت شدن گيرد از آن جا که به زمستان که قرار دارد بيست ارش بالا گيرد چنان که به تدريج روز به روز می افزايد .

به شهر مصر مقياس ها و نشان ها ساخته اند و عملی باشد به هزار دينار معيشت که حافظ آن باشد مکه چند می افزايد و از آن روز که زيادت شدن گيرد مناديان به شهر اندر فرستدکه ايزد سبحانه و تعالی امروز در نيل چندين زيادت گردانيد و هر روز چندين اسبع زیادت شدو چون يک گز تمام یم شود آن وقت بشارت می زنند و شادی می کنند تا هجده ارش برآيد و ان هجده ارش معهود است يعنی هر وقت که از اين کم تر بود نقصان گويند وصدقات دهند ونذرها کنندو اندوه و غم خورند چون اين مقدار بيش شود شادی ها کنند و خرمی ها نمايند و تاهجده گز بالا نرود خراج سلطان بر رعيت ننهند . و از نيل جوی ها بسيار بريده اند و به اطراف رانده و از آن جا جوی ها ی کوچک برگرفته اند يعنی از آن انها ر .

بر آن ديه ها و ولايت هاست. و دولاب ها(دول آب ظرف آب ساخته از چرم) ساخته اند چندان که حصر(محاسبه) و قياس آن دشوار باشد. همه ديه ها(روستا) و ولايت ها(استان ها) مصر بر سربلندی ها و تل ها باشد و به وقت زيادت نيل همه آن ولايت در زير آب باشد ديه ها از اين سبب بر بلندی ها ساخته اند که غرق نشود ، و از هر ديهی به ديهی ديگر به زورقی(قایق) روند . و از سر ولايت تا آخرش سکری(پیاده رو) ساخته اند از خاک که مردم از سر آن سکر روند يعنی از جنب نيل . و هر سال ده هزار دينار مغربی از خزانه سلطان به دست عاملی معتمد بفرستد تا آن عمارت تازه کنند . و مردم آن ولايت همه اشغال ضروری خود را ترتيب کرده باشند آن چهار ماه که زمين ايشان در زير آب باشد . و در سواد آن جا و روستاهاش هر کس چندان نان پزد که چهار ماه کفاف وی باشد و خشک کنند تا زيان(از بین نرود) نشود .

و قاعده آب چنان است که از روز ابتدا چهل روز می افزايد تا هجده ارش بالا گيرد و بعد از آن چهل روز ديگر برقرار بماند هيچ زياد و کم نشود و بعد از آن به تدريج(کم کم) روی به نقصان(کاهش) نهد به چهل روز ديگر تا آن مقام رسد که زمستان بوده باشد . و چون آب کم آمدن گيرد مردم بر پی آن می روند و آنچه خشک می شود زراعتی که خواهند می کنند . و همه زرع ايشان صيفی و شتوی بر آن کيش(کشت) باشد و هيچ آب ديگر نخواهد . شهر مصر ميان نيل و درياست . و نيل از جنوب می آيد و روی به شمال می رود و در دريا می ريزد .

******اسکندريه****** 25

و از مصر تا اسکندريه سی فرسنگ گيرند . و اسکندريه بر لب دريای روم(مدیترانه) و کنار نيل است ، و از آن جا ميوه بسيار به مصر آورند به کشتی و آنجا مناره است که من ديدم آبادان بود به اسکندريه . و آن جا طعنی بر آن مناره (فانوس دریایی) آيينه ای حراقه ساخته بودند که ره کشتی روميان که از استانبول می آمدی چون به مقابل آن رسيدی آتشی از آن آينه افتادی و بسوختی . و روميان بسيار جد و جهد کردند و حيله ها نمودند و کس فرستادند و آن آيينه بشکستند ، به روزگار حاکم سلطان مصر مردی نزديک او آمده بود قبول کرده که آن آيينه را نيکوب تر کند چنان که به اول بود . حاکم گفته بود حاجت نيست که اين ساعت خود روميان هر سال زر و مال می فرستندو راضی اند که لشکر ما نزديک ايشان برود و سر به س پسنده است .

و اسکندريه را آب خوردنی، از باران باشد. و رد همه صحرای اسکندريه از آْن عمودهای سنگين افتاده باشد که صفت(توصیف) آن مقدم(قبلا) کرده ايم،. و آن دريا همچنان می کشد(درازا دارد ) تا قيروان(شهری در تونس) . و از مصر تا قيروان(کاروان) صد و پنجاه فرسنگ باشد . قيروان ولايتی است شهر معظمش سلجماسه است که به چهار فرسنگی درياست ، شهر بزرگ بر صحرا نهاده و باروی محکم دارد و در پهلوی آن مهديه است که مهدی از فرزندان اميرالمومنين حسين بن علی رضی الله تعالی عنهما ساخته است بعد از آن که مغرب واندلس گرفته بود وبدين تاريخ به دست سلطان مصر بود و آن جا برف بارد و ليکن پای نگيرد،

(مراکش و اندلس)

و دريا از اندلس بر دست راست سوی شمال بازگردد و ميان مصر و اندلس هزار فرسنگ است و همه مسلمانی است . و اندلس ولايتی بزرگ است و کوهستان است برف بارد و يخ بندد و مردمانش سفيد پوست و سرخ موی(بلوند) باشند و بيش تر گربه چشم(آبی) باشند همچون صقلابيان(اسلاویان) . و زير دريای روم است چنان که دريا ايشان را مشرقی شود .

و چون اندلس از دست راست روند سوی شمال همچنان لب لب دريا به روم پيوندد . و از اندلس به غزوه(جنگ) به روم بسيار روند . اگر خواهند به کشتی و دريا به قسطنطنيه= (کنستانتینوپل) اسلامبول- فعلی توان شدن و ليکن خليج های بسيار بود هريک دويست وسيصد فرسنگ عرض که نتوان گذشتن الا به کشتی . مقرر از مردم ثقه (آگاه) شنيدم که دور Dour(طول و مساحت)  اين دريا چهار هزار فرسنگ است . شاخی از آن دريا به تاريکی درشده است چنان که گويند سر آن شاخ هميشه فسرده باشد از آن سبب که آفتاب آن جا نمی رسد و يکی از آن جزاير که در آن درياست سقلطه است که از مصر کشتی به بيست روز آن جا رسد و ديگر جزاير بسيار است و گفتند سقليه بر هشتاد فرسنگ در هشتاد فرسنگ است و هم سلطان مصر راست(مال اوست) ، و هر سال کشتی آيد و مال آن جا به مصر آورد و از آن جا کتان باريک آورند و تفصيل های با علم باشد که يکی از آن به مصر ده دينار مغربی ارزد . و از مصر چون به جانب مشرق روند به دريای قلزم رسند و قلزم شهری است بر کنار دريا که از مصر تا آن جا سی فرسنگ است . و اين دريا شاخی است از دريای محيط که از عدن شکافته سوی شمال رود و چون به قُلزم(دریای سرخ) رسد ملاقی شود (به هم پیوندد) و گستسته و گويند عرض اين خليج دويست فرسنگ است . ميان خليج و مصر کوه و بطابان است که در آن هيچ آب و نبات(گیاه) نيست ، و هر که از مصر به مکه خواهد شد سوی مشرق بايد شدن . چون به قلزم رسد دو راه باشد يکی برخُشکی و يکی بر آب آن چه به راه خَشک می رود به پانزده روز به مکه رود و آن بيابانی است که سيصد فرسنگ باشد و بيش تر قافله مصر بدان راه رود و اگر به راه دريا روند بيست روز روند به جار و جار شهرکی است از زمين حجاز بر لب دريا که از جار تا مدينه رسول صلی الله عليه و سلم سه روز راه است و از مدينه به مکه صد فرسنگ است و اگر کسی از جار بگذرد و همچنان به دريا رود به ساحل يمن رود و از آن جا به سواحل عدن سوی جنوب رود که ميل سوی مغرب شود به زنگبار و حبشه رود و شرح آن به جای خود گفته شود . و اگر از مصر به جانب جنوب بروند و از ولايت نوبه(سودان) بگذرند به ولايت مصامده(اوگاندا) رسند و آن زمين است علف خوار عظيم و چهار پای بسيار و مردم سياه پوست درشت استخوان غليظ باشند و قوی ترکيب و از آن جنس در مصر لشکريان بسيار باشند زشت و هياکل عظيم ايشان را مصامده گويند پياده جنگ کنند به شمشير و نيزه و ديگر آلات کار نتوانند فرمود  صفت شهر قاهره

چون از جانب شام به مصر روند اول به شهر قاهره رسند چه مصر جنوبی است و اين قاهره معزيه گويند . و فسطاط لشکرگاه را گويند و اين چنان بوده است که يکی از از فرزندان اميرالمومنين حسين بن علی صلوات الله عليهم اجمعين که او را المعز لدين الله گفته اند مُلک مغرب گرفته است تا اندلس و از مغرب سوی مصر لشکر فرستاده است از آب نيل می بايست گذشتن و بر آب نيل گذر نمی توان کرد يکی آن که آبی بزرگ است .و دوم نهنگ بسيار در آن باشد که هر حيوانی که به آب افتد در حال فرو می برند و گويند به حوالی شهر مصر در راه طلسمی کرده اند که مردم را زحمت نرسانند و ستور(چهارپایان) را  و به هيچ جای ديگرکسی را زهره(جرات) نباشد در آب شدن به يک تير پرتاب دور از شهر و گفتند المعزالدين الله لشکر خود را بفرستاد و بيامدند ان جا که امروز شهر قاهر ه است و فرمود که چون شما آن جا رسيد سگی سياه پيش از شما د رآب رود و بگذرد .شما به دنبال آن سگ برويد و بگذرد بی انديشه و گفتند که سی هزار سوار بودند که بدان جا رسيدند همه نوادگان او بودند . آن سگ سياه همچنان پيش از لشکر در رفت و ايشان بر اثر او رفتند و از آب بگذشتند که هيچ آفريده را خللی نرسيد و هرگز کس نشان نداده بود که کسی سواره از رود نيل گذشته باشد ، و اين حال در تاريخ سال 363 ق بوده است .

و سلطان خود به راه دريا به کشتی بيامده است و آن کشتی ها که سلطان در او به مصر آمده است چون نزديک قاهره رسيد تهی کردند و از آب آوردند و در خشکی رها کردند همچنان که چيزی آزاد کنند . وراوی آن قصه آن کشتی ها را ديد هفت عدد کشتی است هريک به درازی صد و پنجاه ارش و در عرض هفتاد ارش و هشتاد سال بود تا آن جا نهاده بودند . و در تاريخ سال  441  بود که راوی  اين حکايت آن جا رسيد . و در وقتی که المعز لدين الله بيامد در مصر سپاهسالاری از آن خليفه بغداد بود پيش معز آمد به طاعت و معز با لشکر بدان موضع که امروز قاهره است فرود آمد و آن لشکرگاه را قاهره نام نهادند آنچه آن لشکر آن جا را قهر کرد و فرمان داد تا هيچ کس از لشکر وی به شهر در نرود و به خانه کسی فرو نيايد ، و بر آن دشت مصری بنا فرمود و حاشيت خود را فرمود تا هرکس سرايی و بنايی بنیاد افکند و آن شهری شد که نظير آن کم باشد . و تقدير کردم که در اين شهر قاهره از بيست هزار دکان کم نباشد همه ملک سلطان . و بسيار دکان هاست که هريک را د رماهی ده دينار مغربی اجره است و ازدو دينار کم نباشد و کاروانسرای و گرمابه و ديگر عقارات(ساختمان) چندان است که آن را حد و قياس نيست .

تمامت ملک سلطان که هيچ آفريده را عقار و مُلک نباشد مگر سراها و آن چه خود کرده باشد و شنيدم که در قاهره و مصر هشت هزار سرای از آن سلطان است که آن را به اجارت دهند  و هرماه کرايه ستانند و همه به مراد مردم به ايشان دهند و از ايشان ستانند نه آن که بر کسی به نوعی به تکليف(ستم) کنند .

و قصر سلطان ميان شهر قاهره است و همه حوالی آن گشاده(فضای باز ) که هيچ عمارتی بدان نه پيوسته است ، و مهندسان آن را مساحت کرده اند برابر شهرستان ميارفارقين(در ترکیه) است . و گرد بر گرد آن گشوده است . هر شب هزار مرد پاسبان اين قصر باشند پانصد سوار و پانصد پياده که از نماز شام بوق و دهل و کاسه می زنند و گردش می گردند تا روز . و چون از بيرون شهر بنگرند قصر سلطان چون کوهی نمايد از بسياری عمارات و ارتفاع آن ، اما از شهر هيچ نتوان ديد که باروی آن عالی است ، و گفتند که در اين قصر دوازده هزار خادم اجری خواره است و زنان و کنيزکان خود که داند الا آن که گفتند سی هزار آدمی در آن قصری است و آن دوازده کوشک است . و اين حرم را ده دروازه است بر روی زمين هر يک را نامی بدين تفصيل غير از ان که در زير زمين است : باب(دروازه) الذهب ، باب البحر ، باب السريج ، باب الزهومه ، باب السلام ، باب الزبرجد ، باب العبد ، باب الفتوح ، باب الزلاقه ، باب السريه . و در زيرزمين دری است که سلطان سواره از آن جا بيرون رود ، و از شهر بيرون قصری ساخته است که مخرج (خروجی)آن رهگذر در آن به قصر است و آن رهگذر را همه سقف محکم زده اند از حرم تا به کوشک و ديوار کوشک از سنگ تراشيده ساخته اند که گويی از يک پاره سنگ تراشيده اند ، و منظرها و ايوان های عالی برآورده و از اندرون دهليز(راهرو سقف دار) دکان ها بسته . و همه ارکان دولت و خادمان سياهان بوند و روميان . و وزير شخصی باشد که به زهد و ورع(زرنگی) و امانت و صدق و علم و عقل از همه مستثنی باشد و هرگز آن جا رسم شراب خوردن نبوده است يعنی به روزگار آن حاکم و در ايام وی هيچ زن از خانه بيرون نيامده بود و هيچ کسی مويز(کشمش) نساختنی احتياط را نبايد که از آن سرکه کننند و هيچ کسی را زهره(جرات) نبود که شراب خورد و فقاع(آبجو) هم نخوردندی که گفتند ی مست کننده است و مستحيل شده .

قاهره پنج دروازه دارد :

دروازه باب النصر ، باب الفتوح ، باب القنطرة ، باب الزويلة ، باب الخليج . و شهر بارو ندارد اما بناها مرتفع است که از بارو قوی تر و عالی تر است . و هر سرای و کوشکی حصاری است . و بيش تر عمارات پنج اشکوب و شش اشکوب باشد و آب خوردنی از نيل باشد سقايان(آب فروشان) با شتر نقل کنند . و آب چاه ها هرچه به رود نيل نزديک تر باشد خودش باشد و هرچه دور از نيل باشد ، شور باشد . و مصر و قاهره را گويند پنجاه هزار شتر راويه کش است که سقايان آب کشند و سقايان که آب بر پشت کشند خود جدا باشند به سبوهای برنجين و خيک ها در کوچه های تنگ که راه شتر نباشد .

و اندر شهر در ميان کوچه ها باغچه ها و اشجار باشد و آب از چاه دهند و در حرم سلطان حرمستان هاست که از آن نيکوتر نباشد و دولاب ها ساخته اند که آن بساتين را آب دهد و بر سر بام ها هم درخت نشانده باشند و تفرجگاه ها ساخته و در آن تاريخ که من آن جا بودم خانه ای که زمين وی بيست گز در دروازه گز بود به پانزده دينار مغربی به اجارت داده بود در يک ماه چهار اشکوب بود سه از آن به کراء داده بودند و طبقه بالايين از خداونديش می خواست که هر ماه پنج دينار مغربی بدهد و صاحب خانه به وی نداد گفت که مرا بايد که گاهی د رآن جا باشم و مدت يک سال که ما آن جا بوديم همانان دو بار در آن خانه نشد . و آن سراها چنان بود از پاکيزگی و لطافت که گويی از جواهر ساخته اند نه از گچ و آجر و سنگ

و تمامت سرای های قاهره جدا جدا نهاده است چنان که درخت و عمارت هيچ آفريده بر ديوار غيری نباشد و هرکه خواهد هرگه که بايدش خانه خود باز تواند شکافت و عمارت کردکه هيچ مضرتی به ديگری نرسد . و چون از شهر قاهره سوی مغرب بيرون شوی جوی بزرگی است که آن را خليج گويند و آن را خليج را پدر سلطان کرده است و او  را بر آن آب سيصد ديه خالصه است .

و سر جوی از مصر برگرفته است وبه قاهره آورده و آن جا بگردانيده و پيش قيصر(کی سر) سلطان می گذرد . و دو کوشک بر سر آن خليج کرده اند يکی را از آن لوءلوء(مرجان) خوانند وديگری را جوهره(گوهر) . و قاهره راچهار مسجدجامع است که روز آدينه نماز جماعت کنند. يکی را از آن ازهر(الاظهر) گويند و جامع نور و جامع حاکم و جامع معز و اين جامع بيرون شهر است بر لب نيل . و از مصر چون روی به قبله کنند به مطلع حمل بايد کرد . و از مصر به قاهره کم از يک مطل باشد . و مصر جنوبی است و قاهره شمالی . و نيل از مصر می گذرد و به قاهره رسد ، و بساتين و عمارات هر دو شهر به هم پيوسته است . و تابستان همه دشت و صحرا چون دريايی باشد و بيرون از باغ سلطان که بر سربالايی است که آن پر نشود ديگر همه زير آب است. صفت فتح خليج . بدان وقت که رود نيل وفا کند يعنی از دهم شهريورماه تا بيستم آبان ماه قديم که آب زايد باشد هژده (18) گز ارتفاع گيرد از آنچه در زمستان بوده باشد . و سر اين جوی ها و نهرها بسته باشد به همه ولايت .پس اين نهر که خليج می گويند و ابتدای آن پيش شهر مصر است و به قاهره برمی گذرد و آن خاص(ویژه) سلطان است . سلطان برنشيند و حاضر شود تا آن بگشايند . آن وقت ديگر خليج ها و نهرها و جوی ها بگشايند در همه ولايت و آن روزها بزرگ تر عيد ها باشد و آن را رکوب فتح الخليج گويند ، چون موسم آن نزديک رسد بر سر آن جوی بارگاهی عظيم متکلف به جهت سلطان بزنند از ديبای رومی همه به زر دوخته و به جواهر مکلل کرده با همه الات که در آن جا باشد چنان که صد سوار در سايه آن بتوانند ايستادن  و در پيش اين شراع خيمه ای بروقلمون خرگاه عظيم زده باشند ، و پيش از رکوب در اصطبل سه روز طبل و بوق و کوس زنند تا اسپان با آن آوازها الفت گيرند تا چون سلطان برنشيند ده هزار مرکب به زين زين و طوق و سرافسار مرصع ايستاده باشند همه نمد زين های ديبای رومی و بوقلمون چنانچه قاصدا بافته باشند و نه بريده ونه دوخته و کتابه بر حواشی(حاشیه ها گوشه ها) نوشته به نام سلطان مصر و بر هر اسبی زرهی يا جوشنی افکنده و خودی بر کوهه زين نهاده و هرگونه سلاحی ديگر و بسيار شتران با کجاوه های آراسته و استران با عماره های آراسته همه به زر و جواهر مرصع(طلاکاری) کرده و به مرواريد حليله های آن دوخته آورده باشند در اين روز خليج که اگر صفت آن کنند سخن به تطويل انجامد .

و آن روز لشکر سلطان همه برنشينند گروه گروه و فوج فوج ، و هر قومی را نامی و کنيتی باشد گروهی را کتاميان گويند ايشان از قيروان در خدمت المعز لدين الله بودن و گفتند بيست هزار سوارند ، و گروهی را باطليان گويند مردم مغرب بودن که پيش ازا آمدن سلطان به مصر آمده بودندگفتند پانزده هزار سوارند . گروهی را مصامده می گفتند ايشان سياهانند از زمين مصموديان و گفتند بطست هزار مردهند ، و گروهی را مشارقه می گفتند و ايشان ترکان بودند و عجميان سبب آن که اصل ايشان تازی نبوده است اگر چه ايشان بيشتر همان جا در مصر زاده اند اما اسم ايشان از اصل مشتق بود . گفتند ايشان ده هزار مرد بودند عظيم هيکل . گروهی را عبيد الشراء گويند ايشان بندگان درم خريده بودند ، گفتند ايشان سی هزار مردند . گروهی را بدويان می گفتند مردمان حجاز بودند همه نيزه وران ، گفتند پنجاه هزار سوارند .

گروهی را استادان می گفتند هه خادمان بودند سفيد و سياه که به نام خدمت خريده بودند و ایشان سی هزار سوارند . گروهی را سراييان می گفتند و پيادگان بودند از هر ولايتی آمده بودند و ايشان را سپاهسالاری باشد جداگانه که تيمار(سرپرستی) ايشان دارد و ايشان هر قومی به سلاح ولايت خويش کار کنند ، ده هزار مرد بودند . گروهی را زنوج(زنگی ها) می گفتند ايشان همه به شمشير جنگ کنند و پس گفتند ايشان سی هزار مردند . و اين همه لشکر روزی خوار سلطان بودند و هريک را به قدر مرتبه مرسوم و مشاهره معين بود که هرگز براتی به يک دينار بر هيچ عامل و رعيت ننوشتندی الا آن که عمال آنچه مال ولايت بودی سال به سال تسليم خزانه کردندی و ازخزانه به وقت معين ارزاق آن لشکر بدادندی چنان که هيچ علمدار و رعيت را از تقاضای لشکری رنجی نرسيدی. و گروهی ملک زادگان و پادشاه زادگان اطراف عالم بودند که آن جا رفته بودند وايشان را از حساب لشکری و سپاهی نشمردندی .

از مغرب و يمن و روم و صقلاب ونوبه و حبشه و ابنای خسرو دهلی و دمارد ايشان به آن جا رفته بودند ، و فرزندان شاهان گرجی و ملک زادگان ديلميان و پسران خاقان ترکستان و ديگر طبقات اصناف مردم چون فضلا و ادبا و شعرا و فقها بسيار آن جا حاضر بودند و همه را ارزاق(روزی. مزد) معين بود و هيچ بزرگ زاده را کم از پانصد دينار ارزاق نبود و( بعضی) ببود که دوهزار دينار مغربی( رزق و روزی) بود و هيچ کار ايشان را نبودی الا آن که چون وزير بر نشستی رفتندی سلام کردندی و باز به جای خود شدندی .

اکنون با سر حديث فتح خليج رويم ؛ آن روز که بامداد سلطان به فتح خليج بيرون خواست شد ده هزار مرد به مزد گرفتندی که هريک از آن جنيبتان که ذکر کرديم يکی را به دست گرفته بودی و صد صد می کشيدندی ، و در پيش بوق و دهل و سرنا نمی زدندی ، و فوجی از لشکر برعقب ايشان می شدی . از در حرم سلطان همچنين تا سرفتح خليج بردندی و باز آوردندی ، هر مزدوری که از آن جنيبتی کشيده بود سه درم بدادندی . و از پس اسپان، شتران با مهدها و مرقدها بکشيدندی . و ازپس ايشان استران با عمرای ها . آن وقت سلطان از همه لشکرها و جنيبت ها دو ر می آمد .

مردی جوان تمام هيکل  پاک صورت ، از فرزندان اميرالمومنين حسين بن علی بن ابی طالب صلوات الله عليهما و موی سر سترده بودی . بر استری(اسبی) نشسته بود زين و لگامی بی تکلف چنان که زر وسيم بر آن نبود و خويشتن پيراهنی پوشيه سفيد با فوطه ای(شال) فراخ بزرگ چنان که در بلاد عرب رسم است و به عجم دراعه می گويند و گفتند آن پيراهن را ديبقی می گويند و قيمت آن ده هزار دينار باشد و عمامه ای هم از آن رنگ بر سر بسته و همچنين تازيانه ای عظيم قيمتی در دست گرفته و درپيش او سيصد مرد ديلم می رفت همه پياده و جامه های زربفت رومی پوشيده و ميان بسته آستين های فراخ به رسم مردم مصر همه با زوپين ها و تيرها و پايتاب ها پيچيده و مظله داری(چتر دار) با سلطان می رود بر اسپی نشسته و دستاری زرين مرصع بر سر او و دستی جامه پوشيده که قيمت آن ده هزار دينار زر مغربی باشد و آن چتر که به دست دارد به تکلفی(هزینه) عظيم همه مرصع(زینت شده طلا و سنگ و دُر کوبی) و مکلل هيج سوار ديگر با سلطان نباشد ، و در پيش او اين ديلميان بودند و بر دست راست و چپ او چندين مجمره دار می روند از خادمان و عنبر و عود می سوزند ، و رسم ايشان آن بود که هر کجا سلطان به مردم رسيدی او را سجده کردندی و صلوات دادندی، از پس او وزير می آمدی با قاضی القضاة(دادستان کل) و فوجی انبوه از اهل علم و ارکان دولت . و سلطان برفتی تا آن جا که شراع زده بودند و برسربند خليج يعنی فم النهر و سواره در زير آن بايستادی ساعتی بعد از آن خشت زوپينی به دست سلطان دادندی تا بر اين بند زدی و مردم به تعجيل(با شتاب) به کلنگ و بيل و مخرفه آن بند را بر دريدندی .

آب خود که بالا گرفته باشد قوت کند و به يکبار فرو رود و به خليج اندر افتد . اين روز همه خلق مصر و قاهره به نظاره آن فتح خليج آمده باشند و انواع بازی های عجيب بيرون آورند ، و اول کشتی که در خليج افکنده باشد جماعتی خراسان که به پارسی گنگ و لال می گويند در آن کشتی نشانده باشند مگر آن را به فال داشته بوده اند و آن روز سلطان ايشان را صدقات فرمايد . و بيست و يک کشتی بود از آن سلطان که آبگيری نزديک قصر سلطان ساخته بودند چندان که دو سه ميدان و آن کشتی ها هر يک را مقدار پنجاه گز طول و بيست گز عرض بود همه به تکلف با زر و سيم و جواهر و ديباها آراسته که اگر صفت آن کنند اوراق بسيار نوشته شود و بيش تر اوقات آن کشتی ها را در آن آبگير چنان که استر در استرخانه بسته بودندی . و باغی بود سلطان را به دو فرسنگی شهر که آن را عين الشمس می گفتند .

و چشمه ای نيکو در آن جا ، و باغ را خود به چشمه باز می خوانند و می گويند که آن باغ فرعون بوده است ، وبه نزديک آن عمارتی کهنه ديدم چهار پاره سنگ بزرگ هر يک چون مناره ای و سی گز قايم ايستاده و از سرهای آن قطرات آبچکان و هيچ کس نمی دانست که آن چيست و در باغ درخت بلسان بود می گفتند پدران آن سلطان از مغرب آن تخم بياوردند و آن جا بکشتند و در همه آفاق جايی نيست و به مغرب نيز نشان نمی دهند و آن را هرچند تخم هست اما هر کجا می کارند نمی رويد و اگر می رويد روغن حاصل نمی شود و درخت آن چون درخت مورد است که چون بالغ می شود شاخه های آن را به تيغی خسته می کنند و شيشه ای بر هر موضعی می بندند تا اين دهونه همچنان که صمغ از آن جا بيرون می آيد .

چون دهن(روغن) تمام بيرون آيد درخت خشک می شود و چوب آن را باغبانان به شهر آورند و بفروشند . پوستی ستبر باشد که چون از آن جا باز می کنند و می خورند طعم لوز دارد و از بيخ آن درخت سال ديگر شاخه ها برمی آيد و همان عمل با آن می کنند .

محله های شهر قاهره 26

شهر قاهره را ده محله است وايشان محلت را حاره می گويند و اسامی آن اين است :

اول حاره(محله) برجوان ، جاره زويله ، حاره الجودريه ، حاره الامرا ، حراه الديالمه ، حاره الروم ، حاره الباطليه ، قصر الشوک ، عبيد الشری ، حاره المصامده .

صفت شهر مصر .

بر بالايی نهاده و جانب مشرقی شهر کوه است اما نه بلند بلکه سنگ هاست و پشت های سنگين . و بر کناره شهر مسجد طولون است بر سربلندی و دو ديوار محکم کشيده که جز ديوار آمد و ميار فاتين به از آ ن نديدم . و آن را اميری از آن عباسيان کرده است(ساخته است) که حاکم مصر بوده است وبه روزگار حاکم بامرالله که جد اي« سلطان بود فرزندان اين طولون بيامده اند و اين مسجد را به سی هزار دينار مغربی فروختند و بعد از مدتی ديگر مناره ای که در اين مسجد است نفروخته به کندن گرفتند . حاکم فرستاده است که شما به من فروخته ايد چگونه خراب می کنيد . گفتند ما مناره را نفروخته ايم و پنج هزار دينار به ايشان داد و مناره را هم بخريد . و سلطان ماه رمضان آن جا نماز کردی و روزهای جمعه . و شهر مصر از بيم آب بر سربالايی نهاده است و وقتی سنگ های بلند بزرگ بوده است .

همه را بشکستند و هموار کردند و اکنون آن چنان جای ها را عقبه گويند . و چون از دور شهر مصر را نگاه کنند پندارند کوهی است و خانه های هست که چهارده طبقه از بالای يکديگر است و خانه های هفت طبقه ، و از ثقات (آگاهان) شنيدم که شخصی بر بام هفت طبقه باغچه ای کرده بود و گوساله ای آن جا برده و پرورده تا بزرگ شده بود و آن جا دولابی ساخته که اين گاو می گردانيد و آب از چاه برمی کشيد و بر آن بام درخت های نارنج و ترنج و موز و غيره کِشته و همه دربار آمده و گل و سپرغم ها همه نوع کِشته ، و از بازرگانی معتبر شنيدم که بسی سراهاست در مصر که در او حجره هاست به رسم مستغل(اتاق های جدا) يعنی به کرايه دادن که مساحت آن سی ارش در سی ارش باشد سيصد و پنجاه تن در آن باشند . وبازارها و کوچه ها در آن جاست که دائما قناديل سوزد چون که هيچ روشناي در آن جا بر زمين نيفتد و رهگذر مردم باشد.

و در شهر مصر غير قاهره هفت (مسجد)جامع است چنان که به هم پيوسته و به ره دوشهر پانزده مسجد آدينه است که روزهای جمعه هر جای خطبه و جماعت باشد در ميان بازار مسجدی است که ان را باب الجوامع گويند و آن را عمرو عاص ساخته است به روزگاری که از دست معاويه امير مصر بود ، و آن مسجد به چهارصد عمود(ستون) رخام(سنگ) قايم(برپا) است و آن ديوار که محراب بر اوست سرتاسر تخته های رخام سپيد است و جميع قرآن بر آن تخته ها به خطی زيبا نوشته ، و ازبيرون به چهار حد مسجد بازارهاست و درهای مسجد در آن گشاده ، و مدام در آن مدرسان و مقريان(قاری) نشسته و سياحتگاه آن شهر بزرگ آن مسجد است و هرگز نباشد که در او کم تر از پنج هزار خلق باشد چه از طلاب علوم و چه غريبان و چه از کاتبان که چک و قباله نويسند و غیر آن . و آن مسجد را حاکم از فرزندان عمر و عاص بخريد که نزديک اورفته بودند و گفتند مامحتاجيم و درويش و مسجد پدر ما کرده است اگر سلطان اجازت دهد بکنيم و سنگ و خشت آن بفروشيم .

پس حاکم صد هزار دینار به ايشان داد و آن بخريد و همه اهل مصر را بر اين گواه کرد و بعد از آن بسيار عمارات عجيب در آن جا بکرد و بفرمود و از جمله چراغدانی نقره گين ساختند شانزده پهلو چنان که بر پهلوی از او يک ارش و نيم باشد چنان که چراغدان بيست و چهار ارش باشد و هفتصد و اند چراغ در وی می افروزند در شب های عزيز ، و گفتند وزن آن بيست و پنج قنطار نقره است هر قنطار صد رطل و هر رطل صد و چهل وچهار درهم نقره است و می گويند که چون اين چراغدان ساخته شد به هيچ در در نمی گنجيد از درهای جامع از بزرگی که بود تا دری فرو گرفتند و آن را در مسجد بردند و باز در را نشاندند . و هميشه در اين مسجد ده تو حصير رنگين نيکو بر بالای يکديگر گسترده باشد . و هر شب زياده از صد قنديل افروخته ، و محکمه قاضی القضاة در اين مسجد باشد . و بر جانب شمالی مسجد بازاری است که آن را سوق القناديل خوانند . درهيچ بلاد(کشور) چنان بازاری نشان نمی دهند .هر ظرايف که در عالم باشد آن جا يافت می شود . و آن جا آلت ها ديدم که از دهل ساخته بودند در صندوقچه و شانه و دسته کارد و غيره و آن جا بلور سخت نيکو ديدم و استادان نغز(زیبا) آن را می تراشيدند و آن را از مغرب آورده بوند و می گفتند در اين نزديکی در دريای قلزم بلوری پديد آمده است که لطيف تر و شفاف تر از بلور مغربی است و دندان(عاج) فيل ديدم که از زنگبار آورده بودند از آن بسيار بود که زيادت از دويست من بود . و يک عدد پوست گاو( هیپو اسب آبی) آورده بودند از حبشه که همچو پوست پلنگ بود و از آن نعلين می سازند . و از حبشه مرغ خانگی آورده اند که نيک بزرگ باشد و نقطه های سپيد بر وی و بر سر کلاهی دارد بر مثال طاوس . و در مصر عسل بسيار خيزد و شکر هم . روز سوم دی ماه قديم از سال چهارصد و شانزده عجم اين ميوه ها و سپرغم ها به يک روز ديدم

که ذکر می رود وهی هذه (عبارتند از):

 

انواع میوه ها و سبزی ها  27

گل سرخ ، نيلوفر ،نرگس ، ترنج ، ليمو ، مرکب ، سيب ، ياسمن ، شاه سپرغم ، به ، انار ، امرود ، خربوزه ، دستبونه ، موز ، بليله تر ، خرما ی تر ، انگور ، نيشکر ، بادنجان ، کدوی تر ، ترب ، شلغم ، کرنب ، باقلای تر، خيار ، بادرنگ ، پياز تر ، سير تر ، جزر ، چغندر . هر که انديشه کند که اين انواع ميوه و رياحين که بعضی خريفی(پاییزی) است و بعضی ربيعی(بهاری) و بعضی صيفی(تابستانی) و بعضی شتوی(زمستانی) چگونه جمع بوده باشد همانا قبول نکند فاما مرا در اين غرضی نبوده و ننوشتم الا آن چه ديدم و بعضی که شنيدم و نوشتم عهده آن بر من نيست چه ولايت مصر وسعتی دارد عظيم همه نوع هواست از سردسير و گرمسير و از همه اطراف هرچه باشد به شهر آورند و بعضی در بازارها می فروشند . و به مصر سفاليه سازند از همه نوع چنان لطيف وشفاف که دست چون بيرون نهند از اندرون بتوان ديد از کاسه و قدح و طبق و غيره و رنگ کنند آن را چنان که رنگ بوقلمون را ماند چنان که از هر جهتی که بداری رنگ دير نمايد ، و آبگينه(آیینه) سازند که به صفا و پاکی به زبرجد ماند و آن را به وزن فروشند ، و از بزازی ثقه(آگاه و راستگو) شنيدم که يک درهم سنگ ريسمان به سه دينار مغربی بخرند که سه دينار و نيم نيشابوری باشد و به نيشابور پرسيدم که ريسمانی که از همه نيکوتر باشد چگونه خرند گفتند هر آنچه بی نظير باشد يک درم به پنج درم بخرند . شهر مصر بر کنار نيل نهاده است ، به درازی ، و بسيار کوشک ها و منظرها چنان است که اگر خواهند آب به ريسمان از نيل بردارند ، اما آب شهر همه سقايان آورند از نيل ، بعضی به شتر و بعضی به دوش و سبوها ديدم از برنج دمشقی که هريک سی من آب گرفتی و چنان بود که پنداشتی زرين است . يکی مرا حکايت کرد که زنی است که پنج هزار از آن سبو دارد که به مزد می دهد هر سبوی ماهی به يک درم و چون بازسپارند بايد سبو درست باز سپارند . و در پيش مصر جزيره ای در ميان نيل است که وقتی شهری کرده بودند و آن جزيره مغربی شهر است و در آن جا مسجد آدينه ای است و باغ هاست و آن پاره سنگ بوده است درميان رود . و اين دو شاخ از نيل هر يک به قدر جيحون تقدير (اندازه)کردم اما بس نرم و آهسته می رود . و ميان شهر و جزيره جسری(پلی) بسته است به سی و شش پاره کشتی ، و بعضی از شهر ديگر سوی آب نيل است و آن را جيزه(نزدیک اهرام) خوانند و آن جا نيز مسجد آدينه ای است اما جسر نيست به زورق و معبر گذرند ، و در مصر چندان کشتی و زورق باشد که به بغداد و بصره نباشد اهل بازار مصر هرچه فروشند راست گويند و اگر کسی به مشتری دروغ گويد او را بر شتری نشانده زنگی به دست او دهند تا در شهر می گردد و زنگ می جنباند و منادی می کند که من خلاف گفتم و ملامت می بينم و هرکه دروغ گويد سزای او ملامت باشد .

در بازار آن جا از بقال عطار و پيله ور هر چه فروشند باردان آن از خود بدهند اگر زجاج باشد و اگر سفال و اگر کاغذ فی الجمله احتياج نباشدکه خريدار باردان بردارد ، و روغن و چراغ آن جا از تخم ترب و شلغم گيرند و آن را زيت حاز گويند ، و آن جا کنجد اندک باشد و روغنش عزيز و روغن زيتون ارزان بود ، پسته گران از بادام است و مغز بادام ده من از يک دينار نگذرد . و اهل بازار و دکانداران بر خران زينی نشينند که آيند و روند از خانه به بازار ، و هر جا بر سر کوچه ها بسيار خران زينی آراسته داشته باشند که اگر کسی خواهد برنشيند و اندک کرايه می دهد ، و گفتند پنجاه هزار بهيمه(چارپایان) زينی(پالوندار) باشد که هر وزين کرده به کرايه دهند و بسيار خر ابلق ديدم همچو اسب بل لطيف تر.

و اهل شهر عظيم توانگر بودند در آن وقت که آن جا بودم . و در سال تسع و سی و چهارصد سلطان را پسری آمد فرمود که مردم خرمی کنند شهر و بازار بياراستند چنان که اگر وصف آن کرده شود همانا که بعض مردم آن را باور نکنند و استوار ندارند که دکان های بزازان وصرافان و غيرهم چنان بود که از زر و جواهر و نقد و جنس و جام های زربفت و قصب جايی که کسی بنشيند و همه از سلطان ايمن اند که هيچ کس از عوانان و غمازان نمی ترسيد و بر سلطان اعتماد داشتند که بر کسی ظلم نکند و به مال کسی هرگز طمع نکند ، و آن جا مال ها ديدم از آن مردم که اگر گويم يا صفت کنم مردم عجم را آن قبول نيفتد و مال ايشان را حد و حصر نتوانستم کرد و آن آسايش که آن جا ديدم هيچ جا نديدم ، و آن جا شخصی ترسا ديدم که از متمولان مصر بود چنان که گفتند کشتی ها و مال و ملک او را قياس نتوان کرد .

غرض آن که يک سال آب نيل وفا نکرد و غله گران شد . وزير سلطان اين ترسا را بخواند و گفت سال نيکو نيست و بر دل سلطان جهت رعايا بار است . تو چند غله توانی بدهی خواه به بها خواه به قرض . ترسا گفت به سعادت سلطان و وزير من چندان غله مهيا دارم که شش سال نان مصر بدهم . د راين وقت لامحاله چندان خلق در مصر بود که آنچه در نيشابور بودند خمس ايشان به جهد بود و هر که مقادير داند معلوم او باشد که کسی را چند مال بايد تا غله او اين مقدار باشد و چه ايمن رعيتی و عادل سلطانی بود که در ايام ايشان چنين حال ها باشد و چندين مال ها که نه سلطان بر کسی ظلم و جور کند و نه رعيت چيزی پنهان و پوشيده دارد . و آن جا کاروانسرايی ديدم که دارالوزير می گفتند .

در آن جا قصب(نیشکر) فروشند و ديگر هيچ و در اشکوب(طبقه. بالا) زير خياطان نشينند و در بالای رفا آن . از قيم آن پرسيدم که اجره اين تيم چند است . گفت هر سال بيست هزار دينار مغربی بود اما اين ساعت گوشه ای از آن خراب شده عمارت می کنند هر ماه يک هزار دينار حاصل يعنی دوازده هزار دينار و گفتند که در اين شهر بزرگ تر از اين و به مقدار اين دويست خان باشد . صفت خوان سلطان . عادت ايشان چنين بود که سلطان در سالی به دو عيد خوان نهد و بار دهد . خواص و عوام را آن خواص باشند در حضرت او باشند و آنچه عوام باشند درديگر سراها و مواضع .و من اگر چه بسيار شنيده بودم هوس بود که به رای العين(با چشم خودم) ببينم . با يکی از دبيران سلطان که مرا با او صحبتی اتفاق افتاده بود و دوستی پديد آمده گفتم من بارگاه مُلوُک و سلاطين عجم ديده ام چون سلطان محمود غزنوی و پسرش مسعود . ايشان پادشاهان بودند با نعمت و تجمل بسيار . اکنون می خواهم که مجلس اميرالمومنين را هم ببينم . او با پرده دار که او را صاحب الستر می گويند بگفت ، سلخ(آخر) رمضان سال 440  که مجلس آراسته بودند تا ديگر روز که عيد بود و سلطان از نماز به آن جا آيد و به خوان بنشيند مرا آن جا برد . چون از در سرای به در شدم عمارت ها و صفه ها و ايوان ديدم که اگر وصف آن کنم کتاب به تطويل انجامد .

دوازده قصر درهم ساخته همه مربعات(4 ظلعی) که در هر يک که می رفتم از يکديگر نيکوتر بود و هر يک به مقدار صد ارش درصد ارش و يکی از اين جمله چيزی بود شصت اندر شصت و تختی بتمامت عرض خانه نهاده به علو چهار گز . از سه جهت آن تخت همه از زر بود شکارگاه و ميدان و غيره بر آن تصوير کرده وکتابتی به خط پاکيزه بر آن جا نوشته وهمه فرش و طرح که در اين حرم بود همه آن بودکه ديبای رومی وبوقلمون به اندازه هر موضوعی بافته بودند ودارافدينی مشبک از زر بر کناره ای نهاده که صفت آن نتوان کرد ،وپس از تخت که با جانب ديوار است درجات نقره گين ساخته وآن تخت خود چنان بود که اگر اين کتاب سر به سر صفت آن باشد سخن مستوفی وکافی نباشد .گفتند پنجاه هزار من شکر را تبه آن روز باشد که سلصان خوان نهد ،آرايش خوان را درختی ديدم چون درخت ترنج و همه شاخ وبرگ و بار آن از شکر ساخته و اندر او هزار صورت و تمثال ساخته همه از شکر .

ومطبخ (آشپزخانه) سلطان بيرون از قصر است و پنجاه غلام هميشه در آن جا ملازم باشند واز کوشک راه به مطبخ است در زير زمين وترتيب ايشان چنان مهيا بود که هر روز چهارده شتر وار بِرف به شراب خانه سلطان بردندی واز آن جا بيشر امرا وخواص را راتبه ها بودی واگر مردم شهر جهت رنجوران طلبيدندی هم بدادندی وهمچنين هر مشروب وادويه که کسی را در شهر بايستی از حرم بخواستندی بدادندی .و همچنين روغن های ديگر چون روغن بلسان و غيره چندان که اين اشيای مذکور خواستندی بدادندی . و همچنين هر مشروب و ادويه که کسی را در شهر بايستی از حرم بخواستندی منعی و عذری نبودی .

روش سلطان مصر 28

سير سلطان مصر . امن و فراغت اهل مصر بدان حد بود که دکانهای بزازان و صرافان و جوهريان را در نبستندی الا دامی بر وی کشيدندی و کس نيارستی به چيزی دست بردن .مردی يهودی بود جوهری که سلطان را نزديک بود او را مال بسيار بود و همه اعتماد جوهر خريدن بر او داشتند روزی لشکريان دست بر اين يهودی برداشتند و او را بکشتند . چون اين کار بکردند از قهر سلطان بترسيدند و بيست هزار سوار برنشستند و آن لشکر تا نيمه روز در ميدان ايستاده بودند. خادمی از سرای بيرون آمد و بر در سرای ايستاد و گفت سلطان می فرمايد که به طاعت هستيد يا نه .ايشان به يکبار آواز دادند که بندگانيم و طاعت دار اما گناه کرده ايم . خادم گفت سلطان می فرمايد که بازگرديد . در حال بازگشتند و آن جهود مقتول را ابوسعيد گفتندی پسری داشت و برادری . گفتند مال او را خدای تعالی داند که چند است و گفتند بر بام سرای سيصد تغار(کاسه بزرگ سفالی) نقره گين بنهاده است و در هر يک درختی کشته چنان است که باغی و همه درخت های مثمر(میوه دار) و حامل . برادر او کاغذی نوشته به خدمت سلطان فرستاد که دويست هزار دينار مغربی خزانه را خدمت کنم در سر آن وقت از آن که می ترسيد . سلطان آن کاغذ بيرون فرستاد تا بر سر جمع بدريدند و گفت که شما ايمن باشيد و به خانه خود باز رويد که نه کس را با شما کار است و نه ما به مال کسی محتاج و ايشان را استمالت (دلجویی)کرد .

از شام تا قيروان که من رسيدم در تمامی شهر و روستاها هر مسجد که بود همه را اخراجات بر وکيل سلطان بود از روغن چراغ و حصير و بوريا و زيلو و مشاهرات و موجبات قيمان و فراشان و موذنان و غير هم . و يک سال والی شام نوشته بود که زيت(روغن) اندک است اگر فرمان باشد مسجد را زيت حار بدهيم و آن روغن ترب و شلغم باشد . در جواب گفتند تو فرمانبری نه وزيری . چيزی که به خانه خدا تعلق داشته باشد در آن جا تغيير و تبديل جايز نيست . و قاضی القضاة را هر ماه دو هزار دينار مغربی مشاهره بود و هر قاضی به نسبت وی تا مال کس طمع نکنند و بر مردم حيف نرود . و عادت آن جا چنان بود که در اواسط رجب مثال سلطان در مساجد بخواندندی که يا معشر المسلمين موسم حج می رسد و سبيل سلطان به قرار معهود با لشکرطان و اسبان و شتر و زاد معد است و در رمضان همين منادی بکردندی و از اول ذی القعده آغاز خروج کردندی و به موضعی معين فرو آمدندی . نيمه ماه ذی القعده روانه شدندی و هر روز خرج و علوفه اين لشکر يک هزار دينار مغربی بودی به غير از بيست دينار که هر مردی را مواجب بودی که به بيست و پنج روز به مکه شدندی و ده روز آن جا مقام بودی به بيست و پنج روز تا به مقام رسيدندی .

دو ماه شصت هزار دينار مغربی علوفه ايشان بودی غير از تعهدات و صلات و مشاهرات و شتر که سقط(مردن) شدی .

پس در سال 439 سجل(نوشته فرمان) سلطان بر مردم خواندند که اميرالمومنين می فرمايد که حجاج را امسال مصلحت نيست که سفر حجاز کند که امسال آن جا قحط و تنگی است و خلق بسيار مرده است اين معنی به شفقت مسلمانی می گويم و حجاج در توقف ماندند.

سفر اول  به مدينه و مکه ******  29

و سلطان جامه کعبه می فرستاد به قرار معهود که هر سال دو نوبت جامه کعبه بفرستادی و اين سال چون جامه به راه قلزم(دریای سرخ) گسيل کردند من با ايشان برفتم . غره شهر ذی القعده از مصر بيرون شدم و بيستم ماه به قلزم رسيديم و از آن جا کشتی برانديم به پانزده روز به شهری رسيديم که آن را جار می گفتند و بيست و دوم ماه بود و از آن جا به چهار روز به مدينه رسول الله صلی الله عليه و سلم .

مدينه رسول الله عليه السلام شهری است بر کناره صحرايی نهاده و زمين نمناک و شوره دارد و آب روان است اما اندک و خرمايستان است و آن جا قبله سوی جنوب افتاده است و مسجد رسول الله عليه الصلوة و السلام چندان است که مسجد الحرام . و حظيره رسول الله عليه السلام در پهلوی منبر مسجد است چون رو به قبله نمايند جانب چپ چنان که چون خطيب از منبر ذکر پيغمبر عليه السلام کند و صلوات دهد روی به جانب راست کند و اشاره به مقبره کند و آن خانه ای مخمس است و ديوارها از ميان ستون های مسجد برآورده است و پنج ستون درگرفته است و بر سر اين خانه همچو حظيره کرده به دارافزين تا کسی بدان جا نرود و دام درگشادی آن کشيده تا مرغ بر آن جا نرود .

و ميآن مقبره و منبر هم حظيره ای است از سنگ های رخام کرده چون پستگاهی و آن را روضه گويند و گويند آن بستان از بستان های بهشت است چه رسول الله عليه السلام فرموده است بين قبری و منبری روضه من رياض الجنه . و شيعه گويد آن جا قبر فاطمه زهراست عليهاالسلام . و مسجدی را دری است و از شهر بيرون سوی جنوب صحرايی است و گورستانی است و قبر اميرالمومنين حمزه بن عبدالمطلب رضی الله عنه آن جاست و آن موضع را قبور الشهدا گويند .

8 روز از مدینه تا مکه ****

پس ما دو روز به مدينه مقام کرديم و چون وقت تنگ بود ، برفتيم . راه سوی مشرق بود به دو منزل از مدينه کوه بود و تنگنايی چون ده که آن را جحفه می گفتند و آن ميقات مغرب و شام و مصر است ، و ميقات آن موضع باشد که حج را احرام گيرند ، و گويند يک سال آن جا حجاج فرود آمده بود خلقی بسيار ، ناگاه سيلی درآمده و ايشان را هلاک کرد و آن را بدين سبب جحفه نام کردند . و ميآن مکه و مدينه صد فرسنگ باشد اما سنگ است و مابه هشت روز رفتيم . يکشنبه ششم ذی الحجه به مکه رسيديم . به باب الصفا فرو آمديم اين سال هم مکه قحطی بود . چهار من نان به يک دينار نيشابوری بود و مجاوران از مکه می رفتند و از هيچ طرف حاج نه آمده بود .

روز چهارشنبه به ياری حق سبحانه و تعالی به عرفات حج بگذارديم و دو روز به مکه بوديم و خلق بسيار از گرسنگی و بیچارگی از حجاز روی بيرون نهادند هر طرف ، و در اين نوبت شرح حج و وصف مکه نمی گويم تا ديگر نوبت که بدين جا رسم که نوبت ديگر شش ماه مجاور بودم و آنچه ديدم به شرح بگويم .

ومن روی به مصر نهادم چنان که هفتاد و پنجم روز به مصر رسيدم .

و در اين سال(دومین سفر مکه) سی و پنج هزار آدمی از حجاز به مصر آمدند وسلطان همه را جامه پوشانيد و اجری داد تاسال تمام که همه گرسال وبرهنه بودند تا باز باران ها آمد و در زمين حجاز طعم فراخ شد و باز اين همه خلق را درخورد هريک جامه پوشانيد و صلات ها(صله ها پاداش) داد و سوی حجاز روانه کرد.

و در ررجب سال 440  ديگر بار مثال سلطان بر خلق خواندند که به حجاز قحطی است و رفتن حجاج مصلحت نيست . بر خويشتن ببخشايند و آنچه خدای تعالی فرموده است بکنند ، اندر اين سال نيز حاج نرفتند و وظيفه سلطان را که هر سال به حجاز فرستادی البته قصور و احتباس نبودی و آن جامه کعبه و از خدم و حاشيه و امرای مکه و مدينه و صله امير مکه و مشاهره او هر ماه سه هزار دينار و اسب و خلعت بود به دو وقت فرستادی در اين سال شخصی بود که او را قاضی عبدالله می گفتند وبه شام قاضی بوده . اين وظيفه به دست و صحبت او روانه کردند و من با وی برفتم به راه قلزم و اين نوبت کشتی به جار رسيد پنجم ذی القعده و حج نزديک تنگ درآمده اشتری به پنج دينار بود به تعجيل(بسرعت تمام) برفتم .

**شتران تند رو  جهنده  و مردن دو خراسانی بر روی شتران از شدت جهش و تکان

هشتم ذی الحجه به مکه رسيدم و به ياری سبحانه و تعالی حج بگذاردم ، از مغرب قافله ای عظيم آمده بود . و آن سال به در مدينه شريفه عرب از ايشان خفارت (هزینه نگهبانی) خواست به گاه بازگشتن از حج و ميان ايشان جنگ برخاست و از مغربيان زيادت از دو هزار آدمی کشته شد و بسی به مغرب نشدند . و به همين حج از مردم خراسان قومی( از طریق) راه شام و مصر به حج رفته بودند و به کشتی به مدينه رسيدند .

ششم ذی الحجه ايشان را  هنوز صد و چهار فرسنگ مانده بود تا به عرفات رسند . گفته بوند هرکه مارا در اين سه روز که مانده است به مکه رساند چنان که (بتوانیم به موقع )حج دريابيم(و حاجی شویم) هر يک از ما چهل دينار(جایزه) بدهيم . اعراب بيامدند و چنان (وعده) کردند حج دريابيم هر يک از ما چهل دينار بدهيم . اعراب بيامدند و چنان(تعهد) کردند که به دو روز و نيم ايشان را به عرفات رسانيدند و زر بستاندند و ايشان را يک يک بر شتران جمازه(تند و چابک رو) بستند و از مدينه برآمدند و به عرفات آوردند دو تن مرده که بر آن شتران (تندرو) بسته بودند و چهار تن(دیگر آنها) هنوز زنده بودند اما نيم مرده .

نماز ديگر که ما آن جا بوديم برسيدند . چنان شده بودند که بر پای نمی توانستند ايستادن وسخن نيز نمی توانستند گفتن .

(آن خراسانی ها) حکايت کردند که در راه بسی خواهش بدين اعراب کرديم که زر که داده ايم شما را (رایگان) باشد ما را بگذاريد(پیاده کنید) که بی طاقت شديم . اما از ما نشنیدندی و همچنان براندندی . فی الجمله آن چهار تن حج کردند و به راه شام بازگشتند . و من چون حج بکردم باز به جانب مصر برفتم که کتب داشتم آن جا و نيت باز آمدن نداشتم ، و امير مدينه آن سال به مصر آمد که او را بر سلطان رسمی بود هر سال به وی دادی از آن که خويشاوندی از فرزندان حسين علی صلوات الله عليها داشت . من با او درکشتی بودم تا به شهر قلزم و از آن جا همچنان تا به مصر شديم . درسال 441  که به مصر بودم خبر آمد که مَلِک(شاه) حلب عاصی(شورشی) شد از سلطان و (در حالیکه) او چاکری از آن سلطان بود که پدران او ملوک(شاهان) حلب بوده بودند .

سلطان را خادمی بود که او را عمده الدوله می گفتند و اين خادم امير مطالبان و عظيم توانگرو مالدار بود

گنج جویی در گورستان ها  30

و مطالبی آنان را گويند که در گورهای مصر طلب گنج ها و دفينه ها کنند و از همه مغرب و ديار مصر و شام مردم آيند و هر کس در آن گورها و سنگسارهای مصر رنج ها برند و مال ها صرفه کنند و بسيار آن بوده باشد که دفاين و گنج ها يافته باشند و بسيار را اخراجات افتاده باشد و چيزی نيافته باشند ، چه می گويند که در اين مواضع اموال فرعون مدفون بوده است و چون آن جا کسی چيزی يابد خمس به سلطان دهد و باقی او را باشد . غرض آن که سلطان اين خادم را بدان ولايت فرستاد و او را عظيم بزرگ گردانيد و هر اسباب که ملوک را باشد بداد از دهليز و سراپرده و غيره و چون او به حلب شد و جنگ کرد آن جا کشته شد .

اموال او چندان بود که مدت دو ماه شد که به تدريج از خزانه او به خزانه سلطان نقل می کردند و از جمله سيصد کنيزک داشت اکثر ماهروی . بعضی از آن بودند که ايشان را در همبستری می داشت .

سلطانفرمود تا ايشان را مخير کردند . هر که شوهری می خواست به شوهری دادند و آنچه شوهر نمی خواست هر چه خاصه او بود هيچ تصرف ناکرده بدو می گذاشتند تا در خانه خود می باشند و بر هيچ يک از ايشان حکمی و جبری نفرمود . و چون او به حلب کشته شد آن ملک ترسيد که  سلطان لشکرها فرستد ، پسری هفت ساله را با زن خود و بسيار تُحَف(پیشکش) و هدايا به حضرت سلطان فرستاد و بر گذشته عذرها خواست . چون ايشان بيامدند قريب دو ماه بيرون نشستند و ايشان را در شهر نمی گذاشتند و تحفه ايشان قبول نمی کردند تاائمه و قضات شهر همه به شفاعت به درگاه سلطان شدند و خواهش کردند که ايشان را قبول کردند و با تشريف و خلعت بازگردانيدند . از جمله چيزها اگر کسی خواهد که به مصر باغی سازد در هر فصل که باشد بتواند ساخت ، چه هر درخت که خواهد مدام حاصل تواند کرد و بنشاند خواه مثمر و مجمل خواه بی ثمر و کسان باشند که دلال آن باشند و از هرچه خواهی در حال حاصل کنند و آن چنان است که ايشان درخت ها در تغارها کشته باشند وبر پشت بام ها نهاده وبسيار بام های ايشان باغ باشد و از آن اکثر پربار باشد از نارنج و ترنج و نار وسيب و به و گل و رياحين و سپرغم ها و اگر کسی خوهد حمالان بروند و آن تغارها بر چوب بندند همچنان با درخت و به هر جا که خواهند نقل کنند و چنان که  خواهی آن تغار را در زمين جای کنند و در آن زمين بنهند و هر وقت که خواهند تغارها بکنند و بارها بيرون آرند و درخت خود خبر دار نباشد واين وضع در همه آفاق جای ديگر نديده ام و نشنيده و انصاف آن که بس لطيف است .

* * *

بازگشت به خانه  40

اکنون شرح بازگشتن خويش به جانب خانه به راه مکه حرسها الله تعالی من الافات از مصر بازگويم :

در قاهره نماز عيد بکردم و سه شنبه چهاردهم ذی الحجه سال   441 از مصر در کشتی نشستم و به راه صعيد الاعلی روانه شدم و آن روی به جانب جنوب دارد .ولايتی است که آب نيل از آن جا به مصر می آيد و هم از ولايت مصر است و فراخی مصر اغلب از آن جا و آن جا بر دو کناره نيل بسی شهر ها و روستاها بود که صفت آن کردن به تطويل انجامد ، تا به شهری رسيديم که آن را اسيوط می گفتند وافيون ازاين شهر خيزد و آن خشخاش است که تخم او سياه باشد . چون بلند شود و پيله بندد او را بشکنند از آن مثل شيره بيرون آيد . آن را جمع کنند و نگاه دارند افيون باشد و تخم اين خشخاش خرد و چون زيره است و بدين اسيوط از صوف گوسفند دستارها بافند که مثل او در عالم نباشد و صوف های باريک که به ولايت عجم آورند و گوند مصری است همه از اي« صعيدالاعلی باشد چه به مصر خود صوف نبافند و من بدين اسيوط فوطه ای(شال) ديدم از صوف گوسفند کرده که مثل آن نه به لهاور ديدم و نه به ملتان و به شکل پنداشتی حرير است . و از آن جابه شهری رسيديم که آن را قوص می گفتند و آن جا بناهای عظيم ديدم از سنگ های که هر که آن ببيند تعجب کند ؛ شارستانی کهنه و از سنگ باروی ساخته و اکثر عمارت های آن از سنگ های بزرگ کرده که يکی از آن مقدار بيست هزار من و سی هزار من باشد و عجب آن که به ده پانزده فرسنگی آن موضع نه کوهی است و نه سنگ تا آن ها را از کجا و چگونه نقل کرده باشند .

از آن جا به شهری رسيدم که آن را اخميم می گفتند ، شهری انبوه و آبادان و مردمی غلبه و حصاری حصين دارد و نخل و بساتين بسيار . بيست روز آن جا مقام افتاد . و جهت آن که دو راه بود يکی بيابان بی آب و ذيگر دريا ما متردد بوديم تا به کدام راه برويم . عاقبت به راه آب برفتيم به شهری رسيديم که آن را اسوان می گفتند و بر جانب جنوب اين شهر کوهی بود که رود نيل از دهن اين کوه بيرون می آمد و گفتند کشتی از اين بالاتر نگذرد که آب از جاهای تنگ و سنگ های عظيم فرو می آيد . و از اين شهر به چهار فرسنگ راه ولايت نوبه بود و مردم آن زمين همه ترسا باشد و هروقت از پيش ملک آن ولايت نزديک سلطان مصر هديه ها فرستند و عهود و ميثاق کنند که لشکر بدان ولايت نرود و زيان ايشان نکند و اين شهر اسوان عظيم محکم است تا اگر وقتی از ولايت نوبه کسی قصدی کند نتواند و مدام آن جا لشکری باشد به محافظت شهر و ولايت ، و مقابل شهر در ميان رود نيل جزيره ای است چون باغی و اندر آن خرمايستان و زيتون و ديگر اشجار و زرع بسيار است و به دولاب آب دهند و جای با درخت است و آن جا بيست و يک روز بماندم که بيابانی عظيم در پيش بود و دويست فرسنگ تا لب دريا موسم آن بود که حجاج بازگشته بر اشتران به آن جا برسند و ما انتظار آن می داشتيم که چون آن استرها بازگردد به کرايه گيريم و برويم.

و چون به شهر اسوان بودم آشنايی افتاد با مردی که او را عبدالله محمدبن فليج می گفتند مردی پارسا و با صلاح بود و از طريق منطق چيزی می دانست . او مرا معاونت کرد در کرايه گرفتن و همراه بازديد کردن وغير آن و شتری به يک دينار و نيم کرايه گرفتم و ازاين شهر روانه شدم پنجم ربيع الاول سال  442 ق .

راه سوی مشرقی جنوبی بود . چون هشت فرسنگ برفتم منزلی بود که آن را ضيقه می گفتند و آن دره ای بود بر صحرا و بر دو جانب او چون دو ديوار از کوه و ميانه او مقدار صد ارش گشادگی و در آن گشادگی چاهی کنده اند که آب بسيار برآمده است اما نه آب خوش ، و چون از اين منزل بگذرند پنج روز باديه است که آب نباشد . هر مردی خيکی آب برداشت و برفتيم به منزلی که آن را حوضش می گفتند. کوهی بود سنگين و دو سوراخ در آن بود که آب بيرون می آيد و همان جا در گودی می ايستد آبی خوش و چنان بود که مرد را در آن سوراخ می بايست شد تا از جهت شتر آب بيرون آورند ، و هفتم روز بود که شتران آب نخورده بودند و نه علف از آن که هيچ نبود و در شبان روزی يک بار فرود آمدندی از آن گاه که آفتاب گرم شدی تا نماز ديگر و باقی می رفتند و اين منزل جاها که فرود آيند همه معلوم باشد چه به هر جای فرو نتوانند آمد که چيزی نباشد که آتش برفروزند و بدان جاها پشکل شتر يابند که بسوزند و چيزی پزند ، و آن شتران گويی می دانستند که اگر کاهلی کنند از تشنگی بميرند و چنان می رفتند که هيچ به راندن کس محتاج نبود و خودروی در آن بيابان نهای می رفتند با آن که هيچ اثر راه و نشان پديد نبود .

روی فرا مشرق کرده می رفتند و جايی بودی که به پانزده فرسنگ آب می بود اندک و شور و جايی بودی که به سی چهل فرسنگ هيچ آب نبودی .

***********شهر عيذاب  41

هشتم ربيع الاول سال 442  به شهر عيذاب رسيديم و از اسوان تا عيذاب که به پانزده روز آمديم به قياس دويست فرسنگ بود . اين شهر عيذاب برکناره دريا نهاده است . مسجد آدينه دارد و مردی پانصد در آن باشد و تعلق به سلطان مصر داشت و باجگاهی است که از حبشه و زنگبار و يمن کشتی ها آن جا آيد و از آن جا بر اشتران بارها بدين بيابان که ما گذشتيم برند تا اسوان و از آن جا در کشتی به آب نيل به مصر برند.

سودان*********

و بر دست راست اين شهر چون روی به قبله کنند کوهی است و پس آن کوه بيابانی عظيم و علف خوار بسيار و خلقی بسيارند آن جا که ايشان را بجاهان(سودان) گويند و ايشان مردمانی اند که هيچ دين و کيش ندارند و به هيچ پيغمبر و پيشوا ايمان نياورده اند از ان که از آبادانی دورندو بيابانی دارند که طول آن از هزار فرسنگ زياده باشدو عرض سيصد فرسنگ و در اين همه بعد دو شهرک خرد بيش نيست که يکی را از آن بحرالنعام گويند و يکی ديگر را عيذاب .

طول اين بيابان از مصر است تا حبشه و آن از شمال است تا جنوب و عرض از ولايت نوبه تا دريای قلزم از مغرب تا مشرق و اين قوم بجاهان در آن بيابان باشند .

مردم بد نباشند و دزدی و غارت نکنند . به چهارپای خود مشغول و مسلمانان و غيره کودکان ايشان را بدزدند و به شهرهای اسلام برند و بفروشند . و اين دريای قلزم خليجی است که از محيط به ولايت عدن شکافته است و در جانب شمال تا آن جا که اين شهرک قلزم است بيامده و اين دريا را هر جا که شهری برکنارش است بدان شهر باز می خوانند مثلا جايی به قلزم باز می خوانند و جايی به عيذاب و جايی به بحر النعام . گفتند در اين دريا زيادت از سيصد جزيره باشد و از آن جزاير کشتی ها می آيند و روغن و کشک می آورند . و گفتند آن جا گاو و گوسپند بسيار دارند و مردم آن جا گويند مسلمانند بعضی تعلق به مصر دارند و بعضی به يمن . و در اين شهرک عيذاب آب چاه و چشمه نباشد الا آب باران و اگر گاهی آب باران منقطع باشد آن جا بجاهان آب آرند و بفروشند و تا سه ماه که آن جا بودم يک خيک آب به يک درم خريديم و به دو درم نيز از آن که کشتی روانه نمی شد . باد شمال بود و مارا باد جنوب می بايست .

جده *** 42

مردم آن جا آن وقت که مرا ديدند گفتند مارا خطيبی می کن . با ايشان مضايقه نکردم و با ايشان در آن مدت خطابت می کردم تا آن گاه که موسم رسيد و کشتی ها روی به شمال نهادند و بعد از آن به جده شدم . گفتند شتر نجيب هيچ جای چنان نباشد که در آن بيابان و از آن جا به مصر و حجاز برند و در اين شهر عيذاب مردی مرا حکايت کرد که بر قول او اعتماد داشتم ، گفت وقتی کشتی از اين شهر سوی حجاز می رفت و شتر می بردند . به سوی امطر مکه و من در آن کشتی بودم شتری از آن بمرد . مردم آن را به دريا انداختند ، ماهی در حال آن را قورت برد چنان که يک پای شتر قدری بيرون از دهانش بود ماهی ديگر آمد و آن ماهی را که شتر فرو برده بود فرو برد که هيچ اثر از آن برو پديد نبود و گفت آن ماهی را قرش(نهنگ) می گفتند .

هم بدين شهر پوست ماهی ديدم که به خراسان آن راشفق می گويند و گمان می برديم به خاسان که ان نوعی از سوسمار است تا آن جا بديدم که ماهی بود و همه پرها که ماهی را باشد داشت.

در وقتی که من به شهر اسوان بودم دوستی داشتم که نام او ذکر کرده ام در مقدمه او را ابوعبدالله محمدبن فليج شهر اسوان بودم دوستی داشتم که نام او ذکر کرده ام در مقدمه او را ابوعبدالله محمدبن فليج می گفتند چون از آن جا به عيذاب می آمدم نامه نوشته بود به دوستی با وکيلی که او را به شهر عيذاب بود که آنچه ناصر خواهد به وی دهد و خطی بستاند تا وی را محسوب باشد . من چون سه ماه در اين شهر عيذاب بماندم و آنچه داشتم خرج کرده شد از ضرورت آن کاغذ را بدان شخص دادم . او مردی کرد و گفت والله او را پيش من چيز بسيار است چه میخواهی تابه تو دهم تو به من خط ده .

من عجب کردم از نيک مردی آن محمد فليج که بی سابقه با من آن همه نيکويی کرد و اگر مردی بی باک بودمی و روا داشتمی مبلغی مال از آن شخص به واسطه آن کاغذ بستيدمی . غرض من ازآن مرد صد من آرد بستندم و آن مقدار را آن جا عزتی تمام است و خطی بدان مقدار به وی دادم و او آن کاغذ که من نوشته بودم به اسوان فرستاد و پيش از آن که من از شهر عيذاب بروم جواب آن محمد فليج باز رسيد که آن چه مقدار باشد هر چند که او خواهد و از آن من موجود باشد بدو ده و اگر از آن خويش بدهی عوض با تو دهم که اميرالمومنين علی بن ابی طالب صلوات الله عليه فرموده است المومن لايکون محتشما و لا مغتنما .

و اين فصل بدان نوشتم تا خوانندگان بدانند که مردم را بر مردم اعتماد است و کرم هر جای باشد و جوانمردان هميشه بوده اند و باشند .

جده شهری بزرگ است و باره ای حصين دارد بر لب دريا و در او پنج هزار مرد باشد ، برشمال دريا نهاده است وبازارها نيک دارد و قبله مسجد آدينه سوی مشرق است و بيرون از شهر هيچ عمارت نيست الا مسجدی که معروف است به مسجد رسول الله عليه الصلوة و السلام و دو دروازه است شهر را يکی سوی مشرق که رو با مکه دارد و ديگر سوی مغرب که رو با دريا دارد و اگر از جده بر لب دريا سوی جنوب بروند به يمن رسند به شهر صعده و تا آن جا پنجاه فرسنگ است و اگر سوی شمال روند به شهر جار رسند که از حجاز است و بدين شهر جده نه درخت است و نه زرع ، هرچه به کار آيد از روستا آورند و از آن جا تا مکه دوازده فرسنگ است ، و امير جده بنده امير جده شدم و با من کرامت کرد و آن قدر باجی که به من می رسيد از من معاف داشت و نخواست ، چنان که از دروازه مسلم گذر کردم خبری به مکه نوشت که اين مردی دانشمند است از وی چيزی نشايد ستيدن . روز آدينه نماز ديگر از جده برفتم يکشنبه سلخ جمادی الاخر به در شهر مکه رسيديم و از نواحی حجاز و يمن خلق بسيار عمره را در مکه حاضر باشد اول رجب و آن موسمی عظيم باشد و عيد رمضان همچنين و به وقت حج بيايند و چون راه ايشان نزديک و سهل است هر سال سه بار بيايند

*************** 43  صفت شهر مکه

صفت شهر مکه شرفها الله تعالی :

شهر مکه اندر ميان کوه ها نهاده است بلند و هر جانب که به شهر روند تا به مکه برسند نتوان ديد و بلندترين کوهی که به مکه نزديک است کوه ابوقيس است و آن چون گنبدی گرد است چنان که اگر از پای آن تيری بياندازند بر سر رسد و در مشرقی شهر افتاده است چنان که چون در مسجد حرام باشند به دی ماه آفتاب از سر آن بر آيد و بر سر آن ميلی است از سنگ برآورده گويند ابراهيم عليه السلام برآورده است . وا ين عرصه که در ميان کوه است شهر است دو تير پرتاب در دو بيش نيست ، و مسجد حرام به ميانه اين فراخنای اندر است و گرد بر گرد مسجد حرام شهر است و کوچه ها و بازارها ، و هرکجا رخنه ای به ميان کوه در است ديوار باره ساخته اند و دروازه برنهاده ، و اندر شهر هيچ درخت نيست مگر بر در مسجد حرام که سوی مغرب است که آن را باب ابراهيم خوانند .

بر سر چاهی درختی چند بلند است وبزرگ شده، و از مسجد حرام بر جانب مشرق بازاری بزرگ کشيده است از جنوب سوی شمال و برسر بازار جنوب کوه ابوقبيس است و دامن کوه ابوقبيس صفاست و آن چنان است که دامن را همچون درجات بزرگ کرده اند و سنگ ها به ترتيب رانده کهبر آن آستان ها روند خلق و دعا کونند و آنچه می گويند صفا و مروه کنند آن است . و به آخر بازار از جانب شمال کوه مروه است و ان اندک بالای است و بر او خانه ای بسيار ساخته اند و د رميآن شهر است .

و در اين بازار بدوند از اين سر تابدان سر ، و چون کسی عمره خواهد کرد از جای دور آيد به نيم فرسنگی مکه هر جا ميل ها کرده اند و مسجد ها ساخته اند که عمره خواهد کرد از جای دور آيد به نيم فرسنگی مکه هر جا مطل ها کرده اند و مسجدها ساخته که عمره را از آن جا احرام گيرند ، و احرام گرفتن آن باشد که جامه دوخته از تن بيرون کنند و ازاری بر ميان بندند و ازاری ديگر يا چادری برخويشتن در پيچند و به آوازی بلند می گويند که لبيک: اللهم لبيک و سوی مکه می آيند . و اگر کسی به مکه باشد و خواهد که عمره کند تابدان ميل بودن و از آن جا احرام گيرد و لبيک می زند و مکه درآيد به نيت عمره و چون به شهر آيد به مسجد حرام درآيد و نزديک خانه بود و بر دست راست بگردد چنان که خانه بر دست چپ او باشد و بدان رکن شود که حجرالاسود در اوست و حجر را بوسه دهد و از حجر بگذرد و بر همان ولا بگردد و باز به حجر رسد و بوسه دهد يک طوف باشد و براين ولا هفت طواف کند سه بار به تعجيل(بسرعت) بدوود و چهار بار آهسته برود و چون طواف تمام شد به مقام ابراهيم عليه السلام رود که برابر خانه است و از پس مقام بايستد چنان که مقام مابين او و خانه باشد و آن جا دو رکعت نماز بکند آن را نماز طواف گويند . پس از آن در خانه زمزم شود و از آب بخورد يا به روی بمالد و از مسجد حرام به باب الصفا بيرون شود و آن دری است از درهای مسجد که چون از آن جا بيرون شوند کوه صفاست ، بر آن آستانه های کوه صفا شود ، و روی به خانه کند و دعا کند و دعا که معلوم است ، چون خوانده باشد فرود آيد و در ايمن بازار سوی مروه برود و آن چنان باشد که از جنوب سوی شمال رود . و در اين بازارکه می رود بر درهای مسجد حرام می گردد ، و اندر اين بازار آن جا که رسول عليه الصلوة و السلام سعی کرده است و شتافته و ديگران را شتاب فرموده گامی پنجاه باشد ، بر دو طرف اين موضع چهار مناره است از دو جانب که مردم مکه از کوه صفا به ميان آن دو مناره رسند از آن جا بشتابند تا ميان دو مناره ديگر که از آن طرف بازار باشد و بعد از آن دو مناره رسند از آن جا بشتابند تا ميان دو مناره ديگ رکه از آن طرف بازار باشد و بعد از آن آهسته روند تا به کوه مروه و چون به آستانه ها رسند بران جا روند و آن دعا که معلوم است بخوانند و بازگردند ود يگربار در همين روز درآيند چنان که چهار بار از صفا به مروه شوند و سه بار از مروه به صفا چنان که هفت بار از آن بازار گذشته باشند .

چون از کوه مروه فرود آيند همان جا بازاری است بيست دکان روبروی باشند همه حجام نشسته موی سر تراشند ، چون عمره تمام شد و از حرم بيرون آيند . در اين بازار بزرگ که سوی مشرق است و آن را سوق العطارين گويند بناهای نيکوست و همه داروفروشان باشند ، و در مکه دو گرمابه است فرش آن سنگ سبز که فسان می سازند ، و چنان تقدير کردم که در مکه دو هزار مرد شهری بيش نباشد باقی قريب پانصد مرد غربا و مجاوران باشند. در آن وقت خود قحط بود و شانزده من گندم به يک دينار مغربی بود ، و مبلغی از آن جا رفته بودند ، و اندر شهر مکه اهل هر شهری را از بلاد خراسان و ماوراءالنهر و عراق و غيره سراها بوده اما اکثر آن خراب بود و ويران ، و خلفای بغداد عمارت های بسيار وبناهای نيکو کرده اند آن جا و در آن وقت که ما رسيديم بعضی از آن خراب شده بود و بعضی ملک ساخته بودند .

آب چاه های مکه همه شور و تلخ باشد چنان که نتوان خورد اما حوض ها و مصانع بزرگ بسيار کرده اند که هر يک از آن به مقدار ده هزار دينار برآمده باشد و آن وقت به آب باران که از دره ها فرو می آيد پر می کرده اند و در آن تاريخ که ما آن جا بوديم تهی بودند ، و يکی که امير عدن بود و او را پسر شاد دل می گفتند آبی در زير زمين به مکه آورده بود و اموال بسيار بر آن صرف کرده و در عرفات بر آن کشت وزرع کرده بودند و آن آب را بر آن جا بسته بودند و پاليزها(کشت و کار) ساخته و الا اندکی به مکه می آمد و به شهر نمی رسيد و حوضی ساخته اند که آن آب در آن جا جمع می شود و سقايان آن را برگيرند و به شهر آورند و فروشند ، و به راه رفته به نيم فرسنگی چاهی است که آن را بيرالزاهد گويند و آن جا مسجدی نيکوست آب آن چاه خوش است و سقايان از آن جا نيز بياورند و به شهر بفروشند .

هوای مکه عظيم گرم باشد و آخر بهمن ماه قديم خيار و بادرنگ و بادنجان تازه ديدم آن جا ، و اين نوبت چهارم که به مکه رسيدم غره(اول) رجب سال 442  تا بيستم ذی الحجه به مکه مجاور بودم. پانزدهم فروردين قديم انگور رسيده بود و از رستا به شهر آورده بودند و در بازار می فروختند و اول ارديبهشت خربزه فراوان رسيده بود و خود همه ميوه ها به زمستان آن جا يافت شود و هرگز خالی نباشد .

****** صفت زمين عرب و يمن  44 :

چون از مکه به جانب جنوب روند به يک منزل به ولايت يمن رسند و تا لب دريا همه ولايت يمن است و زمين يمن و حجاز به هم پيوسته است .

هر دو ولايت تازی زبانند و در اصطلاح زمين يمن را حمير گويند و زمين حجاز را عرب ، وسه جانب اين هر دو زمين درياست ، و اين زمين چون جزيره ای است اول جانب شرقی آن دريای بصره است و غربی دريای قلزم که ذکر آن در مقدمه رفت که خليجی است و جانب جنوبی دريای محيط عجم است ، و طول اين جزيره که يمن و حجاز است از کوفه باشد تا عدن مقدار پانصد فرسنگ از شمال به جنوب و عرض آن که از مشرق به مغرب است از عمان است تا به “جار ” مقدار چهار صد فرسنگ باشد و زمين عرب از کوفه تا مکه است و زمين حمير از مکه تا عدن ، و در زمين عرب آبادانی اندک است و مردمانش بيابانی و صحرا نشينند و خداوند ستور چهارپا و خيمه . و زمين حمير سه قسم است يک قسم را از آن تهامه گويند و اين ساحل دريای قلزم است بر جانب مغرب و شهرها و آبادانی بسيار است چون صعده و زيبد و صنعا و غيره .

و اين شهرها بر صحراست و پادشاه آن بنده حبشی بود از آن پسر شاددل ، و ديگر قسم از حمير کوهی است که آن را نجد گويند و اندر او ديولاخ ها و سردسير ها باشد و جاهای تنگ و حصارهای محکم . وسيوم قسم از سوی مشرق است و اندر آن شهر های بسيار است چون نجران و عثر وبيشه و غير آن و اندر اين قسم نواحی بسيار است و هر ناحيتی ملکی و رييسی دارد و آن جا سلطانی و حاکمی مطلق نيست .

قومی مردم باشند به خود سر و بيش تر دزد و خونی و حرامی ، و اين قسم مقدار دويست فرسنگ در صد و پنجاه برآيد و خلقی بسيار باشد و همه نوع ، و قصر غمدان به يمن است به شهری که آن را صنعا گويند و از آن قصر اکنون بر مثال تلی مانده است در ميان شهر و آن جا گويند که خداوند اين قصر پادشاه همه جهان بوده است . و گويند که در آن تل گنج ها و دفينه ها بسيار است و هيچ کس دست بر آن نيارد بردن نه سلطان و نه رعيت . و عقيق بدين شهر صنعا کنند و آن سنگی است که از کوه ببرند و در ميان ريگ بر تابه به آتش بريان کنند و در ميان ريگ به آفتابش پرورند و به چرخ به پيارند ، و من به مصر ديدم که شمشيری به سوی سلطان آورده بودند از يمن که دسته و برچک او از يک پاره عقيق سرخ بود مانند ياقوت .

***** 45   صفت مسجد الحرام و بيت کعبه :

گفته ايم که خانه کعبه در ميان مسجد حرام و در ميان شهر مکه در طول آن است از مشرق به مغرب . و عرض آن شمال به جنوب .اما ديوار مسجد قائمه نيست و رکن ها در ماليده است تا به مدوری مايل است زيرا که چون در مسجد نماز کنند از همه جوانب روی به خانه بايد کرد ، و آن جا که مسجد طولانی تر است از باب الندوه که سوی شمال است تا به باب بنی هاشم چهارصد و بيست و چهار ارش است ، و عرضش از باب اندوه که سوی شمال است تا به باب الصفا که سوی جنوب است و فراخ تر جايش سيصد و چهار ارش است وسبب مدوری جای تنگ تر نمايد جای فراخ تر ، و همه گرد .

برگرد مسجد سه رواق است به پوشش به عمودهای رخام برداشته اند و ميان سرای را چهار سو کرده و درازی پوشش که به سوی ساحت مسجد است به چهل و پنج طاق است پهنايش به بيست و سه طاق و عمودهای رخام تمامت صد و هشتاد و چهار است و گفتند اين همه عمودها را خلفای بغداد فرمودند از جانب شام به راه دريا بردن و گفتند چون اين عمودها به مکه رسانيدند آن ريسمان ها که در کشتی ها و گردونه ها بسته بودند و پاره شده بود چون بفروختند از قيمت آن شصت هزار دينار مغربی حاصل شد و از جمله آن عمودها يکی در آن جاست که باب الندوه گويند ستونی سرخ رخامی است .

گفتند اين ستون را همسنگ دينار خريده اند و به قياس آن يک ستون سه هزار من بود .مسجد حرام را هيجده در است همه به طاق ها ساخته اند بر سر ستون های رخام و بر هيچ کدام دری نشانده اند که فراز توان کرد ، برجانب مشرق چهار در است ، از گوشه شمالی باب النبی و آن به سه طاق است بسته ، و هم بر اين ديوار گوشه جنوبی دری ديگر است که آن را هم باب النبی گويند و ميان آن دو درصد ارش بيش است و اين در به دو طاق است ، و چون از اين در بيرون شوی بازار عطاران است که خانه رسول عليه السلام در آن کوی بوده است و بدان در به نماز اندر مسجد شدی . و چون از اين در بگذری هم بر اين ديوار مشرقی باب علی عليه السلام است و اين آن در است اميرالمومنين علی عليه السلام در مسجد رفتی به نماز و اين در به سه طاق است .و چون از اين در بگذری بر گوشه مسجد مناره ای ديگر است بر سر سعی از آن مناره که به باب بنی هاشم است تا بدين جا بيايد شتافتن و اين مناره هم از آن چهارگانه مذکور است .و بر ديوار جنوبی که آن طول مسجد است هفت در است .نخستين بر رکن که نيمگرد کرده اند باب الدقانين است و آن به دو طاق است . و چون اندکی به جانب غربی بر وی دری ديگر است به دو طاق و آن را باب الفسانين گويند ، و همچنان قدری ديگر بروند باب الصفا گويند .

و اين در را پنج طاق است و از همه اين طاق ميانين بزرگ تر است و جانب او دو طاق کوچک .و رسول الله عليه السلام از اين در بيرون آمده است که به صفا شود و دعا کند و عتبه اين طاق ميانين سنگی سپيد است عظيم و سنگی سياه بوده است که رسول عليه السلام گرفتند و الصلوة پای مبارک خود بر آن جا نهاده است و آن سنگ نقش قدم متبرک او عليه السلام گرفته و آن نشان قدم را از آن سنگ سياه ببريده اند و در آن سنگ سپيد ترکيب کرده چنان که سرانگشت های پا اندرون مسجد دارد و حجاج بعضی روی بر آن نشان قدم نهند و بعضی پای تبرک را و من روی بر آن نشان نهادن واجب تر دانستم . و ازباب الصفا سوی مغرب مقداری ديگر بروند باب السطوی است به دو طاق . و برابر اين سرای ابوجهل است که اکنون مستراح است . بر ديوار مغربی که آن عرض مسجد است سه در است . نخست آن گوشه ای که با جنوب دارد باب عروه به دو طاق است . به ميانه اين ضلع باب ابراهيم عليه السلام است به سه گوشه طاق و بر ديوار شمالی که آن طول مسجد است چهار در است بر گوشه مغربی باب الوسيط است به يک طاق .چون از آن بگذری سوی مشرق باب العجله است به يک طاق . و چون از آن بگذری به ميانه ضلع شمالی باب الندوه به دو طاق . و چون از آن بگذری باب المشاوره است به يک طاق .و چون به گوشه مسجد رسی شمالی مشرقی دری است باب بنی شيبه گويند ، و خانه کعبه به ميان ساحت مسجد است مربع طولانی که طولش از شمال به جنوب است و عرضش از مشرق به مغرب و طولش سی ارش است و عرض شانزده و در خانه سوی مشرق است .

و چون در خانه روند رکن عراق بر دست راست باشد و رکن حجرالاسود بر دست چپ ، و رکن مغربی جنوبی را رکن يمانی گويند و رکن شمالی مغربی را رکن شامی گويند ، و حجرالاسود در گوشه ديوار به سنگی بزرگ اندر ترکيب کرده اند و در آن جا نشانده چنان که حجرالاسود در گوشه ديوار به سنگی بزرگ اندر ترکيب کرده اند و در آن جا نشانده چنان که چون مردی تمام قامت بايستد با سينه او مقابل باشد .و حجرالاسود به درازی يک دستی و چهارانگشت باشد و به عرض هشت انگشت باشد و شکلش مدور است ، و از حجرالاسود تا در خانه چهار ارش است و آن جا را که ميان حجرالاسود و در خانه است ملتزم گويند .

و در خانه از زمين به چهار ارش برتر است چنان که مردی تمام قامت بر زمين ايستاده بر عتبه رسد و نردبان ساخته اند از چوب چنان که به وقت حاجت در پيش نهند تا مردم بر آن برروند و در خانه روند و آن چنان است که به فراخی ده مرد بر پهلوی هم به آن جا برتوانند رفت و فرود آيند ، و زمين خانه بلند است بدين مقدار که گفته شد. صفت کعبه :دری است از چوب ساج به دو مصراع و بالای در شش ارش و نيم است و پهنای هر مصراعی يک گز و سه چهار يک چنان که هر دو مصراع سه گز و نيم باشد ، و روی در و در فراز هم نبشته و بر آن نقره کاری دايره ها و کتابت ها نقاشی منبت کرده اند و کتابت های به زر کرده و سيم سوخته در رانده و اين آيت را تا آخر بر آن جا نوشته :

ان اول بيت وضع للناس للذی ببکه الاية و دو حلقه نقره گين بزرگ که از غزنين فرستاده اند بر دو مصراع در زده چنان که دست هر کس که خواهد بدان نرسد و دو حلقه ديگر نقره گين خردتر از آن هم بر دو مصراع در زده چنان که دست هر کس که خواهد بدان رسد و قفل بزرگ از نقره بر اين دو حلقه زيرين بگذرانيده که بستن در به آن باشد و تا آن قفل برنگيرند در گشوده نشود . صفت اندرون کعبه :عرض ديوار يعنی ضخامتش شش شبر است و زمين خانه را فرش از رخام است همه سپيد و در خانه سه خلوت کوچک است بر مثال دکان ها يکی مقابل در و دو بر جانب شمال ، و ستون ها که در خانه است و در زير سقف زده اند همه چوبين است چهارسو تراشيده از چوب ساج الا يک ستون مدور است .و از جانب شمال تخته سنگی رخام سرخ است طولانی که فرش زمين است و می گويند که رسول عليه الصلوة و السلام بر آن جا نماز کرده است و هر که آن را شناسد جهد کند که نماز بر آن جا کند ، و ديوار خانه همه تخت های رخام پوشيده است از الوان . و برجانب غربی شش محراب است از نقره ساخته و به ميخ بر ديوار دوخته هر يکی بالای مردی به تکلف بسيار از زرکاری و سواد سيم سوخته و چنان است که اين محراب ها از زمين بلند تر است ، و مقدار چهار ارش ديوار خانه از زمين برتر ساده است و بالاتر از آن همه ديوار از رخام است تا سقف به نقارت و نقاشی کرده و اغلب به زر پوشيده هر چهار ديوار .

و در آن خلوت که صفت کرده شد که يکی در رکن عراقی است .و يکی در رکن شامی و يکی در رکن يمانی و در هر بيغوله دو تخته پنج گز و يک گز عرض دارد ، و در آن خلوت که قفای حجرالاسود است ديبای سرخ درکشيده اند . و چون از در خانه در روند بر دست راست زاويه خانه چهارسو کرده مقدار سه گز در سه گز و در آن جا درجه ای است که آن راه بام خانه است و دری نقره گين به يک طبقه بر آن جا نهاده و آن را باب الرحمة خوانند و قفل نقره گين بر او نهاده باشد ، و چون بر بام شدی دری ديگر است افکنده همچون در بامی هر دو روی آن در نقره گرفته . و بام خانه به چوب پوشيده است و همه پوشش را به ديبا در گرفته چنان که چوب هيچ پيدا نيست و بر ديوار پيش خانه از بالای چوب ها کتابه ای است زرين بر ديوار آن دوخته و نام سلطان مصر بر آن نوشته که مکه گرفته و از دست خلفای بنی عباس بيرون برده و آن العزيز لدين الله بوده است .و چهار تخته  نقره گين بزرگ ديگری است برابر يکديگر هم بر ديوار خانه دوخته به مسمارهای نقره گين و برهر يک نام سلطانی از سلاطين مصر نوشته که هر يک از ايشان به روزگار خود آن تخت ها فرستاده اند . و اندر ميان ستون ها سه قنديل نقره آويخته است و پشت خانه به رخام يمانی پوشيده است که همچون بلور است ، و خانه را چهار روزن است به چهار گوشه و بر هر روزنی از آن تخته ای آبگينه نهاده که خانه بدان روشن است و باران فرو نيايد ، و ناودان خانه از جانب شمال است بر ميانه .

جای و طول ناودان سه گز است و سرتاسر به زر نوشته است . و جامه ای که خانه بدان پوشيده بود سپيده بود و به دو موضع طرازی را يک گز عرض و ميان هر دو طراز ده گز به تقريب و زير و بالا به همين قياس چنان که به واسطه دو طراز علو خانه به سه قسمت بود هر يک به قياس ده گز . و بر چهار جانب جامه محراب های رنگين بافته اند و نقش کرده به زر رشته و پرداخته بر هر ديواری سه محراب يکی بزرگ در ميان و دو کوچک بر دو طبرف چنان که بر چ=هار ديوار دوزاده محراب است .

بر آن خانه برجانب شمال بيرون خانه ديواری ساخته اند مقدار يک گز و نيم و هر دو سر ديوار تا نزديک ارکان خانه برده چنان که اين ديوار مقوس است چون نصف دايره ای . و ميان جای اين ديوار از ديوار خانه برده چنان که اين ديوار مقوس است چون نصف دايره ای ، و ميان جای اين ديوار ا ز ديوار خانه مقدار پانزده گز دور است و ديوار و زمين اين موضع مرخم کرده اند به رخام ملون و منقش و اين موضع را حجر گويند و آن ناودان بام خانه در اين حجر ريزد و در زير ناودان تخته سنگی سبز نهاده است بر شکل محرابی که آب ناودان بر آن افتد و آن سنگ چندان است که مردی بر آن نماز تواند کردن ، و مقام ابراهيم عليه السلام بر آن جاست و آن را در سنگی نهاده است و غلاف چهارسو کرده که بالای مردی باشد از چوب به عمل هرچه نيکوتر و طبل های نقره برآورده و آن غلاف را دو جانب به زنجيرها در سنگ های عظيم بسته و دو قفل بر آن زده تا کسی دست بدان نکند و ميان مقام و خانه سی ارش است .

بئر زمزم از خانه کعبه هم سوی مشرق است و برگوشه حجرالاسود است و ميان بئر زمزم و خانه چهل و شش ارش است و بر فراخی چاه سه گز و نيم در سه گز و نيم است و آبش شوری دارد ليکن بتوان خورد ، و سر چاه را حظيره کرده اند از تخته های رخام سپيد بالای آن دو ارش ، و چهار سوی خانه زمزم آخرها کرده اند که آب در آن ريزند و مردم وضو سازند و زمين خانه زمزم را مشبک چوبی کرده اند تا آب که می ريزند فرو می رود . و در اين خانه سوی مشرق است و برابر خانه زمزم هم از جانب مشرق خانه ای ديگر است مربع و گنبدی بر آن نهاده و آن را سقاية الحاج گويند . اندر آن جا خم هانهاده باشند که حاجيان از آن جا آب خورند . و از اين سقاية الحاج سوی مشرق خانه ای ديگر است طولانی و سه گنبد بر سر آن نهاده است و آن را خزانةالزيت گويند . اندر او شمع و روغن و قناديل باشد .

و گرد بر گرد خانه کعبه ستون ها فرو برده اند و بر سر هر دو ستون چوب ها افکنده و بر آن تکلفات کرده از نقارت و نقش و بر آن حلقه ها و قلاب ها آويخته تا به شب شمع ها و چراغ ها بر آن جا نهند و از آن آويزند و آن را مشاغل گويند . ميان ديوار خانه کعبه و اين مشاعل که ذکر کرده شد صد و پنجاه گز باشد و آن طوافگاه است و جمله خانه ها که در ساحت مسجدالحرام است بجز کعبه معظمه شرفها الله تعالی سه خانه است يکی خانه زمزم و ديگر خزانة الزيت .و اندر پوشش که برگرد مسجد است پهلوی ديوار صندوق هاست از آن هر شهری از بلاد مغرب و مصر و شام و روم و عراقين و خراسان و ماوراءالنهر و غيره .و به چهارفرسنگی از مکه ناحيتی است از جانب شمال که آن را برقه گويند امير مکه آن جا می نشيند با لشکری که او را باشد و آن جا آب روان و درختان است و آن ناحيتی است در مقدار دو فرسنگ طول و همين مقدار عرض .

و من در اين سال از اول رجب به مکه مجاور بودم و رسم ايشان است که مدام در ماه رجب هر روز در کعبه بگشايند بدان وقت که آفتاب برآيد .

********  46   صفت گشودن در کعبه شرفهاالله تعالی.

کليد خانه کعبه گروهی از عرب دارند که ايشان را بنی شيبه گويند و خدمت خانه را ايشان کنند و از سلطان مصر ايشان را مشاهره و خلعت بودی .

و ايشان را رئيسی است که کليد به دست او باشد و چون او بيايد پنج شش کس ديگر با او باشند چون بدان جا رسند از حاجيان  ده مردی بروند و آن نردبان که صفت کرده ايم برگيرند .و بيارند و در پيش نهند و آن پير بر آن جا رود و بر آستانه بايستد و دو تن ديگر بر آن جا روند و جامه و ديبای زرد را باز کنند يک سر از آن يکی از اين دو مرد بگيرند و سری مردی ديگر همچون پرده که آن پير بپوشند که در گشايد و او قفل بگشايد و از آن حلقه ها بيرون کند و خلقی از حاجيان پيش در خانه ايستاده باشند و چون در باز کنند ايشان دست به دعا برآرند و دعا کنند و هرکه در مکه باشد چون آواز حاجيان بشنود داند که در حرم گشودند همه خلق به يک بار به آوازی بلند دعا کنند چنان که غلغله ای عظيم در مکه افتد پس آن پير در اندرون شود و آن دو شخص همچنان آن جامه می دارند و دو رکعت نماز کند و بيايد و هر دو مصراع در (دو لنگه در) باز کند و بر آستانه بايستد و خطبه برخواند به آوازی بلند و بررسول الله عليه الصلوة و السلام صلوات فرستد و بر اهل بيت او آن وقت آن پير و ياران او بر دو طرف در خانه بايستند و حاج در رفتن گيرند و به خانه در می روند و هر يک دو رکعت نماز می کنند و بيرون می آيند تا آن وقت که نيمروز نزديک آيد ، و در خانه ای  که نماز کنند رو به در کنند و به ديگر جوانب نيز رواست، وقتی که خانه پر مردم شده بود که ديگر جای نبود که در روند مردم را شمردم هفتصد و بيست مرد بودند .مردم يمن که به حج آيند عامه آن چون هندوان هر يک لُنگی بربسته و موی ها فرو گذاشته و ريش ها بافته و هريک کتاره قطيفی چنان که هندوانه در ميان زده و گويند اصل هندوان از يمن بوده است و کتاره قتاله بوده است معرب کرده اند . و در ميان شعبان و رمضان و شوال روزهای دوشنبه و پنجشنبه و آدينه در کعبه بگشايند و چون ماه ذی القعده درآيد ديگر در کعبه باز نکنند. عمره جعرانه . به چهارفرسنگی مکه از جانب شمال جايی است آن را جعرانه گويند مصطفی صلی الله عليه و سلم آن جا بوده است با لشکری . شانزدهم ذی القعده از آن جا احرام گرفته است و به مکه آمده و عمره کرده . و آن جا دو چاه است يکی را بئر الرسول گويند و يکی را بير علی بی ابی طالب صلوات الله عليهما و هر دو چاه را آب تمام خوش باشد و ميان هردو چاه ده گز باشد و آن سنت برجا دارند و بدان موسم آن عمره بکنند . و نزديک آن چاه ها کوه پاره ای است که بدان موضع گودها در سنگ افتاده است همچو کاسه ها .گويند پيغمبر عليه الصلوة و السلام به دست خود در آن گود آرد سرشته است.خلق که آن جا روند در آن گودها آرد سرشند(خمیر درست کنند) با آب آن چاه ها ، و همان جا درختان بسياری است هيزم بکنند و نان پزند و به تبرک به ولايت ها برند ، و همان جا کوهپاره ای بلند است که گويند بلال حبشی بر آن جا بانگ نماز گفته است.مردم بر آن جا روند و بانگ نماز گويند و در آن وقت که من آن جا رفتم غلبه ای بود که زيادت از هزار شتر عماری در آن جا بود تا به ديگر چه رسد و از مصر تا مکه بدين راه که اين نوبت آمدم سيصد فرسنگ بود و از مکه تا يمن دوازده سنگ است در دو فرسنگ ، در آن دشت مسجدی بوده است که ابراهيم عليه السلام کرده است و اين ساعت منبری خواب از خشت مانده است و چون وقت نماز پيشين(ظهر) شود خطيب بر آن جا رود و خطبه جاری کند پس بانگ نماز بگويند و دو رکعت نماز به جماعت به رسم مسافران بکنند و همه در آن وقت قامتی نماز بگويند و دو رکعت ديگر نماز به جماعت بکنند.

پس خطيب بر شتر نشيند و سوی مشرق بروند به يک فرسنگی آن جا کوهی خرد سنگين است که آن را جبل الرحمة گويند بر آن جا بايستند و دعا کنند تا آن وقت که آفتاب فرو رود .و پسر شاددل که امير عدن بود آب آورده بود از جای دور و مال بسيار بر آن خرج کرده و آب را از آن کوه آورده و به دشت عرفات برده و آن جا حوض ها ساخته که در ايام حج پر آب کنند تا حاج را آب باشد.و هم اين شاددل بر سر جميل الرحمة چهارطاقی ساخته عظيم که روز و شب عرفات بر گنبد آن خانه چراغ ها و شمع های بسيار نهند که از دو فرسنگ بتوان ديد ، چنين گفتند که امير مکه از او هزار دينار بستيد که اجازت داد تا آن خانه بساخت.

نهم ذی الحجة سال 442 حج چهارم به ياری خدای سبحانه و تعالی بگذاردم ،

و چون آفتاب غروب کرد حاج و خطيب از عرفات بازگشتند و يک فرسنگ بيامدند تا به مشعرالحرام و آن جا را مزدلفه(مکانی در مکه) گويند بنايی ساخته اند خوب همچون مقصوره که مردم آن جا نماز کنند و سنگ رجم را که به منی اندازند از آن جا برگيرند ، و رسم چنان است که آن شب يعنی شب عيد آن جا باشند و بامداد نماز کنند و چون آفتاب طلوع کند به منی روند و حاجیان آن جا قربان کنند.و مسجدی بزرگ است آن جا که آن مسجد را خيف گويند . و آن روز خطبه و نماز عيد کردن به منی رسم نيست و مصطفی صلی الله عليه و سلم نفرموده است.روز دهم به منی باشند و سنگ بيندازند و شرح آن در مناسک حج گفته اند . دوازدهم ماه هرکس که عزم بازگشتن داشته باشد هم از آن جا بازگردد و هر که به مکه خواهد بود به مکه رود. پس از آن از اعرابی شتر کرايه گرفتم تا لحسا و گفتند از مکه تا آن جا به سيزده روز بروند. وداع خانه خدای تعالی کردم روز آدينه نوزدهم ذی الحجه سال 442 ق که اول خردادماه قديم بود هفت فرسنگ از مکه برفتم مرغزاری بود از آن جا کوهی پديد آمد چون به راه کوه شديم صحرايی بود و ديه ها بود و چاهی بود که آن را بئرالحسين بن سلامه می گفتند و هوای سرد بود و راه سوی مشرق می شد .و دوشنبه بيست و دوم ذی الحجه به طايف رسيديم که از مکه تا آن جا دوازده فرسنگ باشد . طائف ناحيتی است بر سر کوهی.به ماه خرداد چنان سرد بود که در آفتاب می بايست نشست و به مکه خربزه فراخ بود و آنچه قصبه طايف است شهرکی است و حصاری محکم دارد ، بازارکی کوچک و جامعی مختصر دارد و آب روان و درختان نار و انجير بسيار داشت .قبر عبدالله عباس رضی الله عنه آن جاست به نزديک آن قصبه و خلفای بغداد آن جا مسجدی عظيم ساخته اند و آن قبر را در گوشه آن مسجد بردست راست محراب و منبر.

و مردم آن جا خانه ها ساخته اند و مقام گرفته . از طائف برفتيم و کوه و شکستگی بود که می رفتيم و هر جا  حصارکها و ديهک ها بود ودرميان شکستها حصارکی خراب به من نمودند اعراب گفتند اين خانه ی ليلی بوده است وقصه ی ايشان عجيب است. واز انجا به حصاری رسيديم که ان را مطارمی گفتند و  از طائف تا آن جا دوازده فرسنگ بود. و از آن جا به ناحيی رسيديم که آن را ثريا می گفتند آن جا خرمايستان بسيار بود و زراعت می کردند با آب چاه و دولاب و در آن ناحيه می گفتند که هيچ حاکم و سلطان نباشد و هر جا رئيسی و مهتری باشد به سر خود و مردم دزد و خونریز همه روز بايکديگر جنگ و خصومت کنند . و از طايف تا آن جا بيست و پنج فرسنگ می داشتند . از آن جا بگذشتم حصاری بود که آن را جزع می گفتند. و در مقدار نيم فرسنگ زمين چهار حصار بود . آنچه بزرگ تر بود که ما آن جا فرود آمديم آن را حصين بنی نسير می گفتند و درخت های خرما بود اندک و خانه آن شخص که شتر از او گرفته بوديم در اين جزع بود ، پانزده روز آن جا بماندم . خفير(نگهبان) نبود که مارا بگذراند و عرب آن موضع هر قومی را حدی*مرزی* باشد که علف خوار ايشان بود و کسی بيگانه در آن جا نتواند شدن که هر که را که بی خفير بدرقه باشد و قلاوز نيز گويند .

اتفاقا سرور آن اعراب که در راه ما بودند که ايشان را بنی سواد می گفتند به جزع آمد و ما او را خفير(نگهبان) گرفتيم و او را ابوغانم عبس بن العبير می گفتند با او برفتيم . قومی(دزد) روی به ما نهادند پنداشتند صيدی يافتند چه ايشان هر بيگانه را که بينند صيد خوانند چون رئيس ايشان با ما بود چيزی نگفتند و اگر نه آن مردی بود، ما را هلاک کردندی . فی الجمله در ميان ايشان يک چندی بمانديم که خفير نبود که ما را بگذراند و از آن جا خفيری دو (دو محافظ ) بگرفتيم هر يک به ده دينار تا ما را به ميان قومی ديگر برد .

قومی به عرب بودند که پيران هفتاد ساله مرا حکايت کردند که در عمر خويش بجز شير شتر چيزی نخورده بودند چه در اين باديه ها چيزی نيست الا علفی شور که شتر می خورد . ايشان خود گمان می بردند که همه عالم چنان باشد ، من از قومی به قومی نقل و تحويل می کردم و همه جا مخاطره و بيم بود الا آن که خدای تبارک و تعالی خواسته بود که ما به سلامت از آن جا بيرون آييم ، به جايی رسيديم در ميان شکستگی که آن را سربا میگفتند ، کوه ها بود هريک چون گنبدی که من در هيچ ولايتی مثل آن نديدم . بلندی چندان نی که تير به آن جا نرسد و چون همراهان ما سوسماری می ديدند می کشتند و می خوردند و هرکجا عرب بود شير شتر می دوشيدند من نه سوسمار توانستم خورد نه شير شتر و در راه هر جا درختی بود که باری داشت مقداری که دانه ماشی باشد از آن چند دانه حاصل می کردم و بدان قناعت می نمودم ، و بعد از مشقت بسيار و چيزها که ديديم و رنج ها که کشيديم به فلج رسيديم بيست و سيوم23 صفر . از مکه تا آن جا صد و هشتاد فرسنگ بود.

اين فلج در ميان باده است ناحيتی بزرگ بوده است و ليکن به تعصب خراب شده است.آنچه در آن وقت که ما آن جا رسيديم آبادان بود مقدار نيم فرسنگ در يک ميل عرض بود و در اين مقدار چهارده حصار بود و مردمکانی دزد و مفسد و جاهل و اين چهارده حصن بدو کرده بودند که مدام ميان ايشان خصومت و عداوت بود و ايشان گفتند ما از اصحاب الرسيم که در قرآن ذکر کرده است تعالی و تقدس ، و آن جا چهار کاريز بود و آب آن همه برنخلستان می افتاد و زرع ايشان بر زمين بلند تر بود و بيش تر آب از چاه می کشيدند که زرع را آب دهند و زرع به شتر می کردند نه به گاو آن جا گاو نديدم و ايشان را اندک زراعتی و هر مردی خود را روزی به ده سير غله اجری کرده باشد که آن مقدار به نان پزند و ازاين نماز شام تا ديگر نماز شام همچو رمضان چيز کمی خورند اما به روز خرما خورند و آن جا خرمای بس نيکو ديدم به از آن که در بصره و غيره ، و اين مردم عظيم(بسیار) درويش و بدبخت باشند با همه درويشی همه روزه جنگ و عداوت و خون (ریزی) کنند ، و آن جا خرمايی بود که ميدون می گفتند هر يکی ده درم و هسته که در ميانش بود دانگ و نيم بيش نبود و گفتند اگر بيست سال بنهند تباه نشود ، و معامله نباشد وهيچ چيز از دنياوی با من نبود الا دو سله کتاب و ايشان مردمی گرسنه و برهنه و جاهل بودند هر که به نماز می آمد البته با سپر و شمشير بود و کتاب نمی خريدند .

مسجدی بود که ما در آن جا بوديم اندک رنگ و شنجرف و لاجورد با من بود بر ديوار آن مسجد بيتی نوشتم و برگ شاخ و برگی در ميان آن بردم ايشان بديدند عجب داشتند و همه اهل حصار جمع شدند و به تفرج آن آمدند و مرا گفتند که اگر محراب اين مسجد را نقش کنی صد من خرما به تو دهيم و صد من خرما نزديک ايشان مُلکی(ثروتی) بود ، چه تا من آن جا بودم از عرب لشکری به آن جا آمد و از ايشان پانصد من خرما خواست قبول نکردند و جنگ کردند. ده تن از اهل حصار کشته شد و هزار نخل بريدند و ايشان ده من خرما ندادند ، چون با من شرط کردند من آن محراب نقش کردم و آن صد من خرما فرياد رس ما بود که غذا نمی يافتيم و از جان نااميد شده بوديم که تصور نمی توانستيم کرد که از آن باديه هرگز بيرون توانيم افتاد چه به هر طرف که آبادانی داشت دويست فرسنگ بيابان می بايست بريد مخوف و مهلک و در آن چهار ماه هرگز پنج من گندم به يک جا نديدم ، تا عاقبت قافله ای از يمامه که اديم گيرد و به لحسا برد که اديم از يمن به اين فلج آرند و به تجار فروشند . عربی گفت من تو را به بصره برم و با من هيچ نبود که به کرا بدهم و از آن جا تا بصره دويست فرسنگ و کرای شتر يک دينار بود از آن که شتری نيکو به دو سه دينار می فروختند مرا چون نقد نبود و به نسيه می بردند گفت سی دينار در بصره بدهی تو را بريم . به ضرورت قبول کردم و هرگز بصره نديده بودم . پس آن عربان کتاب های من بر شتر نهادند و برادرم را به شتر نشاندند و من پياده برفتم روی به مطلع بنات النعش ، زمينی هموار بود بی کوه و پشته .

هر کجا زمين سخت تر بود آب باران در او ايستاده بود و شب و روز می رفتند که هيچ جا اثر راه پديد نبود الا بر سمع می رفتند و عجب آن که بی هيچ نشانی ناگاه به سرچاهی رسيدندی که آب بود . القصه به چهار شبانه روز به يمامه آمديم . به يمامه حصاری بود بزرگ و کهنه . از بيرون حصار شهری است و بازاری و از هرگونه صناع در آن بودند و جامعی نيک و اميران آن جا از قديم بازار علويان(شیعیان) بوده اند و کسی آن ناحيت از دست آن ها نگرفته بود از آن که آن جا خود سلطان و ملکی قاهر نزديک نبود و آن علويان نيز شوکتی داشند که از آن جا سيصد چهارصد سوار برنشستی و زيدی مذهب بودند و در قامت گويند محمد و علی خيرالبشر و حی علی خير العمل و گفتند مردم آن شهر شريفيه باشند  و بدين ناحيت آب های روان است از کاریز و نخلستان و گفتند چون خرما فراخ (محصول زیاد دهد) شود يک هزار من به يک دينار باشد و از يمامه به لحسا(احصاء و قطیف) چهل فرسنگ می داشتند و به زمستان توان رفت که آب باران جاها باشد که بخورند و به تابستان نباشد .

لحسا شهری است بر صحرای نهاده که از هرجانب که بدان جا خواهی رفت باديه عظيم ببايد بريد و نزديک تر شهری از مسلمانی که آن را سلطانی است به لحسا، *شهر* بصره است و از لحسا تا بصره صد و پنجاه فرسنگ است و هرگز به بصره سلطانی نبوده است که قصد لحسا کند .

صفت لحسا .

*******توصیف شهر احصاء  47

شهری است که همه سواد و روستای او حصاری است و چهار باروی قوی از پس يکديگر در گرد او کشيده است از گل محکم هر دو ديوار قرب يک فرسنگ باشد و چشمه های آب عظيم است در آن شهر که هريک پنج آسيا گرد باشد و همه اين آب در ولايت برکار گيرند که از ديوار بيرون نشود و شهری جليل در ميان اين حصار نهاده است با همه آلتی که در شهرهای بزرگ باشد .

*دین بوسعیدی و کرامتی* 48

در شهر بيش از بيست هزار مرد سپاهی باشد و گفتند سلطان آن مردی شريف بود و آن مردم را از مسلمانی بازداشته بود و گفته نماز و روزه از شما برگرفتم و دعوت کرده بود آن مردم را که مرجع شما جز با من نيست و نام او ابوسعيد/(گناوه ای ) از کرامتیان گناوه/  بوده است و چون از اهل آن شهر پرسند که چه مذهب داری گويد که ما بوسعيدی ايم(کرامتیان و یا قرامطه ) .

نماز نکنند و روزه ندارند و ليکن بر محمد مصطفی صلی الله عليه و سلم و به  پيغامبری او مقرند . ابوسعيد ايشان را گفته است که من باز پيش شما آيم يعنی بعد از وفات و گور او به شهر لحسا اندر است و مشهدی نيکو جهت ساخته اند و وصيت کرده است فرزندان خود را که مدام شش تن از فرزندان من اين پادشاهی نگاه دارند و محافظت کنند رعيت را به عدل و داد و مخالفت يکديگر نکنند تا من باز آيم . اکنون ايشان را قصری عظيم است که دارالملک ايشان است و تختی که شش وزير دارند پس اين شش ملک بر يک تخت بنشينند و شش وزير بر تختی ديگر و هرکار که باشد به کنکاج يکديگر می سازند و ايشان را در آن وقت سی هزار بنده درم خريده زنگی و حبشی بود و کشاورزی و باغبانی می کردند و از رعيت عشر(یک دهم یا زکات ) از چيزی نخواستند و اگر کسی درويش شدی يا صاحب قرض ، او را تعهد کردندی تا کارش نيکو شدی و اگر زری کسی را بر ديگری بودی بيش از سرمايه او طلب نکردندی ، و هر غريب که بدان شهر افتد و صنعتی داند چندان که کفاف او باشد سر*مايه بدادندی تا او اسباب و آلتی که در صنعت او به کار آيد بخريدی و به مراد خود زر ايشان که همان قدر که ستده(گرفته) بودی باز دادی و اگر کسی از خداوندان ملک و اسباب را ملکی خراب شدی و قوت آبادان کردن نداشتی ايشان غلامان خود را نامزد کردندی که بشدندی و آن ملک و اسباب آبادان کردندی و از صاحب ملک هيچ نخواستندی ، و آسياها باشد در لحسا که ملک باشد به سوی رعيت غله آرد کنند که هيچ نستانند و عمارت آسيا و مزد آسيابان از مال سلطان دهند ، و آن سلاطين را سادات می گفتند و وزرای ايشان را شائره ، و در شهر لحسا مسجد آدينه نبود و خطبه و نماز نمی کردند الا آن که مردی عجمی(فارسی) آن جا مسجدی ساخته بود نام آن مرد علی بن احمد مردی مسلمان حاجی بود و متمول و حاجيان که بدان شهر رسيدندی او تعهد کردی ، و در آن شهر خريد و فروخت و داد و ستد به سرب می کردند و سرب در زنبيل ها بود در هر زنبيلی شش هزار درم سنگ . چون معامله کردندی زنبيل شمردندی و همچنان برگرفتندی و آن نقد کسی از آن برون نبردی و آن جا فوطه های(حوله دستمال) نيکو بافند و به بصره برند و به ديگر بلاد ، اگر کسی نماز کند او را باز ندارند و ليکن خود نکنند . و چون سلطان برنشيند هر که باوی سخن گويد او را جواب خوش دهد و تواضع کند و هرگز شراب نخورند ، و پيوسته اسبی تنگ بسته با طوق و سر افسار به در گورخانه(آرامگاه) ابوسعيد به نوبت بداشته باشند روز و شب يعنی چون ابوسعيد برخيزد بر آن اسب نشيند ، و گويند ابوسعيد گفته است فرزندان خويش را که چون من بيايم و شما مرا بازنشناسيد نشان آن باشد که مرا با شمشير من بر گردن بزنيد اگر من باشم در حال زنده شوم و آن قاعده بدان سبب نهاده است تا کسی دعوی بوسعيدی نکند ، و يکی از آن سلطانان در ايام خلفای بغداد با لشکر به مکه شده است و شهر مکه ستنده(گرفته) و خلقی از مردم را در طواف در گرد خانه کعبه بکشته و حجرالاسود از رکن بيرون کرده به لحسا بردند و گفته بودند که اين سنگ مغناطيس مردم است که مردم را از اطراف جهان به خويشتن می کِشد و ندانسته اند که شرف و جلالت محمد مصطفی صلی الله عليه و سلم بدان جا می کشد(جذب می کند) که حجر از بسيار سال ها باز آن جا بود و هيچ کس به آن جا نمی شد ، و آخر حجرالاسود از ايشان باز خريدند و به جای خود بردند ، در شهر لحسا گوشت همه حيوانات فروشند چون گربه وسگ و خر و گاو و گوسپند وغيره و هرچه فروشند سر و پوست آن حيوان نزديک گوشتش نهاده باشد تا خريدار داند که چه می خرد و آن جا سگ را فربه کنند همچون گوسپند معلوف(علف خور) تا از فربهی(چاقی) چنان شود که نتواند رفتن.بعد از آن می کشند و می خورند .و چون از لحسا به جانب مشرق روند هفت فرسنگی درياست .

اگر در دريای /فارس/ بروند بحرين باشد و آن جزيره ای است پانزده فرسنگ طول آن و شهری بزرگ است و نخلستان بسيار دارد و مرواريد از آن دريا برآورند و هرچه غواصان برآوردندی يک نيمه سلاطين لحسا را بودی ، و اگر از لحسا سوی جنوب بروند به عمان رسند و عمان بر زمین عرب است و ليکن سه جانب او بيابان و بر است که هيچ کسی آن را نتواند بريدن و ولايت عمان هشتاد فرسنگ در هشتاد فرسنگ است و گرمسير باشد و آن جا جوز هندی که نارگيل گويند رويد ، و اگر از عمان به دريا روی فرا مشرق روند به بارگاه کيش و مکران رسند و اگر سوی جنوب روند به عدن رسند ، و اگر جانب ديگر به فارس رسند ، و به لحسا چندان خرما باشد که ستوران(چارپایان باربر) را به خرما فربه کنند که وقت باشد که زيادت از هزار من به يک دينار بدهند ، و چون از لحسا سوی شمال روند به هفت فرسنگی ناحيتی است که آن را قطيف می گويند و آن نيز شهری بزرگ است و نخيل بسيار دارد ، واميری عرب به در لحسا رفته بود و يک سال آن جا نشسته و از آن چهار باره که دارد يکی ستانده(گرفته) و خيلی غارت کرد و چيزی به دست نداشته بود با ايشان و چون مرا بديد از روی نجوم پرسيد که آيا من می خواهم که لحسا بگيرم توانم ؟يا نه؟  که ايشان بی دينند .

من هرچه مصلحت بود می گفتم و نزديک من هم بدويان با اهل لحسا نزديک باشند به بی دينی که آن جا کس باشد که به يک سال آب بر دست نزند و اين معنی که تقرير کردم از سر بصيرت گفتم نه چيزی از اراجيف که من نه ماه در ميان ايشان بودم به يک دفعه نه به تفاريق(پراکنده و جدا) و شير که نمی توانستم خورد و از هرکجا آب خواستمی که بخوردم شير بر من عرض کردندی و چون نستاندمی و آب خواستمی گفتندی هرکجا آب بينی آب طلب کنی که آن کس را باشد که آب باشد وايشان همه عمر هرگز گرمابه نديده بودند و نه آب روان . اکنون به سرحکايت رويم .

***** از يمامه به بصره 49

از يمامه چون به جانب بصره روانه شديم به هر منزل که رسيديم جای آب بودی اما آب  نبودی تا بيستم شعبان سال 443 به شهر بصره رسيديم ديوار عظيم داشت الا آن جانب که با آب بود ديوار نبود و آن شط است و دجله و فرات که به سرحد اعمال بصره هم می رسند و چون آب حويزه نيز به ايشان می رسد آن را شط العرب(اروند رود) می گويند . و از اين شط العرب دو جوی عظيم برگرفته اند که ميان فم هر دو جوی يک فرسنگ باشد و هر دو را بر صوب(سوی) قبله برانده مقدار چهار فرسنگ و بعد از آن سرهر دو جوی با هم رسانيده و مقدار يک فرسنگ ديگر يک جوی را هم به جانب جنوب برانده و از اين نهرها جوی های بی حد برگرفته اند و به اطراف به در برده و بر آن نخلستان و باغات ساخته ، و اين دو جوی يکی بالاتر است و آن مشرقی شمال باشد نهر معقل گويند و آن که مغربی و جنوبی است نهر ابله(آپلو) ، و از اين دو جوی جزيره ای بزرگ حاصل شده است که مربع طولانی است و بصره(پس راه) بر کناره ضلع اقصر از اين مربع نهاده است و برجانب جنوبی مغربی بصره بريه(خشکی) است چنان که هيچ آبادانی و آب و اشجار نيست ، و در آن وقت که آن جا رسيديم شهر اغلب خراب بود و آبادانی ها عظيم پراکنده که از محله ای تا محله ای مقدار نيم فرسنگ خرابی بود اما در و ديوار محکم و معمور بود و خلق انبوه و سلطان را دخل بسيار حاصل شدی ، و در آن وقت امير بصره پسر اباکالنجار ديلمی بود که مَلِک(پادشاه) پارس بود .

وزيرش مردی پارسی بود و او را ابومنصور شهمردان می گفتند ، و هر روز در بصره به سه جای بازار بودی اول روز در يک جا داد و ستد کردندی که آن را سوق الخراعه گفتندی و ميانه روز به جايی که آن را سوق عثمان گفتندی و آخر روز جايی که آن را سوق القداحين گفتندی ، و حال بازار آن جا چنان بود که آن کس را چيزی بودی به صراف دادی و از صراف خط بستدی و هرچه بايستی بخريدی وبهای آن برصراف حواله کردی و چندان که در آن شهر بودی بيرون از خط صراف چيزی ندادی ، و چون به آن جا رسيديم از برهنگی و عاجزی به ديوانگان ماننده بوديم و سه ماه بود که موی سر بازنکرده بوديم و خواستم که در گرمابه روم باشد که گرم شوم که هوا سرد بود و جامه نبود و من و برادرم هريک به لنگی کهنه پوشيده بوديم وپلاس(زیلو زیر انداز) پاره ای در پشت بسته از سرما ، گفتم اکنون ما را که در حمام گذارد . خرجينکی بود که کتاب در آن می نهادم و بفروختم و از بهای آن درمکی چند سياه در کاغذی کردم که به گرمابه بان دهم تا باشد که ما را دمکی زيادت تر در گرمابه بگذارد که شوخ(چرک) از خود باز کنم . چون آن درمکها پيش او نهادم در ما نگرست پنداشت که ما ديوانه ايم . گفت برويد که هم اکنون مردم از گرمابه بيرون آيند و نگذاشت که ما به گرمابه در رويم . از آن جا با خجالت بيرون آمديم و به شتاب برفتيم . کودکان به بازی می کردند پنداشتند که ما ديوانگانيم در پی ما افتادند و سنگ می انداختند و بانگ می کردند .

ما به گوشه ای باز شديم و به تعجب در کار دنيا می نگريستيم و مکاری از ما سی دينار مغربی می خواست و هيچ چاره ندانستيم جز آن که وزير ملک اهواز که او را ابوالفتح علی بن احمد می گفتند مردی اهل بود و فضل داشت از شعر و ادب و هم کرمی تمام به بصره آمده با ابناء و حاشيه و آن جا مقام کرده اما در شغلی نبود . پس مرا در آن حال با مردی پارسی که هم از اهل فضل بود آشنايی افتاده بود و او را با وزير صحبتی بودی و هر وقت نزد او تردد کردی و اين پارسی هم دست تنگ بود و وسعتی نداشت که حال مرا مرمتی کند ، احوال مرا نزد وزير باز گفت . چون وزير بشنيد مردی را با اسبی نزديک من فرستاد که چنان که هستی برنشين و نزديک من آی . من از بدحالی و برهنگی شرم داشتم و رفتن مناسب نديدم . رقعه ای نوشتم و عذری خواستم و گفتم که بعد از اين به خدمت رسم و غرض من دو چيز بود يکی بينوايی دوم گفتم همانا او را تصور شود که مرا در فضل مرتبه ای است زيادت تا چون بر رقعه(نوشته) من اطلاع يابد قياس کند که مرا اهليت چيست تا چون به خدمت او حاضر شوم خجالت نبرم . در حال سی دينار فرستاد که اين را به بهای تن جامه(لباس) بدهيد . از آن دو دست جامه نيکو ساختم و روز سيوم به مجلس وزير شديم .

مردی اهل و اديب و فاضل و نيکو منظر و متواضع ديديم و متدين و خوش سخن و چهار پسر داشت مهترين جوانی فصيح و اديب و عاقل و او را رئيس ابوعبدالله احمد بن علی بن احمد گفتندی مردی شاعر و دبير بود و خردمند و پرهيزکار ، ما را نزديک خويش بازگرفت و از اول شعبان تا نيمه رمضان آن جا بوديم و آن چه آن اعرابی کرای شتر بر ما داشت به سی دينار هم اين وزير بفرمود تا بدو دادند و مرا از آن رنج آزاد کردند ، خدای تبارک و تعالی ما را به انعام و اکرام به راه دريا گسيل کرد چنان که در کرامت و فراغ به پارس رسيديم از برکات آن آزاد مرد که خدای عز وجل از آزادمردان خشنود باد .

در بصره به نام اميرالمومنين علی بن ابی طالبت صلوات الله عليه سيزده مشهد(مقبره زیارتگاه) است يکی از آن مشهد بنی مازن گويند و آن آن است که در ربيع الاول سال خمس و سی از هجرت نبی عليه الصلوة و السلام اميرالمومنين علی صلوات الله عليه به بصره آمده است و عايشه رضی الله عنها به حرب آمده بود و اميرالمومنين عليه السلام دختر مسعود نهشلی را ليلی به زنی کرده بود و اين مشهد سرای آن زن است و اميرالمومنين عليه السلام هفتاد و دو روز در آن خانه مقام کرد و بعد از آن به جانب کوفه بازگشت .و ديگر مشهدی است در پهلوی مسجد جامع که آن را مشهد باب الطيب گويند ، و در جامع بصره چوبی ديدم که درازی آن سی ارش بود و غليظی آن پنج شبر و چهار انگشت بود و يک سر آن غليظ تر بود و از چوب های هندوستان بود . گفتند که اميرالمومنين عليه السلام آن چوب را برگرفته است و آن جا آورده است ، و باقی اين يازده مشهد ديگر هر يک به موضعی ديگر بود و همه را زيارت کردم ، و بعد از آن که حال دنياوی ما نيک شده بود هر يک لباسی پوشيديم روزی به در آن گرمابه شديم که ما را در آن جا نگذاشتند .

چون از در دررفتيم گرمابه بان و هرکه آن جا بودند همه برپای خاستند و بايستادند چندان که ما در حمام شديم و دلاک و قيم درآمدند و خدمت کردند و به وقتی که بيرون آمديم هر که در مسلخ (ورودی )گرمابه بود همه برپای خاسته بودند و نمی نشستند تا ما جامه پوشيديم و بيرون آمديم و در آن ميانه حمامی به ياری از آن خود می گويد اين جوانانند که فلان روز ما ايشان را در حمام نگذاشتيم و گمان بردند که ما زبان ايشان ندانيم من به زبان تازی گفتم که راست می گويی ما آنيم که پلاس پاره ها در پشت بسته بوديم آن مرد خجل شد و عذرها خواست وا ين هردو حال در مدت بيست روز بود و اين فصل بدان آوردم تا مردم بدانند که به شدتی که از روزگار پيش آيد نبايد ناليد و از فضل و رحمت آفريدگار جل جلاله و عم نواله نااميد نبايد شد که او تعالی رحيم است.

****  50 بالا و پایین شدن آب بصره

صفت مد و جزر(بالا و پایین شدن آب) بصره و جوی های آن :

دريای عمان( دریای فارس) را عادت است که در شبان روزی دو باره مد برآورد چنان که مقدار ده گز آب ارتفاع گيرد و چون تمام ارتفاع گيرد به تدريج جزر کند و فرو نشستن گيرد تا ده دوازده و آن ده گز که ذکر می رود به بصره بر عمودی با ديد آيد که آن را قايم کرده باشند يا به ديواری و الا اگر زمين هامون بود و نه بلندی عظيم دور برود چنان است که دجله و فرات که نرم می روند چنان که بعضی مواضع محسوس نيست که به کدام طرف می روند چون دريا مد کند قرب چهل فرسنگ آب ايشان مد کند و چنان شوند که پندارند بازگشته است و به بالا بر می رود اما به مواضع ديگر از کنارهای دريا به نسبت بلندی و هامونی زمين باشد ، هر کجا هامون(دشت کفی) باشد بسيار آب بگيرد و هرجا بلند باشد کم تر گيرد ، و اين مد و جزر گويند تعلق به قمر(ماه) دارد که به هر وقت قمر بر سمت راس و رجل باشد و آن عاشر و رابع است آب در غايت مد(بالاترین ارتفاع) باشد و چون قمر بر دو افق يعنی مشرق و مغرب باشد غايت جزر باشد ، ديگر آن که چون قمر در اجتماع و استقبال شمس(خورشید) باشد آب در زيادت باشد يعنی مد در اين اوقات بيش تر باشد و ارتفاع بيش گيرد و چون در تربيعات باشد آب در نقصان باشد يعنی به وقت مد علوش چندان نباشد و ارتفاع نگيرد که به وقت اجتماع و استقبال بود و جزرش از آن فروتر نشيند که به وقت اجتماع و استقبال می نشست ، پس بدين دلايل گويند که تعلق اين مد و جزر از قمر است و الله تعالی اعلم .

و شهر اُبله که برکنار نهر است و نهر بدان موسوم است شهری آبادان ديدم با قصرها وبازارها و مساجد و اربطه که آن را حد و وصف نتوان کرد و اصل شهر برجانب شمال نهر بود و از جانب جنوب نيز محلت ها و مساجد و اربطه و بازارها بود و بناهای عظيم بود چنان که از آن منزه تر(پاک تر) در عالم نباشد و آن را شق عثمان می گفتند و شط بزرگ که آن فرات و دجله است و آن را شط العرب گويند بر مشرقی ابله است و نهر بر جنوبی و نهر ابله و نهر معقل به بصره به رسيده اند و شرح آن در مقدمه گفته آمده است ، و بصره را بيست ناحيت است که در هر ناحيت مبالغی ديه ها و مزارع بود .

****  51  صفت اعمال بصره :

حشان – شربه- بلاس- عقر ميسان- المقيم الحرب- شط العرب- سعد سام جعفريه- المیشان- الصمد- الجونه جزيرة العظمی -مروت الشرير- جزيرة العرش- الحميده جوبره- المفردات . و گويند که آن جا که فم نهر ابله است وقتی چنان بودی که کشتی ها از آن جا نتوانستی گذشتن. غرقابی عظيم بود . زنی از مالداران بصره فرمود تا چهارصد کشتی بساختند و همه پر استخوان خرما کردند و سرکشتی ها محکم کردند و بدان جا غرق کردند تا آن چنان شد که کشتی ها می گذرند . فی الجمله منتصف(نیمه) شوال سال 443 از بصره بيرون آمديم و در زورق نشستيم از شهر ابله تا چهار فرسنگ که می آمديم از هر دو طرف نهر باغ و بستان و کوشک و منظر بود که هيچ بريده نشد و شاخه ها از اين نهر به هر جانب باز می شد که هر يک مقداری رودی بود . چون به شق(ساختمان – بلوک) عثمان رسيديم فرود آمديم برابر شهر ابله و آن جا مقام کرديم ، هفدهم در کشتی بزرگ که آن را بوصی می گفتند نشستيم و خلق بسيار از جوانب که آن کشتی را می ديدند دعا می کردند که يا بوصی سلکک الله تعالی .

52  ***آبادان**

و به عبادان رسيديم و مردم از کشتی بيرون شدند و آبادان بر کنار دريا نهاده است چون جزيره ای که شط آن جا دو شاخ شده است چنان که از هيچ جانب به عبادان نتوان شد الا به آب گذر کنند . و جانب جنوبی عبادان خود دريای محيط عجم است که چون مد باشد تا ديوار عبادان آب بگيرد و چون جزر شود کم تر از دو فرسنگ دور شود . و گروهی از عبادان حصير خريدند و گروهی چيزی خوردنی خريدند .

ديگر روز صبحگاهی کشتی در دريا راندند و بر جانب شمال روانه شديم و تا ده فرسنگ بشدند هنوز آب دريا می خوردند و خوش بود و آن آب شط بود که چون زبانه ای در ميان دريا به ديد آمد . چندان که نزديک تر شديم بزرگ تر می نمود و چون به مقابل او رسيديم چنان که بر دست چپ تا يک فرسنگ بماند باد مخالف شد و لنگر کشتی فرو گذاشتند و بادبان فروگرفتند . پرسيدم که آن چه چيز است گفتند خشاب ، صفت او :

خشاب چهارچوب است عظيم از ساج چون هيئت منجنيق نهاده اند مربع که قاعده آن فراخ باشد وسر آن تنگ و علو (ارتفاع) آن از روی آب چهل گز باشد و بر سر آن سفال ها و سنگ ها نهاده بعد از آن که آن را با چوب به هم بسته و بر مثال سقفی کرده و بر سر آن چهار طاقی ساخته که ديدبان بر آن جا شود ، و اين خشاب بعضی می گويند که بازرگانی بزرگ ساخته است بعضی گفتند که پادشاهی ساخته است و غرض از آن دو چيز بوده است يکی آن که در آن حدود که آن است خاکی گردنده است و دريا تنک چنان که اگر کشتی بزرگ به آن جا رسد بر زمين نشيند و شب آن جا چراغ سوزند در آبگينه(لامپ شیشه ای) چنان که باد در آن نتوان زد و مردم از دور بينند و احتياط کنند که کس نتواند خلاص کردن ، دوم آن که جهت عالم بدانند و اگر دزدی باشد ببينند و احتياط کنند و کشتی از آن جا بگردانند . و چون از خشاب بگذشتيم چنان که نابه ديد ناپديد شد ديگری بر شکل آن به ديد آمد اما بر سر اين خانه گنبدی نبود همانا تمام نتوانسته اند کردن و از آن جا به شهر مهروبان رسيديم .

** مهروبان  53

شهری بزرگ است بر لب دريا نهاده بر جانب شرقی و بازاری بزرگ دارد و جامعی نيکو اما آب ايشان از باران بود و غير از آب باران چاه و کاريز نبود که آب شيرين دهد . ايشان را حوض ها و آبگيرها باشد که هرگز تنگی آب نبود ، و در آن جا سه کاروانسرای بزرگ ساخته اند هر يک از آن چون حصاری است محکم و عالی ، و در مسجد آدينه آن جا بر منبر نام يعقوب ليث ديدم نوشته .

پرسيدم از يکی که حال چگونه بوده است گفت که يعقوب ليث تا اين شهر گرفته بود وليکن ديگر هيچ امير خراسان را آن قوت نبوده است . و در اين تاريخ که من آن جا رسيدم اين شهر به دست پسران اباکالنجار بود که ملک پارس بود . و خوار و بار يعنی ماکول اين شهر از شهر ها و ولايت ها برند که آن جا بجز ماهی چيزی نباشد ، و اين شهر باجگاهی است و کشتی بندان ، و چون از آن جا به جانب جنوب بر کنار دريا بروند ناحيت توه و کازرون باشد و من در اين شهر مهروبان بماندم به سبب آن که گفتند راه ها ناايمن است از آن که پسران اباکالنجار را با هم جنگ و خصومت بود و هر يک سری می کشيدند و ملک مشوش کشته بود ، گفتند به ارغان مردی بزرگ است و فاضل ، او را شيخ سديد محمد بن عبدالملک گويند . چون اين سخن شنيدم از بس که از مقام در آن شهر به موضعی رساند که ايمن باشد .

54***** ارجان

چون به رقعه(نامه) بفرستادم روز سيم سی مرد پياده بديدم همه با سلاح به نزديک من آمدند و گفتند ما را شيخ فرستاده است تا در خدمت تو به ارغان رويم و ما را به دلداری به ارغان بردند . ارجان شهری بزرگ است و در او بيست هزار مرد بود و بر جانب مشرقی آن رودی آب است که از کوه درآيد و به جانب شمال آن رود چهار جوی عظيم بريده اند و آب ميان شهر به در برده که خرج بسيار کرده اند و از شهر بگذرانيده و آخر شهر بر آن باغ ها و بستان ها ساخته و نخل و نارنج و ترنج و زيتون بسيار باشد و شهر چنان است که چندان که بر روی زمين خانه ساخته اند در زير زمين همچندان ديگر باشد و در همه جا در زير زمين ها و سرداب ها آب می گذرد و تابستان مردم شهر را به واسطه آن آب در زير زمين ها آسايش باشد ، و در آن جا از اغلب مذاهب مردم بودند و معتزله را امامی بود که او را ابوسعيد بصری می گفتند . مردی فصيح بود و اندر هندسه و حساب دعوی می کرد و مرا با او بحث افتاد و از يکديگر سوال ها کرديم و جواب ها گفتيم و شنيديم در کلام و حساب و غيره ، و اول محرم از آن جا برفتيم و به راه کوهستان روی به اصفهان نهاديم .

در راه به کوهی رسيديم ، دره تنگ بود . عام(مردم) گفتندی اين کوه را بهرام گور به شمشير بريده است و آن را شمشير بريد می گفتند و آن جا آبی عظيم ديديم که از دست راست ما از سوراخ بيرون می آمد و از جايی بلند فرو می دويد و عوام می گفتند اين آب به تابستان مدام می آيد و چون زمستان شود باز ايستد و يخ بندد ، و به لوردغان * لردگان* رسيديم که از ارجان تا آن جا چهل فرسنگ بود و اين لوردغان سر حدپارس است ، و از آن جا به خان لنجان *لنگان*رسيديم و بر دروازه شهر نام سلطان طغرل بيک نوشته ديدم و از آن جا به شهر اصفهان هفت فرسنگ بود .مردم خان لنجان عظيم ايمن و آسوده بودند هريک به کار و کدخدايی خود مشغول .

از آن جا برفتيم هشتم صفر سال 444 بود که به شهر اصفهان رسيديم .

56*******اصفهان یا سپاهان

از بصره تا اصفهان صد و هشتاد فرسنگ باشد . شهری است بر هامون(دشت ) نهاده ، آب و هوايی خوش دارد و هرجا که ده گز چاره فرو برند آبی سرد خوش بيرون آيد وشهر ديواری حصين بلند دارد و دروازه ها و جنگ گاه ها ساخته و بر همه بارو کنگره ساخته و در شهر جوی های آب روان و بناهای نيکو و مرتفع و در ميان شهر مسجد آدينه بزرگ نيکو و باروی شهر را گفتند سه فرسنگ و نيم است و اندرون شهر همه آبادان که هيچ از وی خراب نديدم و بازارهای بسيار ، و بازاری ديدم از آن صرافان که اندر او دويست مرد صراف بود و هر بازاری را دربندری و دروازه ای و همه محلت ها و کوچه ها را همچنين دربندها و دروازه های محکم و کاروانسراهای پاکيزه بود و کوچه ای بود که آن را کو طراز می گفتند و در آن کوچه پنجاه کاروانسرای نيکو و در هر يک بياعان و حجره داران بسيار نشسته و اين کاروان که ما با ايشان همراه بوديم يک هزار و سيصد خروار بار داشتند که در آن شهر رفتيم هيچ بازديد نيامد که چگونه فرو آمدند که هيچ جا تنگی موضع نبود و نه تعذر مقام و علوفه . و چون سلطان طغرل بيک ابوطالب محمدبن ميکاييل بن سلجوق رحمة الله عليه آن شهر گرفته بود مردی جوان آن جا گماشته بود نيشابوری ، دبيری نيک با خط نيکو ، مردی آهسته ، نيکو لقا و او راخواجه عميد می گفتند ، فضل دوست بود و خوش سخن و کريم .

و سلطان فرموده بود که سه سال از مردم هيچ چيز نخواهند و او بر آن می رفت و پراکندگان همه روی به وطن نهاده بودند واين مرد از دبيران شوری بوده بود و پيش از رسيدن ما قحطی عظيم افتاده بود اما چون ما آن جا رسيديم جو می درويدند و يک من و نيم نان گندم به ده درم عدل و سه من نان جوين هم و مردم آن جا می گفتند هرگز بدين شهر هشت من نان کم تر به يک درم کس نديده است ، و من در همه زمين پارسی گويان شهری نيکوتر و جامع تر و آبادان تر از اصفهان نديدم ، و گفتند اگر گندم و جو و ديگر حبوب بيست سال نهند تباه نشود و بعضی چيزها به زيان می آيد اما روستا همچنان است که بود ، و به سبب آن که کاروان ديرتر به راه می افتاد بيست روز در اصفهان بماندم .

57******** نایین

بيست و هشتم صفر بيرون آمديم ، به ديهی رسيديم که آن را هيثماباد گويند و از آن جا به راه صحرا و کوه مسکيان به قصبه نايين آمديم و از سپاهان تا آن جا سی فرسنگ بود ، و از نايين چهل و سه فرسنگ برفتيم به ديه گرمه از ناحيه بيابان که اين ناحيه ده دوازده پاره ديه باشد و آن موضعی گرم است و درخت های خرما بود و اين ناحيه کوفجان داشته بودند در قديم و در اين تاريخ که ما رسيديم امير گيلکی(گیلک دیهی است در طبس) اين ناحيه از ايشان ستده بود و نايبی از آن خود به ديهی که حصارکی دارد و آن را پياده گويند بنشانده و آن ولايت را ضبط می کند و راه ها ايمن می دارد و اگر کوفجان به راه زدن دوند سرهنگان امير گيلیکی به راه ايشان می فرستد وايشان را بگيرند و مال بستانند و بکشند و از محافظت آن بزرگ اين راه اين بود و خلق آسوده ، خدای تبارک و تالی همه پادشاهان عادل را حافظ و ناصر و معين باد و بروان های گذشتگان رحمت کناد .

و در اين راه بيابان به هر دو فرسنگ گنبدک ها به سبب آن است تا مردم راه گم نکنند و نيز به گرما و سرما لحظه ای در آن جا آسايشی کنند . و در راه ریگ روان ديديم عظيم که هر که از نشان بگردد از ميان آن ريگ بيرون نتواند آمدن و هلاک شود .

و از آن بگذشتيم زمينی شور به ديد آمد برجوشيده که شش فرسنگ چنين بود که اگر از راه کسی يک سو شدی فرو رفتی . و از آن جا به راه رباط زبيده که آن را رباط مرا می گويند برفتيم و آن رباط را پنج چاه آب است که اگر رباط و آب نبودی کس از آن بيابان گذر نکردی و از آن جا به چهاردیهه طبس آمديم به ديهی که آن را رستاباد می گفتند .

طبس********58

و نهم ربيع الاول به طبس رسيديم و از سپاهان(اصفهان) تا طبس صد و ده فرسنگ می گفتند .

طبس شهری انبوه است اگرچه به روستا نمايد و آب اندک باشد و زراعت کم تر کنند ، خرماستان ها باشد و بساتين و چون از آن جا سوی شمال روند نيشابور به چهل فرسنگ باشد و چون سوی جنوب به خبيص روند به راه بيابان چهل فرسنگ باشد و سوی مشرق کوهی محکم است و در آن وقت امير آن شهر گيلکی بن محمد بود و به شمشير گرفته بود و عظيم ايمن و آسوده بودند مردم آن جا چنان که به شب در سراهای نبستندی و ستور در کوی ها باشد با آن که شهر را ديوار نباشد و هيچ زن را زهره(جرات) نباشد که با مرد بيگانه سخن گويد و اگر گفتی هر دو را بکشتندی و همچنين دزد و خونی(جنایتکار) نبود از پاس و عدل او .

و از آنچه من در عرب و عجم ديدم از عدل و امن به چهار موضع ديدم يکی به ناحيت دشت در ايام لشکر خان ، دوم به ديلمستان در زمان امير اميران جستان بن ابراهيم ، سيوم در ايام المستنصربالله اميرالمومنين ، چهارم به طبس در ايام امير ابوالحسن گيلکی بن محمد و چندان که بگشتم به ايمنی اين چهار موضع نديدم و نشنيدم ، و ما را هفده روز به طبس نگاه داشت و ضيافت ها کرد و به وقت رفتن صلت فرمود و عذرها خواست . ايزد سبحانه و تعالی از او خشنود باد ، رکابداری از آن خود با من فرستاد تا زوزن که هفتاد و دو فرسنگ باشد . چون از طبس دوازده بيامديم قصبه ای بود که آن را رقه می گويند . آب های روان داشت و زرع و باغ و درخت و بارو و مسجد آدينه و ديه ها و مزارع تمام دارد .

تون (فردوس) آب روان و کاريز ** 59

نهم ربيع الاول از رقه برفتيم و دوازدهم ماه به شهر تون(فردوس) رسيديم . ميان رقه و تون بيست فرسنگ است ، شهر تون شهر بزرگ بوده است اما در آن وقت که من ديدم اغلب خراب بود و بر صحرايی نهاده است و آب روان و کاريز دارد و بر جانب شرقی باغ های بسيار بود و حصاری محکم داشت . گفتند در اين شهر چهارصد کارگاه بوده است که زيلو بافتندی و در شهر درخت پسته بسيار بود در سرای ها و مردم بلخ و تخارستان پندارند که پسته جز بر کوه نرويد و نباشد.

60   ***کاریز گناباد

و چون از تون برفتيم آن مرد گيلکی مرا حکايت کرد که وقتی ما از تون به کنابد(گناباد) می رفتيم دزدان بيرون آمدند و بر ما غلبه کردند . چند نفر از بيم خود را در چاه کاريز افکندند بعد از آن يکی را از آن جماعت پدری مشفق بود بيامد و يکی را به مزد گرفت و در آن چاه گذاشت تا پسر او را بيرون آورد . چندان ريسمان و رسن که آن جماعت داشتند حاضر کردند و مردم بسيار بيامدند . هفتصد گز رسن فرو رفت تا آن مرد به بن چاه رسيد ، رسن در آن پسر بست و او را مرده برکشيدند و آن مرد چون بيرون آمد گفت که آبی عظيم در اين کاريز روان است و آن کاريز چهار فرسنگ می رود و آن گفتندکيخسرو فرموده است کردن.و بيست و سيوم شهر ربيع الاخر به شهر قاين رسيديم

61 **** دانشمند قاینی

از تون(شهرفردوس) تا آن جا هجده فرسنگ می دارند اما کاروان به چهار روز تواند شدن که فرسنگ های گران است . قاين شهری بزرگ و حصين(دارای حصار) است و گرد شهرستان خندقی دارد و مسجد آدينه به شهرستان اندر است و آن جا که مقصوره است طاقی عظيم بزرگ است چنان که در خراسان از آن بزرگ تر نديدم و آن طاق نه درخور آن مسجد است و عمارت همه شهر به گنبد است . و از قاين چون به جانب مشرق شمال روند و به هجده فرسنگی زوزن است و جنوبی تا هرات سی فرسنگ . به قاين مردی ديدم که او را ابومنصور محمدبن دوست می گفتند از هر علمی با خبر بود . از طب و نجوم و منطق چيزی از من پرسيد که چه گويی بيرون اين افلاک و انجم(ستارگان) چيست . گفتم نام چيز بر آن افتد که داخل اين افلاک است و بر ديگر نه .گفت چه گويی بيرون از اين گنبدها معنی است يا نه .گفتم چاره نيست که عالم محدود است و حد او فلک الافلاک و حد آن را گويند که از جز او جدا باشد و چون حال دانسته شد واجب کند که بيرون افلاک نه چون اندرون باشد . گفت پس آن معنی را که عقل اثبات می کند نهايت است از آن جانب اگر نه اگر نهايتش هست تا کجاست و اگر نهايتش نيست نامتناهی چگونه فنا پذيرد و از اين شيوه سخنی چند می رفت و گفت که بسيار تحير در اين خورده ام .گفتم که نخورده است . فی الجمله به سبب تشويشی که در زوزن بود از جهت عبيد نيشابوری وتمرد رييس زوزن يک ماه به قاين بماندم و رکابدار امير گيلکی را از آن جا باز گردانيدم . و از قاين به عزم سرخس بيرون آمديم . دوم جمادی الاخر به شهر سرخس رسيديم وا ز بصره تا سرخس سيصد و نود فرسنگ حساب کرديم . از سرخس به راه رباط جعفری و رباط عمروی و رباط نعمتی که آن هر سه رباط نزديک هم بر راه است بيامديم .

62  مروالرود و باریاب

دوازدهم جمادی الاخر به شهر مروالرود رسيديم و بعد از دو روز بيرون شديم به راه آب گرم . نوزدهم ماه به بارياب رسيديم .

سی وشش فرسنگ بود و امير خراسان جعفری بيک ابوسليمان داود بن ميکاييل بن سلجوق بود و وی به شبورغان بود وسوی مرو خواست رفتن که دارالملک وی بود و ما به سبب ناايمنی راه سوی سنگلان رفتيم . از آن جا به راه سه دره سوی بلخ آمديم و چون به رباط سه دره رسيديم شنيديم که برادرم خواجه ابوالفتح عبدالجليل در طايفه وزير امير خراسان است که او را ابونصر می گفتند و هفت سال بود که من از خراسان رفته بودم چون به دستگرد رسيديم نقل و بنه (خوار و بار) ديدم که سوی شبورقان می رفت . برادرم که با من بود پرسيد که اين از کيست . گفتند از آن وزير . گفت از کجا می آييد ، گفتيم از حج . گفت خواجه من ابوالفتح عبدالجليل را دو برادر بودند از چندين سال به حج رفته واو پيوسته در اشتياق ايشان است و از هرکه خبر ايشان می پرسد نشان نمی دهند . برادرم گفت ما نامه ناصر آورده ايم چون خواجه تو برسد بدو بدهيم .

چون لحظه ای برآمدکاروان به راه ايستاد و ما هم به راه ايستاديم و آن کهتر گفت اکنون خواجه من برسد و اگر شما را نيابد دلتنگ شود اگر نامه مرا دهيد تا بدو دهم دلخوش شود . برادرم گفت تو نامه ناصر می خواهی يا خود ناصر را می خواهی . اينک ناصر .

63******  بلخ *********

آن کهتر(کوچکتر) از شادی چنان شد که ندانست چه کند و ما سوی شهر بلخ رفتيم به راه ميان روستا و برادرم خواجه ابوالفتح به راه دشت به دستگرد آمد و در خدمت وزير به سوی امير خراسان می رفت. چون احوال ما بشنيد از دستگرد بازگشت و بر سر پل جموکيان بنشست تا آن که ما برسيديم و آن روز شنبه بيست و ششم ماه جمادی الاخر سال   444 ق بود و بعد از آن که هيچ اميد نداشتيم و به دفعات در وقايع مهلکه افتاده بوديم و از جان نااميد گشته به همديگر رسيديم و به ديدار يکديگر شاد شديم و خدای سبحانه و تعالی را بدان شکرها گذارديم و بدين تاريخ به شهر بلخ رسيديم و حسب حال اين سه بيت گفتم : رنج و عنای جهان اگرچه درازست با بد و با نيک بی گمان به سرآيد چون مسافر زبهر ماست شب و روز هرچه يکی رفت بر اثر دگر آيد ما سفر برگذشتی گذرانيم تا سفرناگذشتنی به درآيد و مسافت راه که از بلخ به مصر شديم و از آن جا به مکه و به راه بصره به پارس رسيديم و به بلخ آمديم غير آن که به اطراف به زيارت ها و غيره رفته بوديم دوهزار ودوصد و بيست فرسنگ بود ، و اين سرگذشت آنچه ديده بودم به راستی شرح دادم و بعضی که به روايت ها شنيدم اگر در آن جا خلافی باشد خوانندگان از اين ضعيف ندانند و مواخذت و نکوهش نکنند واگر ايزد سبحانه و تعالی توفيق دهد چون سفر طرف مشرق کرده شود آنچه مشاهده افتد به اين ضم(اضافه) کرده شود ،

ان شاءالله تعالی وحده العزيز و الحمدلله رب العالمين و الصلوة علی محمد و آله و اصحابه اجمعين

***************.

1- نوبه: ایالتی است در شمال شرقی سودان (معین)

2- ترسایی: مسیحی

3- بسد: مرجان

4- در قدیم كه برده فروشی رواج داشت برده های سیاه را از افریقا می آورند و برده های سفید را از روم «خاقانی» برده سیاه را «جوهر» و برده سپید را «لالا»( لاله ) می نامد و شب و روز را به آنها تشبیه كرده است.

روز و شب را كه به اصل از حبش و روم آزند پیش خاتون عرب جوهر و لالا ببیند

و نیز گفته است

قیصــــر از روم نجـــــــاشی از حــــــــــبش بـــر درش فیــــــروز و لالا (لاله قرمز )دیــــده ام

(گزیده اشعار خاقانی، دكتر ضیاءالدین سجادی ص 192- 33)

5- سرطان: خرچنگ، نام برج چهارم از دوازده برج فلكی، تیرماه

6- زمستانگه: فصل زمستان

7- ارش: فاصله آرنج تا سرانگشتان (در حدود نیم متر)

8- هزار دینار معیشت: با هزار سكه طلا حقوق

9- اصبع: انگشت

10- سكر: اسکله – راه رو کنار آب، دیواره و مرز كنار رودخانه

11- سواد: آبادی اطراف شهر، حومه شهر

12- صیفی و شتوی: تابستانی و زمستانی

13- كیش: روش، شیوه در اینجا به معنی کشت و کار ،کاشت

14- حراقه: سوزاننده

15- عمودهای سنگین: ستونهای سنگی

16- صفت: وصف، توصیف

17- قیروان: ولایتی است در تونس در حدود كشور مصر به مساحت 697300 كیلومتر مربع منطقه ای است صحرایی، دارای واحه های فراوان….(معین)

#میافارقین(Silvan)

# طب = معرب از تب است به معنی پزشکی درمان تب و بیماری و درمان گرمایش بدن( در قدیم تب را مسبب و عامل بیماری می دانستند و نه نتیجه بیماری بنا بر این هرکس می توانست تب را از بین ببرد تبیب می گفتند)

# خفير= (نگهبان)

#لحسا= (احصاء و قطیف)

# ستده=  سِتُنده = استانده (گرفته)

# دو مصراع در=  (دو لنگه در)

# علو= (ارتفاع)

# رقعه= (نامه)

# حصین = حصار دار

# تون = فردوس

# کناباد= گناباد

# گیلک = روستایی در تبس/طبس

# سپاهان = اصفهان

#پيلپای= چلیپا = ستون عمودی

# مینا = بندر- اسکله

# صفت=  توصیف(ویژگی)

# ملون = رنگی

مقصوره = قصر – حجره – ایوان – لژ

# ثقات = افراد دانا و آگاه

# قُبه = گنبد= گنبذ=گنبه

# تو= واحد پارچه  طاق پارچه در قدیم یک دوره پارچه بافی یا حصیر بافی را تو TOU می گفتند.

# مثمن= (هشت ظلعی)

# معظم = عظیم – بزرگ

# مهد = (زادگاه)

# ساحت = (میدان)

# جامع = مسجد جامع= مسجد بزرگ = مسجد نماز جمعه

# عقارات = (ساختمان)

# قنديل = شمع (لوستر)

# مسرج ها= (سراج= چراغ- شمعدان لوستر)

bahreFars

 

 

 

 

 

اکثریت کامل مسلمانان جهان از قوانین مجازات اسلامی حمایت می کنند

موسسه مطالعاتی  اندیشکده  پیو نظر سنجی جدیدی ارایه کرد.

 اکثریت مطلق مسلمانان جهان از اجرای شریعت و  قوانین مجازات اسلامی حمایت می کنند 

این نظر سنجیPew در ٣٩ کشور مسلمان و توسط بیش از ٣٨ هزار مصاحبه و در بیش از ٨٠ زبان و گویش مختلف صورت گرفت. عربستان، سودان، ایران که توسط قوانین شریعت اداره می شوند نیز در این نظر سنجی حضور داشتند. به عنوان مثال ٧٢ درصد مسلمانان اندونزی، ٨٤ درصد مسلمانان پاکستان، ٧٤ درصد مسلمانان مصر و ٧١ درصد مسلمانان نیجریه خواستار این شدند که قوانین شریعت اسلامی به قوانین رسمی حکومتشان تبدیل شوند. اکثریت مردم  از مجازات های شلاق، قطع دست و اعدام حمایت می کنند.

براساس نتایج نظرسنجی و تحقیقاتی که در فاصله سال‌های ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۲ از سوی یک مؤسسه پژوهشی صورت گرفته است، اکثریت مسلمانان خواستار اجرای قوانین شریعت در کشور خود هستند ولی در تفسیر و نحوه اجرای آن اختلاف دارند.

مؤسسه پژوهشی «پیو» پس از گفت‌و‌گو با ۳۸ هزار تن از مسلمانان ۳۹ کشور مسلمان، نتیجه‌گیری کرده است که اکثریت قابل ملاحظه‌ای از پاسخ دهندگان در کشورهای آفریقایی، آسیایی و خاورمیانه، طرفدار اجرای قوانین شریعت به عنوان قانون اصلی در کشورهای خود بوده‌اند.

با این‌ حال به گفته مسئولان این پژوهش، میزان طرفداری مسلمانان هر کشور از اجرای قوانین شریعت متفاوت بوده است و به عنوان مثال در کشور ترکیه فقط ۱۲ درصد، در کشور تونس ۵۶ درصد، در نیجریه ۷۱ درصد، در اندونزی ۷۲ درصد، در مصر ۷۴ درصد و در افغانستان ۹۹ درصد از پاسخ دهندگان خواستار اجرای قوانین شریعت بوده‌اند.

این نظرسنجی در حالی از تمایل اکثریت مسلمانان به اجرای شریعت خبر می‌دهد که پروفسور آمنه جمال از دانشگاه پرینستون در آمریکا که از مشاوران ارشد این پژوهش بوده، می‌گوید که جمعیت مسلمان جهان و مسلمانان هر یک از کشور‌ها درک مشابه و یکسانی از قوانین شریعت و نحوه اجرای آن ندارند.

نتایج تحقیقات موسسه پژوهشی «پیو» که اخیرا با عنوان «مسلمانان جهان، مذهب، سیاست و جامعه» منتشر شده است، نشان می‌دهد که بسیاری از مسلمانان برای حل اختلافات در مورد مسائل خانوادگی و یا املاک ترجیح می‌دهند که قوانین شریعت حتی در حریم خصوصی افراد نیز اجرا شود.

با این همه در اکثر کشورهایی که این نظرسنجی در آنجا انجام شده اجرای مجازات‌های شدید مثل قطع دست سارقان و یا مجازات اعدام برای کسانی که از اسلام به دین دیگری می‌گرایند، حمایت بسیار کمی داشته است. اکثریت مسلمانان درعین حمایت از اجرای قوانین شریعت طرفدار آزادی دین و اعتقادات مذهبی هستند.

به عنوان مثال در پاکستان ۸۴ درصد از پاسخ دهندگان طرفدار اجرای قوانین شریعت هستند ولی در عین حال ۷۵ درصد معتقدند که غیرمسلمانان نیز باید از حق آزادی عقیده برخوردار باشند.

همچنین حدود نیمی از مسلمانان به خصوص در کشورهای مصر، عراق و تونس در مورد تندروی‌های مذهبی و مسلمانان تند اظهار نگرانی کرده‌اند.

در اکثر این کشور‌ها پاسخ دهندگان گفته‌اند که زنان باید از شوهران خود تبعیت کنند ولی در عین حال اکثریت پاسخ دهندگان معتقدند که در مورد حجاب اسلامی خود زنان باید حق تصمیمی‌گیری داشته باشند.

اکثر مسلمانان گفته‌اند که بین باورهای دینی آن‌ها و یک جامعه تناقضی وجود ندارد و آن‌ها تبعیت از یک سیستم سیاسی دموکراتیک و استفاده از کالاهای سرگرمی و تفریحی محصول غرب، مثل موسیقی و یا فیلم را ترجیح می‌دهند.

از نظر اکثریت قابل ملاحظه‌ای از مسلمانان پدیده‌هایی مانند فحشا، همجنسگرایی، خودکشی و مصرف الکل، ضد اخلاق تلقی می‌شود ولی نظرات پاسخ دهندگان در مورد چند همسری تضاد چشمگیری داشت.

به عنوان مثال در کشور بوسنی فقط چهار درصد ولی در کشور آفریقایی نیجر ۸۷ درصد از چند همسری دفاع کردند.

اکثریت قاطع پاسخ دهندگان با قتل ناموسی، کشتن زنان به خاطر آنچه که رابطه نامشروع تلقی می‌شود، مخالف بودند. تنها استثنا در این زمینه کشورهای عراق و افغانستان بودند که اکثریت پاسخ دهندگان طرفدار کشتن زنانی هستند که طبق سنت‌های آن جوامع، به خاطر داشتن رابطه جنسی قبل از ازدواج باید کشته شوند.

در مورد به کارگیری خشونت به نام اسلام نیز دیدگاه‌ها تفاوت فراوانی داشت. به عنوان مثال ۸۱ درصد مسلمانان آمریکایی با این کار مخالف بودند ولی در بنگلادش، مصر، افغانستان و مناطق فلسطینی اقلیت قابل ملاحظه‌ای معتقد بودند که به کارگیری خشونت به خاطر اسلام جایز است.

http://www.americanthinker.com/blog/2013/05/despite_a_number_of_deliberately.html

 

زبان فارسی – خط فارسی و نگارش لاتین آواهای فارسی

nast.chalighraphi

پس از حمله اعراب و آمدن اسلام به ایران، فرهنگ ایران در دو دورهٔ پیش از اسلام و پس از اسلام بررسی می‌گردد. به‌همین ترتیب مبحث خط نیز دو بخش می‌شود؛ بخشی از آن مربوط به خطوط پیش از اسلام در ایران و بخش دیگر مربوط به خط پس از اسلام است.
دبیرهٔ ایلامی، از ۲۹۰۰ سال پیش از میلاد به شکل‌های نیاایلامی، ایلامی باستان و میخی ایلامی دگرش یافت. دبیرهٔ میخی ایلامی، دبیره‌ای میخی است که از ۲۵۰۰ پ.م. تا ۳۳۱ میلادی به کار می‌رفته‌است. این دبیره از دبیرهٔ میخی اکدی بدست آمده‌است. دبیرهٔ میخی ایلامی از ۱۳۰ نشانه ساخته شده‌است، که این تعداد بسیار کم‌تر از دیگر دبیره‌های میخی است.

خط میخی هخامنشی به احتمال زیاد توسط داریوش بزرگ ایجاد شده‌است. این نوع خط میخی که متشکل از ۵۰ علامت است. آخرین نوع خط میخی‌است که ابداع شده‌است (در سده‌ٔ ششم پیش از میلاد). این خط برای نوشتن کتیبه‌های هخامنشی به کار رفته‌است. خط میخی هخامنشی خطی نیمه الفبایی نیمه هجایی است به علاوهٔ ۸ علامت (اندیشه‌نگاشت) که برای لغات پر استفاده مثل شاه، کشور و اهورامزدا به کار می‌روند. این خط از ساده‌ترین خطوط میخی است. تنها خط میخی اوگاریتی است که از آن ساده تر است و صد در صد الفبایی است. این خط همکنون در استاندارد یونیکد (۴٫۱) پذیرفته شده و بازه‌ای به آن اختصاص داده شده‌است.

دبیره پهلوی

این دبیره‌ها گرچه اصل و ریشه‌ای یکسان و شباهت‌هایی با هم دارند، تفاوتشان به حدی‌است که جداگانه از آنها یاد شود. خود واژهٔ پهلوی برگفته از پهلو است که خود صورتی از واژهٔ پرثوه (که صورت باستانی واژهٔ پارت است) می‌باشد.
خط پهلوی اشکانی: نام یک دستهٔ کلی از دبیره‌هایی است که برای نوشتن زبان(های) فارسی میانه (شامل پهلوی اشکانی) به کار می‌رفته‌اند. تمام این خطها ریشه در خط آرامی دارند و مانند آرامی از راست به چپ نوشته می‌شده‌اند. خط رسمی دوران ساسانی، خط پهلوی بوده‌است. این خط از ویرایش خط پارتی ایجاد شده‌است.

دین دبیره (خط اوستایی)
در دورهٔ ساسانیان الفبایی از الفبای زبوری و پهلوی اختراع شد و اوستا بدان نوشته شد. این الفبا را الفبای اوستایی و یا دین دبیره نامیده‌اند. این الفبا برای هر یک از آواهای اوستایی یک نشانه دارد. حرفها (یا نویسه ها)ی الفبایی جدا از هم نوشته می‌شوند و در هر جای کلمه که بیایند یک صورت دارند. خط اوستایی در سده سوم میلادی برای نوشتن اوستا ابداع شد. این خط که از خط پهلوی برگرفته شده از آن کامل‌تر و دارای ۴۲ حرف است که از راست به چپ نوشته می‌شود. گفتنی است این خط بسیار کامل است و نه مانند خط فارسی کنونی در نوشتن واج‌های صدادار بی تفاوت است و نه مانند خط لاتین برای نوشتن برخی از واج‌ها مانند kh = خ، ch = چ، gh = ق، و sh = ش در انگلیسی یا sch = ش، در آلمانی نیاز به کنار هم چینی چند نویسه دارد.
خط فارسی میانه کتابی
خط فارسی میانه کتیبه‌ای
خط مانوی
خط سریانی
خط فارسی میانه مسیحی
خط سغدی
خط عبری
ایرانیان در سده‌های نخستین اسلامی به خط‌های مانوی و پهلوی می‌نوشتند. در همین حال ایرانیان مسلمان نظیر یزید فارسی تلاش کردند شیوه نوشتن قرآن را که به خط نبطی بود و در آن ابهامات زیادی بود بهبود بخشند. در خط سریانی حروف بدون نقطه نوشته می‌شدند و مصوت‌های کوتاه و برخی مصوت‌های بلند مانند «ا» نوشته نمی‌شد. از آن رو که قرآن به زبان عربی بود، عرب‌ها در خواندن آن مشکلی نداشتند، ولی ایرانیان نمی‌توانستند آن را بخوانند؛ ازاین‌رو ایرانیان با ذوق و سلیقه خود و با نیم نگاهی به خط پهلوی و خط اوستایی، نقش مهمی را در تکامل خط نوشتاری قرآن و در واقع خط عربی بازی کردند.
بر خلاف تصور بسیاری، مبنی بر این که ایرانیان خط کنونی خود را از عرب‌ها وام گرفته‌اند، خط فارسی بعد از اسلام نوع تکامل یافته از خط در زمان اشکانیان و ساسانیان یعنی پهلوی و اوستا بود. این خط که در سده های پیش وارد عربستان شده بود و با زبان عربی تطبیق داده شده بود، یک بار دیگر توانست در ایران پس از اسلام وارد شود. علاوه بر این ایرانیان پس از اسلام در تکامل این خط و در تبدیل آن به هنر خوشنویسی نقش عمده‌ای داشته‌اند. ایجاد نقطه و اِعراب در خط عربی را به‌فردی بنام ابواسعد دؤلی الفارس و در قرن اول هجری نسبت داده می‌شود که بیشتر برای جلوگیری از اشتباه خواندن قرآن توسط غیر عرب‌زبانان ازجمله ایرانیان انجام شد. ایرانیان بر اساس نیازهای زبانی خود الفبای فارسی را پدید آوردند. از سده سوم هجری به علت رواج نامه‌نگاری‌های دیوانی، کم‌کم خط‌های مانوی و پهلوی، جای خود را به الفبای فارسی دادند.
از شواهد بر ریشه فارسی الفبای کنونی موسوم به عربی، می توان به تشابه عجیب خط اوستای و کوفی نام برد. با توجه به این که در زمان صدر اسلام در زبان عربی از نقطه استفاده نمی شد. علاوه بر این می توان به این موضوع اشاره کرد که پیدایش خط نیاز به بستری از تمدن دارد. و این در شرایط پیش از اسلام عربستان که به گفته ای در سراسر شبه جزیره عربی در حدود پانزده نفر سواد داشتند نمی توانست میسر باشد. این در حالیست که این خط در امپراتوری ایران در زمان اشکانیان و ساسانیان در حدود هزار سال فرصت تکامل داشته.

پنگلیش  یا لاتین نویسی فارسی
امروزه رومن نویسی یا لاتین نویسی یا پنگلیش بطور گسترده ای در زبانهای شرقی رایج شده است . عرب زبان ها امروزه به مراتب بیشتر از فارس ها از لاتین نویسی استفاده می کنند هندی ها و پاکستانی ها نیز بطور فزاینده ای از لاتین نویسی استفاده می کنند. یکسان سازی و استاندارد کردن لاتین نویسی از وظایف فرهنگستان زبان است با توجه به استفاده روز افزون از لاتین نویسی لازم است که از استاندارد یکسانی استفاده شود بطور نمونه:

*صدای کشیده ”  ایی” ee

*صدای کشیده:” آی ” aa

* حرف خ   xj = خ =kh   =xj   – Khomeini =     Xjomeini 

. khorasaan= xjorasaan

* در فارسی صداهای عربی  – ط – ظ – ض- ذ- ع – ق – غ  – عربی در فارسی وجود ندارد و فارسی زبانان نمی توانند آنرا گویش کنند بلکه آنها را بصورت ت- ز- ا- و غ را  با صدای نازک گویش می کنند نه با صدای ته حلقی عربی . مثلا عروس کلمه فارسی است و آنرا باید/  اروس Arous نوشت نه/  عروس – Aerous

عربها – هندی ها و پاکستانی ها صدای “ایی” کشیده  را با دوتا ee می نویسند که بیگانگان کاملا آن را درست تلفظ می کنندزیرا  دو تا ee  تلفظ کشیده معادل –  ایی – فارسی دارد  مثلا در خلیــــــج فـارس khaleej e Fars در حالیکه ایرانی هابه غلط می نویسند khalij e fars – پیروزی peerouzee درست است نه pirouzi چون همانطور که می دانید

* – i- لاتین  صداهای مختلفی دارد  و لی هیچگاه  صدای  کشیده  معادل-  ایی-  فارسی  ندارد در نتیجه فرد بیگانه خلج و یا خلاج یا خیلیج و پایروزای یا پروزه تلفظ خواهد کرد. همینطور است صدای آی کشیده مانند آبادان- آزاد – باران در اینگونه مواردبویژه در کلماتی که اسم برای فرد خارجی کاملا ناشناخته است بهتر است دوتا aa- نوشته شود البته بازارBazaar کلمه بین المللی است اما – Baaraan – باران کلمه ناشناخته ای است بایدبا دو تا – aa –  نوشته شود اگر یکبار آ A بکار رود یک فرد بیگانه با زبان فارسی –  آن را غلط تلفظ خواهد کرد.

*صدای –  إ –  را حتما با E –  باید نوشت مانند Enghelaab.

*صدای – أ- را حتما باید با a –  نوشت مانند Arous

صدای خ – خ در زبان انگلیسی نیست اما آلمانی – اسپانیولی و روسی  صدای خ را دارند. در اسپانیولی J  را  خ تلفظ می کنند در جوان – یوان –  خوان – علامت بین المللی  خ  x است  حال در لاتین نویسی فارسی یا پنگلیش باید بجای خ   علامت ویژه پنگلیس درست کنیم تا آن را از سایر زبانها و لاتین نویسی سایر زبانها جدا کند برای اینکار می توانیم  حرف xj= خ  استفاده کنیم .چون وقتی شما  مثلا خراسان را بسبک انگلیسی می نویسید افراد خارجی آن را کوراسان تلفظ می کنند نه خوراسان ولی اگر آن را بصورت اسپانیولی بنویسید خ را درست تلفظ خواهند کرد. khorasaan= xjorasaan

خط نستعلیق. خطی تماما ایرانی که بیشتر در خراسان و هندوستان شکل گرفته است

خط نستعلیق در ایران شکل گرفت و بیشتر هم در ایران و با بعضی تغییرات در پاکستان و هندوستان رواج دارد و خوشنویسان ایرانی بیشتر با این خط به هنرنمایی می‌پردازند. خط نستعلیق معرف روح و فرهنگ ایرانی است و از آن در نوشتن متن‌های ادبی و غیرمذهبی فارسی، اردو و به ندرت عربی استفاده می‌شود.
خط نستعلیق نشانه‌ای بارز از طبع و سلیقه زیبایی شناختی ایرانیان است و بی‌شک زیباترین و ظریف‌ترین خط در میان خطوط اسلامی است تا جایی که آن را به‌حق «عروس خطوط اسلامی» لقب داده‌اند.
اگر چه میر علی تبریزی (درگذشت ۸۵۰ ه‍.ق) را واضع این خط معرفی کرده‌اند اما به نظر می‌رسد که خط نستعلیق پیش از او نیز وجود داشته و میرعلی تبریزی در سده نهم هجری برای اولین بار خط نستعلیق را تحت قاعده و قوانین خوشنویسی درآورده است و به حدی رسانده که به‌صورت خطی مستقل و قابل رقابت با خطوط ششگانه درآید.
در سده یازدهم هجری میر عماد مشهورترین خوشنویس ایرانی این شیوه از خوشنویسی را به تکامل رساند و در اوج ظرافت و زیبایی قطعاتی ماندگار نوشت. در روند تاریخی خط نستعلیق به دربار گورکانیان هند و کاتبان امپراتوری عثمانی نیز راه یافت که به ویژه در هندوستان آثار ارزنده‌ای از این خط پدید آمد. پس از دوره‌ای از رکود، خط نستعلیق در اوایل دوران قاجار جان تازه‌ای یافت و در اواخر این دوران تحت تاثیر صنعت نوظهور چاپ سنگی تحولی جدید را تجربه کرد. هم‌اکنون خط نستعلیق توسط اساتید قابلی با مهارت و هنرمندی تمام نوشته می‌شود و بیش از پیش ارزش هنری یافته است.

اغلب محققان بر این باورند که این خط از درآمیختن دو خط نسخ و تعلیق به‌وجود آمد که «نسخ تعلیق» نامیده شد و بعدها به جهت کثرت استفاده به نام «نستعلیق» شهرت یافت. در کشورهای عربی این خط را «الخط الفارسی» یا گاهی به اشتباه «تعلیق» می نامند. خوشنویسان از دیرباز نستعلیق را به‌سبب زیبایی و ظرافت «عروس خطوط اسلامی» نامیده‌اند.
خط نستعلیق دومین خط خاص ایرانیان می‌باشد که پس از خط تعلیق در در اواخر سده هشتم و اوایل سده نهم هجری یعنی در عهد تیموری پا به عرصه وجود گذاشت.
پس از وضع خط نستعلیق تقریباً بیشتر کتاب‌های فارسی با آن نگارش می‌یافت . در ۸۳۳ به فرمان شاهزاده بایسنقر میرزا که خود خوشنویسی صاحب نام بود، شاهنامه بایسنقری به‌خط نستعلیق جعفر تبریزی کتابت شد. که هم اکنون در کتابخانهٔ سلطنتی سابق در موزه کاخ گلستان (ش ۴۷۵۲) موجود است. با این کار نستعلیق به‌عنوان خطی رسمی و در ردیف خطوط ششگانه مطرح شد.
در سده‌های آغازین پیدایش خط نستعلیق، دو سبک متفاوت از آن در نقاط مختلف ایران ظاهر شد؛ یکی شیوه جعفر تبریزی و اظهر تبریزی بود که بعدها سلطانعلی مشهدی آن را کامل‌تر کرد و در ناحیه خراسان و اطراف آن متداول شد؛ دیگری شیوه عبدالرحمن خوارزمی، خوشنویس دربار سلطان یعقوب آق قویونلو (ح: ۸۸۴-۸۹۴ ه‍. ق) است که در بخش‌های غربی و جنوبی ایران رواج یافت و بعدها فرزندان وی عبدالرحیم و عبدالکریم و پیروانشان، آن را رواج دادند.

خط‌شناسان بر این باورند که از آغاز پیدایش خط نستعلیق به مدت یک قرن و نیم، ستاره درخشان آسمان خوشنویسی نستعلیق، میرعلی هروی بود؛ اما در نیمه دوم قرن ۱۰ ق.، هنرمندی دیگر نستعلیق را به اوج تکامل و زیبایی رساند. «عماد الحسنی قزوینی» (۹۶۱-۱۰۲۴ ق.) معروف به «میر عماد» خوشنویسی توانمند بود که آثار گذشتگان، حتی میرعلی هروی، را تحت‌الشعاع قدرت و صلابت قلم خود قرار داد. میر عماد در قرن یازدهم و در دوره صفویه زندگی می‌کرد و با ابتکار و خلاقیت خود و مهارت بالایی که در نستعلیق بدست آورد دارای سبک و مکتبی شد که هنرمندان خوشنویس سالیان بسیار پس از او از شیوه وی پیروی کردند. این پیروی تاکنون و نزدیک به ۴۰۰ سال است که همچنان کم و بیش ادامه دارد.

روزملی خلیجفارس 1392
پس از میرعماد نستعلیق کم کم جایگاه رفیع خود را در خوشنویسی جهان باز کرد. بسیاری از هنرمندان ایران و منطقه هرات را در پی تحولات سیاسی رخ داده پس از پایان حکومت تیموری، در سال ۱۵۰۶ دیار خود را ترک کردند و به هند رفتند. همچنین پس از قتل میرعماد به فرمان شاه عباس نیز بسیاری از خوشنویسان از دربار صفوی به دربار گورکانیان هند یا عثمانی رفتند و خط نستعلیق را در آن سرزمین‌ها رواج دادند و از آنجا در بسیاری از کشورهای اسلامی راه پیدا کرد. به‌ویژه در شبه‌قاره هند نستعلیق به خط مورد علاقه گورکانیان هند تبدیل شد و آثار درخور توجهی در آن سرزمین به خط نستعلیق خلق شد.
در ایران پس از رکودی نسبی، که بر اثر افول دولت صفوی روی داد، در اوایل دوره قاجار دوباره نستعلیق با قدرت و زیبایی تمام اجرا شد و آثاری ماندگار در این عرصه به‌وجود آمد و هنرمندان بزرگی ظهور کردند.
سپس در قرن سیزدهم سبک و شیوه جدیدی در نستعلیق بوجود آمد. این کار به‌وسیله هنرمندی به نام «محمدرضا کلهر» صورت گرفت. در زمان کلهر صنعت چاپ به روش چاپ سنگی به ایران آورده شد. ظریف بودن حروف مانعی برای چاپ سنگی نستعلیق بود و همین امر سبب گردید که کلهر با تغییراتی در سبک و روش میر عماد شیوه تازه‌ای را برای نستعلیق بوجود آورد که مناسب برای صنعت چاپ باشد.
در اواخر دوره صفوی با شکستن حروف و تندنویسی خط نستعلیق شیوه‌ای معروف به شکسته در ایران رایج شد که خود خطی مستقل است و سومین خط ایرانی به‌حساب می‌آید و خوشنویسان در این عرصه نیز آثاری بدیع پدید آورده‌اند.
امروزه هرچند با توسعه صنعت چاپ کاربرد کتابت نستعلیق محدود شده اما بسیاری از خوشنویسان ایرانی در نهایت قدرت به خلق آثار هنری قابل توجهی در این شیوه پرداخته‌اند. صدها و بلکه هزاران نمایشگاه خوشنویسی طی سال‌های گذشته در داخل ایران یا کشورهای دیگر برگزار شده و کتاب‌ها و آلبوم‌های ارزشمندی در این باب چاپ شده است. می‌توان گفت هرگز در طول تاریخ اینچنین قطعات مختلف هنری به‌ویژه در ابعاد بزرگ و قلم جلی نگاشته نمی‌شده است. در دهه‌های اخیر هنرمندانی خط نستعلیق را با روش‌های نقاشی ترکیب کرده‌اند و نوعی زمینه هنری بنام نقاشیخط بوجود آورده‌اند.عجمpersian

نستعلیق خط ملی ایرانیان و عصاره زیبایی‌شناسی این مردمان است و در همه جا به عنوان سمبل هنر ایران شناخته می‌شود همچنین در تمامی اقوام و مللی که برای مدتی تحت نفوذ فرهنگ ایران بوده‌اند یا هستند و از این حوزه فرهنگی ارتزاق کرده‌اند محبوبیت و دلپذیری خود را دارد. هرچند بهترین نمونه‌های نستعلیق در هرات و مشهد و قزوین و اصفهان تولید شد اما آثار درخشانی از قاهره و استانبول گرفته تا دهلی و حیدرآباد نیز سراغ داریم.

خط فارسی؛ هنرمند مغربی را مشهور کرد

فرهنگ و تاریخ > میراث‌ایران- همشهری‌آنلاین – محمد عجم:
استقبال گسترده مردم مغرب از تابلوهای خط فارسی یک هنرمند این کشور؛ او را مشهور کرد.

حسن مگری خطاط مغربی تابلوهای خط خود را در رباط به نمایش گذاشت. این نمایشگاه با استقبال مردم بومی و توریست ها مواجه شده و تقریبا تمامی روزنامه‌های عرب زبان و فرانسه زبان مراکش (مغرب) مطالبی را در این خصوص منعکس نموده‌اند و همچنین کانال‌های تلویزیونی عربی و فرانسوی زبان از این نمایشگاه گزارش‌های خبری تهیه کرده‌اند.

حسن مگری خوشنویس مغربی درمصاحبه با کانال دو مغرب گفت سفر او به ایران و دیدن تابلوهای خط فارسی موجب شگفتی وی شد و او تصمیم گرفت که این شیوه خوشنویسی را حرفه خود قرار دهد.

اگرچه کارهای او هنوز با کارهای زیبا و شگفت انگیز خوشنویسان ایرانی فاصله زیادی دارد اما با این وجود تابلوهای او  خط اندلسی سنتی و رایج در مغرب را به حاشیه برده است.

در کشورهای عربی کلک، نستعلیق و نگارش تزئینی و یا شکلی که در آن  کلمات بصورت پرندگان و یا حیوانات مانند کبوتر، طاوس، شیر و … ترسیم می‌شود را خط فارسی می‌گویند. در کشورهای عربی این نوع خط تقریبا هیچگونه سابقه‌ای ندارد چرا که خط تزئینی مصداق تصویرگری را داشته و حرام تلقی می‌شده است. در کشورهای سنت گرایی همچون عربستان هنوز هم خط تزئینی و شکلی خلاف شرع محسوب می‌شود.

خط رسم تزئینی و شکلی در ایران سابقه‌ای 500 ساله دارد و بویژه در دوران صفویه رایج بوده است که در آن بعضی واژگان و آیات قرانی را بصورت شکل بر روی چوب و یا پارچه  نگارش کرده‌اند. در بعضی موارد نیز نام شاهنامه  و بعضی کلمات آن را  بر روی جلد کتاب بصورت شکلی ترسیم نموده‌اند اما در دوره معاصر این هنر در ایران شکوفایی خاص و بی‌نظیری یافته است.

در دوره معاصر بهترین مصداق خط “آیکون فارسی” آرم جمهوری اسلامی بر روی پرچم رسمی ایران است که در قالب یک آیکون یا نماد کلمه “الله اکبر و لا الله الا الله” را در بر دارد. خط نگارش موسوم به آیکون فارسی در جهان جایگاه خود را پیدا می‌کند، چندی پیش نیز در کتابخانه اسکندریه در مصر نمایشگاه “آهنگ و آیت‌ها .. شاهکارهای خط فارسی” با استقبال مردم رو برو شد.

در این نمایشگاه که از سوی کتابخانه اسکندریه با هماهنگی موزه اسلامی مالزی سازمان داده شده بود، مجموعه ای از زیباترین و نفیس‌ترین آثار خوشنویسان خط فارسی در معرض دید علاقمندان قرار داده شده است.

بیننده‌ای که به خطوط فارسی، به خصوص خط نستعلیق می‌نگرد، نگاهش تنها به حروفی نمی‌افتد که با هم یکجا شده‌اند تا کلمه بسازند و معنای سخن بر روی کاغذ بیان شود و به اصطلاح زبان شناسان “ارتباط ذهنی میان افراد بشر برقرار شود”؛ او زیبایی هنری را مشاهده می‌کند که از هماهنگی حروف و انسجام معنا با خط به وجود آمده است.

به گفته سازمان دهندگان، این نمایشگاه پس از آنکه در سنگاپور (در ۲۰۰۴) و در مالزی (۲۰۰۵) با استقبال گرمی روبرو شد، به کتابخانه اسکندریه انتقال داده شد.

خوشنویسان لقب شاه خطوط اسلامی را به نستعلیق داده‌اند و شگفت نیست که گل سر سبد نمایشگاه نیز خط نستعلیق بود. این خط از دو خط، نسخ و تعلیق که هر دو از خطوط شش‌گانه پدید آمده پس از اسلام است، شکل گرفته است. اما رنگ و بو و طعم کاملا فارسی و ایرانی دارد، چون برآمده از محیط ایرانی و زاده فرهنگ فارسی است.

دکتر هبه نایل برکات، پژوهشگر در زمینه هنر، می‌گوید خوشنویسان خط فارسی با شاهکارهای خود به جهان ِخط، زیبایی هنری، انسجام درونی و روح عرفانی بخشیده‌اند.

وی افزود: هنرمندان خط فارسی اشعار را با چیره دستی نوشته‌اند و به کلمات آهنگ بخشیده‌اند وبا مهارت فوق العاده تأثیر آیات قرآنی رادر لابلای خط خود، به تصویر کشیده‌اند.

این هنرمندان پس از مطالعه و کشف آهنگهای موزون آیات قرآنی، درخوش نویسی قرآن و متون دینی دست بالا یافتند.

هیچ نماینده فارسی زبان ایرانی یا افغان در مراسم  نمایشگاه‌های مذکور  حضور نداشته‌اند  و هیچ نهاد ایرانی در سازماندهی آن مشارکت نداشته است. این نشان می‌دهد که این نوع خط آنقدر جذابیت دارد که نیاز به پشتیبانی نهادهای رسمی ندارد.

گفتنی است که برای مدت سه قرن بعد از اسلام خط کوفی که یک نوع کلک سریانی بود در ایران و جهان اسلام رایج بود اما این خط  چون فاقد نقطه و حرکات و آوا بود موجب تغییرات  در زبان گفتاری و نوشتاری فارسی شد. الفبایی را که امروزه به الفبای عربی در جهان شهرت دارد، ایرانیان با متحول کردن و نقطه گذاری و اعراب گذاری خط کوفی بوجود آوردند و سپس با افزودن حروف پ . ژ. گ و چ الفبای ویژه فارسی را به وجود آوردند.

در همین زمینه:

شنبه 21 مهر 1386 – 22:27:01
کد مطلب: 33832

 

.Persian Gulf National Day in Foreign Ministry

.Persian Gulf National Day in Foreign Ministry

Persian Gulf National Day in Foreign Ministry

A conference to mark the Persian Gulf National Day was held in the hall of the Foreign Ministry’s Office for Political and International Studies in Tehran on Wednesday with the participation of political experts. The 30th of April (10th of Ordibehesht in Iran’s calendar) was named the Persian Gulf National Day.

According to IRIB, the veteran writer and commentator on the documents related to the Persian Gulf, Mohammad Ajam, talked about the substantiated documents that reiterated the name of Persian Gulf in the domestic and international records. He said that the Persian Gulf is in fact a sea which has been the focus of studies for all astronomers, mathematicians, historians, and those involved in geographical studies. Ajam added this is in fact the importance of this strategic region. On the baseless and fabricated claims which aimed at changing of the true and original name of Persian Gulf to Gulf of Arabia, he said the so-called documents raised by those claimers are nothing but changes on maps through modern technologies including Photoshop software.Meantime, Iran’s former ambassador to Bahrain, Seyyed Mohammad Ahmadi, gave a speech on the necessity to pay special attention to this region by Iran. This expert of the international issues said the importance of the region of Persian Gulf is so much that the Americans have reached the area from thousands of kilometers away.Morteza Rahimi, Iran’s former ambassador to Muscat, was another lecturer at the assembly. He stressed that the attempts to change the true and original name of the Persian Gulf is nothing but a political move rooted in the British colony era. Rahimi emphasized on the utmost capacities, whether political or scientific, to preserve this name.

Moreover, the head of the bureau of Political Studies in the Foreign Ministry, Mostafa Dowlat-yar, said that today’s convention on the Persian Gulf National Day is indeed a symbolic move showing the importance of preserving historical identities. Referring to the fact that the name of Persian Gulf is registered officially at the UN, he reiterated that all the world countries are to respect the historical realities in all maps, books, and recorded or verbal works. The official also shed light on the efforts made by Iranian scientists to institutionalize the name of “Persian Gulf.”

Wednesday, 28 April 2010.  10:29

http://english.irib.ir/thisday/item/60225-persian-gulf-national-day-in-foreign-

ministry

     photo jamJam1388 روز ملی خلیج فارس

Ceremonies to Mark National Day of Persian Gulf Day Start in Iran.

 
Summary: TEHRAN (FNA)- Ceremonies to mark the National Day of the Persian Gulf started in Iran on Tuesday with the participation of the Iranian people and officials.Several cultural, art, literal and scientific programs are scheduled to be held in Iran and other countries as part of an international festival to introduce Persian Gulf’s identity.”The Persian Gulf trade museum and the permanent secretariat of the National Day of Persian Gulf will be inaugurated in Bushehr (in Southern Iran) today,” Secretary of the headquarters to mark the National Day of the Persian Gulf Gholamhossein Zareyee said on Tuesday.He said that forming a human chain on Persian Gulf coasts, vessel formations in the Persian Gulf, inauguration of an exhibition of books and historical documents on the Persian Gulf and a children’s painting exhibition are among the other programs of the Day.Iran designated April 30 as the National Persian Gulf Day to highlight the fact that the waterway has been referred to by historians and ancient texts as ‘Persian’ since the Achaemenid Empire was established in what is now modern day Iran.The Day marks the anniversary of the expulsion of Portuguese military forces from the Strait of Hormoz in 1622.Head of Permanent Secretariat of International Persian Gulf Festival Homayoun Amirzadeh said that cultural programs for safeguarding the identity of the Persian Gulf will be held in 20 countries concurrent with the Persian Gulf National Day on April 30.

“Introducing Persian Gulf as cradle of peace and friendship in the region, strengthening the cultural dialogue of the Islamic Republic of Iran with the neighboring countries and the rest of the world, indentifying and praising the superior creators of noble cultural, artistic, literal, scientific, research and historical works as well as helping to production and mass dissemination of these works in the field of Persian Gulf are among other objectives of the festival,” he said.

Amirzadeh noted that in accordance with coordination with the Iranian foreign ministry the international aspect of Persian Gulf festival has been strengthened for the current year.

Provided by Syndigate.info an Albawaba.com company

 
COPYRIGHT 2013 Al Bawaba (Middle East) Ltd.
No portion of this article can be reproduced without the express written permission from the copyright holder.
Copyright 2013 Gale, Cengage Learning. All rights reserved.
 

Please bookmark with social media, your votes are noticed and appreciated:

 

Iran marks National Persian Gulf Day

 

April 29, The Iran Project – Iranian people held nationwide celebrations to commemorate the National Persian Gulf Day, the anniversary of the victory over Portuguese troops during a war in Persian Gulf in 1622.

National Persian Gulf Day is an annual observance in Iran that was first suggested in January 2004 and approved by the government in July 2005. It is celebrated on April 29 throughout the county, especially in the coastal cities of the gulf.

April 29, which marks the anniversary of the expulsion of Portuguese military forces from the Strait of Hormuz in 1622, has been designated as the National Persian Gulf Day to highlight its historical identity.

The Persian Gulf is a mediterranean sea that lies between Iran and the Arabian Peninsula. Its name has been disputed for decades. Historically and internationally it is known as the Persian Gulf, but some Arab countries insist on using the wrong name Arab Gulf. Iran only uses the historical name because it refers to the Persian Empire, the predecessor of present-day Iran. Scholars believe attempts to change the name of the Persian Gulf is aimed at undermining Iran’s influence in the region.

The name Persian Gulf is actively promoted by the Persian Gulf Online Organization (PGO). In 2004, it offered the Ministry of Culture and Islamic Guidance to establish a new observance dedicated to the Persian Gulf. A year and a half later, National Persian Gulf Day was officially created.

On Friday, museum of Persian Gulf Maps was inaugurated in Hormuz Island in a ceremony attended by Culture and Islamic Guidance Minister Ali Jannati concurrent with National Persian Gulf Day.

Also, a ceremony has been held in Tehran on  Thursday to deliberate on the importance of the strategic waterway and its significance for Iranians.

April 29, 2016

 

http://www1.jamejamonline.ir/pics.aspx?newsnum=100873725190

سندی بر واحد بودن آذربایجان دال بر واهی بودن ادعای تجزیه طلبان پان ترک

سندی بر واحد بودن آذربایجان دال بر واهی بودن ادعای تجزیه طلبان پان ترک

گزیده هرچه در ایران بزرگان زآذربایگان و ری و گرگان
از آنجا به تدبیر آزادگان بیامد سوی آذرآبادگان
به یک ماه در آذرآبادگان ببودند شاهان و آزادگان
همه ویژه گردان آزادگان بیامد سوی آذرآبادگان

.»

  • نخچوان من کوره آذربیجان[۴۷]

  • نخچوان من کوره آذربیجان (متن اصلاح شده)[۴۸]

  • قره‌باغ در دورهٔ صفویه[۴۹] [۵۰]

  • قره باغ در دورهٔ صفویه (متن اصلاح شده)[۵۱]

  • فرمان کریم‌خان زند (بخش یکم)[۵۲]

  • فرمان کریم‌خان زند (بخش دوم)[۵۳]

نقشه منطقه پایین رود ارس را با نام آذربایجان مشخص کرده‌است و مناطق شمال رود ارس را با نام شیروان و ارمنستان این نقشه مربوط به سال ۱۷۴۸ میباشد.

نگاهی بر افکار و اهداف جدایی طلبان نا آگاه از اصل و نسب که از نطفه,سارق نام آذربایگان هستند و اکنون دشمن پنهان ایرانند با اربابانی غربی که همواره از هیچ تلاشی برای خیانت به ایران و مردمش فروگزاری نکردند، زنده یاد احمد کسروی (1269-1324) پژوهشگر,اندیشمند,تاریخ‌ نویس,زبان‌شناس در اعتراض به نامگذاری آذربایجان بر آران در کتاب شهریاران گمنام می نویسد:
“شگفت است که آران را اکنون «آذربایجان» می‌خوانند. با آنکه آذربایجان یا آذربایگان نام سرزمین دیگریست که در پهلوی آران و بزرگ‌تر و شناس‌تر از آن می‌باشد و از دیرین زمان که آگاهی در دست هست، همواره این دو سرزمین از هم جدا بوده و هیچگاه نام آذربایجان بر آران گفته نشده است. ما تاکنون ندانسته‌ایم که برادران آرانی ما که حکومت آزادی برای سرزمین خود برپا کرده و می‌ خواستند نامی نیز بر آنجا بگذارند برای چه نام تاریخی و کهن خود را کنار نهاده، دست یغما به سوی آذربایگان دراز کردند؟! و چه سودی را از این کار شگفت خود امیدوار بودند؟!این خردگیری نه از آنست که ما برخاسته آذربایگانیم و تعصب بوم و میهن خود نگه می‌داریم. چه آذربایگان را از این کار هیچ‌گونه زیان نیست، بلکه از اینست که برادران آرانی ما در آغاز زندگانی ملی و آزاد خود پشت‌پا به تاریخ و گذشته سرزمینشان می‌زنند و این خود زیانی بزرگ است و آنگاه تاریخ، مانند چنین کار شگفت سراغ ندارد.”
پان‌تُرکیسم،ایدئولوژی ملی‌گرایانه,نژاد پرستانه و توسعه‌ خواهانه‌ای است که برپایهٔ آن همه مردمانی که به زبان های ترکی‌ سخن می‌گویند،ملت واحدی هستند که باید تحت رهبری در دولتی واحد متحد شوند.هدف پان‌ترکیسم گردآوردن همهٔ ترک زبانان، از جمله ترک زبانان قبرس، بلغارستان، شبه‌جزیره بالکان، آسیای مرکزی، عراق، ایران، افغانستان، ترکستان چین (ایالت سین‌کیانگ)، قفقاز، کریمه، ماوراء قفقاز، تاتارستان، حوالی رود ولگا و سیبری تحت رهبری ترکیه است.کشورهای هدف اندیشهٔ پان ترکیسم و کشورهای ناخرسند از این اندیشه عبارت اند از: ارمنستان، روسیه، ایران، چین، یونان، قبرس، گرجستان، بلغارستان و افغانستان.
اینگونه به نظر میرسد که افکار شوم پان ترکها تاثیر بدی بر برخی از آذری های ایران داشته و نمونه ان نوشته “آذربایجان جنوبی متعلق به ایران نیست” در بازی تراکتور سازی با یکی از تیمهای عربی که بیش از ٤٥ دقیقه بی هیچ اعتراضی در ورزشگاه بر افراشته شد،یا شعار های خلیج عرب برخی تماشاگران به اصطلاح جو زده.به تأکید بنده بر کلمه برخی توجه کنید.این برخی ها بی اینکه از اصل و نسب خود آگاه باشند و بی آنکه حتی ذره ای تاریخ را مطالعه کرده باشند تحت تاثیر یک ناسیونالیستی بی پایه و اساس قرار میگیرند،و فریاد آذربایجان مشترک تحت رهبری ترکیه سر میدهند بدون اینکه از کشتار تبریزی های ایران توسط دولت خونخوار عثمانی در جنگهای میان ایران و عثمانی با خبر باشند،افتخارشان دولت نسل کش ترکیه است،
و اما در برهه ی کنونی با گذشت زمان و رخدادهای تاریخی از سال‌ ۱۹۱۸ تا کنون ثابت شد كه؛رهبران ضدايراني باكو از اين تغيير نام، تنها و تنها هدف توسعه‌ طلبانه و جدايي آذربايجان واقعي از ایران را با نام جعلي و ساختگی آذربايجان جنوبي در سر مي‌پرورانده‌اند و در واقع بر خلاف ادعاهاي رسول‌زاده، پیش بینی‌های امثال دهخدا و ملک الشعرای بهار درست و بحق بوده است.
تاریخ اثبات کرد که آنها: «بالفعل اثبات كردند» كه با جعل نام آذربايجان به «مسماي» آن، یعنی معنا و مفهوم تغییر نام آذربایجان نیز چشم داشته‌اند.
دشمنان ایران یکپارچه بشنوند و بدانند که:
ایرانیان ، بر هر شکل و رنگ از افکار پلیدانه ای که ریشه در اهداف تجزیه طلبان دارد ،هوشیار هستند و بیاد دارند که در گذشته نیز ایران ستیزان شکست خوردند، و سر انجام سرکرده های  توهم زده  پشیمانی بود
 محمد امین رسول زاده، نخستین رئیس جمهوری ضد ایرانی باکو که نام اران و شروان را به جمهوری آذربایجان(برای اهداف پلیدانه دراز مدت) درروز ۱۸ می‌ سال ۱۹۱۸تغییر داد.
قابل ذکر است که محمود پناهیان پس از فرار به شوروی،در سالهای دههء 1350 شمسی در یک مأموریّت از باکو به بغداد اعزام شد و در آنجا ضمن همکاری با رژیم بعث عراق به تأسیس یک گروه سیاسی به نام«جبههء ملّی خلقهای ایران»دست زد و شعبه هایی از آن به تبلیغ قوم گرای در آذربایجان،کردستان،بلوچستان و خوزستان ایران پرداخت.مدّتی بعد،محمّد تقی زهتابی چهرهء شناخته شده ی پانتر کیست(که در شاخهء جوانان فرقهء دموکرات فعّالیت داشت)،به پناهیان پیوست و در بغداد در رادیوی گروه او به تبلیغ اندیشههای پان ترکی پرداخت و در دانشگاه بغداد نیز تدریس میکرد.وی پس از سقوط محمد رضاشاه به ایران بازگشت و به ترویج افکار پان ترکی در تبریز مشغول شد،و همو بود که با تکیه بر نوشته های پان ترکی و تاریخ نگاریهای تخیّلی محافل پان ترکی باکو و استانبول-آنکارا،و سرهمبندی حوادث پراکندهء تاریخی و تحریف آنها تلاش کرد کتابی به نام«تاریخ باستانی ترکهای ایران»تهیّه کند، که اصولا آذربایجان را از حوزهء تمدّن ایرانی خارج میکرد و به جهان پان ترکی متّصل میساخت. حلقهء پان ترکی طرفدار او در داخل ایران و در جمهوری آذربایجان تبلیغات فراوانی برای ترویج نوشته های او و جا انداختن آن به عنوان تاریخ آذربایجان با ترکهای ایران کرده اند امّا این نوشته ها به علّت ذهنی بودن و عدم تطابق با واقعیّتها و نوشته های معتبر تاریخی،در نزد مورّخان و پژوهشگران ارزشی نیافته است.
به هر روی،پس از توافق 1975 الجزیره و پایان یافتن اختلافات ایران و عراق،محمود پناهیان، محمّد تقی زهتابی و گروه اعزامی مجدّدا به باکو بازگشتند و فعّالیت باصطلاح«جبههء ملّی خلقهای ایران»نیز به پایان رسید.
دولتهای غربی همواره از به وجود آمدن یک قدرت بزرگ و نوظهور هراسیده اند،ایران همواره در زمره کشور هایی بوده است که پتانسیل رسیدن به این مهم را داشته است.
                              هر کسی کو دور ماند از اصل خویش         باز جوید روزگار وصل خویش

منابع:

فراز و فرود فرقه دموکرات آذربايجان
تارنمای http://atropat.persianblog.ir/
افشای توطعه های خزنده دولت باکو/ تابناک

 

جن ها خانم های …. را…..داستان هویچ و سکون زمین وکولر ! عجیب ولی واقعی!!

 

فتواهای عجیب جنسی+18!!!

قبلا مفتی های وهابی خرید و فروش گل – هویج – خیار-موز و بادمجان  روشن کردن کولر – روشن کردن موبایل  و عکاسی را هم برای زنان حرام اعلام کرده بودند

و هرکس بگوید زمین می چرخد کافر است.

فتوایی جدید- اینبار فتوای  حرام بودن  مبل – شیر خوردن جوان – خرید خیار و یادمجان – و …

به گزارش  خبرگزاری ها،  اخبار رسيده از صنعا پايتخت يمن حاکي از آن است که  “الحبيب عمر بن محمد بن سالم بن حفيظ” يکي از سرشناس ترين شيوخ وهابي،‌ در فتوایی گفته است:‌” اگر زني بر روي صندلي بنشيند،‌ از اسلام خارج مي شود زيرا نشستن زنان بر روي صندلي باعث مي شود که جن ها با او نکاح (عقد ازدواج) کنند و لذا او از دين اسلام خارج مي شود!”

وي در ادامه افزود: در روايات آمده، اجنه زناني را که بر روي صندلي مي نشينند،‌ به عقد نکاح خود در آورند، و اين باعث ايجاد فساد مي شود و زن را از اسلام خارج مي کند! (زنی که اجنه/ جن با او نزدیکی کند از اسلام خارج می شود.)

اين مفتي وهابي افزود: صندلي و مبل ساخته غربي ها است و اين خود نشانه اي است بر صحت فتواي بنده. صندلي و مبل به گونه اي طراحي و ساخته شده که انسان را به گناه مي اندازد!

گفتني است “الحبيب عمر بن محمد بن سالم بن حفيظ” 37 ساله در سال 2011 ميلادي از سوي يک مؤسسه اردني به عنوان يکي از 500 شخصيت هاي با نفوذ در جهان معرفي شد !

 

سبزی فروشی  برای نسوان ممنوع .  

Grocery store photo of several bunches of bananas

فتواهای تکفیری

هرکس بگوید زمین می چرخد کافر است و خونش حلال….

مجله ی المصور در شماره ی 2166 خود در تاریخ 24 روز جمعه سال 1385هجری قمری برابر با 15آوریل 1966 میلادی در صفحه ی 15 مطلبی را بصورت زیر منتشر کرده است:

به قلم: أحمد بهاء الدین

 نایب رئیس دانشگاه اسلامی (علامه ابن باز) در آنجا مقاله ای را طی دو ماه در تمامی روزنامه ها منتشر کرده است که در آن خون هرکسی که بگوید زمین کروی است و زمین دور خورشید می چرخد را حلال اعلام کرده است.

و براستی انتشار این رأی (و فتوا) در سال 1966 و در عصر فضا عجیب است، و صاحب این فتوا دارای شخصیت برجسته و بلند مرتبه ای است، و البته این منطقی است چون امروزه عربستان سعودی با بی میلی نسبت به افکار و نظریات (جدید) برخورد می کند، و حکام عربستان سعودی امروزه جز درباره ی (خطر) افکار و نظریات وارداتی سخن نمی گویند و جز بخاطر دفع خطر افکار واردتی از مسلمین، به سوی اتحاد اسلامی دعوت نمی کنند..الخ.

 نام کتاب «الادله النقليه والحسيه على  جريان الشمس والقمر وسكون الارض  وامكان الصعود الى الكواكب»

ebn

ebn1

تاليف علامه مفتی قاضی القضات عبد العزيز بن عبد الله بن باز.    دلایل حرکت خورشید و سکون  و ثابت بودن زمیــــن. 

 

در حالي كه جهان اسلام و علماي شيعه و سني از فتاواي چند مفتي متعصب وهابي در لزوم تخريب ضريح امامان معصوم در كربلا و نجف به شدت متأثرند، خبرنگار «بازتاب»، بخش ديگري از فتاواي مفتيان رده نخست سعودي را منتشر كرد.
يكي از مهمترين مفتيان سعودي، شخصي مشهور به «بن‌باز» بود كه برخي از او به عنوان پدر همسر ملك‌فهد ياد مي‌كردند كه نزديك به بيست سال مفتي عربستان سعودي بود

امروزه روي کره زمين، تقريبا هيچ كسي نيست که به کرويت و دوران بودن آن باور نداشته باشد، اما «عبدالعزيز بن عبدالله بن‌باز»، مفتي پيشين عربستان سعودي، از معدود افرادي بود که هرگز چرخش و کرويت زمين را نپذيرفت، و حتي فيلم مستندي را که فضانوردان در اين زمينه تهيه کرده‌ بودند، نيز نديد.

 

انتشار جديد تعدادي از فتواهاي عجيب در اينترنت مانند فتواي شير خوردن بزرگسالان براي محرميت (در محيط کاري) و فتواي تخريب اماکن مقدسه شيعيان که موجب شگفتي بسياري از مردم جهان، از جمله اهل سنت شد، در واقع، تنها فتواهاي عجيب برخي از علما در کشورهاي عربي نيست، بلكه صدور اين‌گونه فتواها، سابقه طولاني به ويژه در سلفي‌ها دارد.

اكنون نيز اين چند فتواي تازه يک‌ بار ديگر خاطره فتواهاي عجيب اين عده از مفتيان را در کشورهاي همسايه ايران ـ در نيم قرن اخير ـ زنده کرد؛ مانند فتواي حرام بودن خريد و فروش گل، حرام بودن تقديم گل به دوستان و يا بردن آن براي عيادت از بيماران، حرام بودن رانندگي زنان، حرام بودن تصويربرداري، حرام بودن عکس يادگاري، حرام بودن شکل و تصوير، مجسمه و پيکره، حرام بودن وسايل تزييني و دکوربندي، حرام بودن اينترنت و چت، حرام بودن بازي فوتبال، حرام بودن شناسنامه و کارت شناسايي براي زنان، حرام بودن آب يخ و بستني و… و کافر دانستن هر کس که به ميخکوب بودن و سکون زمين باور نداشته باشد

گل رز ح…..حرام است.

 

و کافر دانستن شيعه در فتواهاي شماره 7308 و شماره 1661 از سوي کميته دايمي پژوهش‌هاي علمي و فتواهاي عربستان و … .

از ميان فتاوي اين کميته براي نمونه، فتواي ميخکوب بودن زمين از سوي کسي که به کفر شيعه فتوا داده، چنين است:
مفتي اعظم (سابق) عربستان «عبدالعزيز بن عبدالله بن‌باز»:
«اعتقاد به دوران يا چرخش زمين باطل است و کسي که به اين فرضيه باور داشته باشد، کافر است، براي اين‌که اين فرضيه با قرآن کريم «والجبال أوتادا» و قوله جل و علا «والى الأرض كيف سطحت» منافات دارد….ادامه دانلود کامل کتاب….
تفسير روشن آيه اين است که زمين کروي نيست و نمي‌چرخد و اين روشن است، اما البته تنها در صورت غضب خداوند، مي‌تواند چرخش يا حرکت داشته باشد، كما في قوله سبحانه: «أَأَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّمَاءِ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمُ الْأَرْضَ فَإِذَا هِيَ تَمُورُ أَمْ أَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّمَاءِ أَنْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا فَسَتَعْلَمُونَ كَيْفَ نَذِيرِ ». و وَقَوْله «وَجَعَلْنَا فِي الْأَرْض رَوَاسِي »؛ يعني زمين را با کوه‌ها، ميخکوب كرده‌ايم تا به حرکت درنيايد و آرامش مردم برهم نخورد».

«وقد ذكر الله سبحانه أن الشمس والقمر يجريان في فلك»؛ يعني خداوند از حرکت خورشيد و ماه خبر داده است و اگر زمين نيز بر محور خود مي‌چرخيد، خداوند از آن خبر مي‌داد، اما خداوند از حرکت کردن زمين خبري نداده است. بسياري از علماي دانش ستاره‌شناسي گفته‌اند: زمين مي‌چرخد و خورشيد ثابت است، اين اقوال کفرگويي و انکار کتاب و سنت سلف صالح است.

بن‌باز همچنين گفته است:
هنگامي که جوان بودم و چشمان قدرتمندي داشتم با چشمان خودم به خورشيد نگاه مي‌کردم و حرکت خورشيد را مي‌ديدم. پس اگر زمين در حال حرکت باشد، چگونه ما آن را حس نمي‌کنيم و در آرامش هستيم؟ پس چگونه کشتي‌هاي بزرگ در درياها حرکت مي‌کنند و چپ نمي‌شوند؟

عبدالكريم بن صالح الحميد نيز در كتابش «هداية الحيران في مسألة الدوران»، (ص 12ـ 32 ) با دفاع از اين فتوا به نقض نظريه چرخش زمين پرداخته و نوشته است:
برخي علوم و فرضيه‌ها فاسد و تباه‌گر و ملحدانه است؛ از جمله اين اعتقادات، باور به کروي بودن و چرخش زمين است… و باور به دوران زمين، خطايي بسيار بزرگتر از نظريه جهش و تکامل انسان از ميمون است ». ص 33: «كل دليل من الكتاب والسنة على دوران الأرض فهو تأويل باطل».

همچنين «ابن عثيمين» در کتاب «مجموع فتاوى و رسائل محمدبن صالح العثيمين»: (ج / 3 الفتوى شماره 428 صفحه 153)، به معلمان اخطار مي‌دهد که از تدريس آن بخش از درس علوم و جغرافيا که از حرکت زمين سخن گفته مي‌شود، خودداري کنند، چون اين مطلب باعث مفسده و گمراهي دانش‌آموزان است.

 

 

.
الحبيب عمر بن محمد بن سالم بنيکي از سرشناس ترين شيوخ وهابي در فتوايي جديد نشستن زن بر روي صندلي را حرام دانسته است.

 روشن كردن كولر در غياب شوهر را براي زن حرام كرد.

يكي از سلفي هاي وهابي كه بر روي صفحه تويتر، خود را ” علامه ابوالبراء ” مي خواند، با صدور فتوايي اعلام كرد: روشن كردن كولر براي زن، در غياب شوهر حرام است.

زیرا  اقدام زن در روشن كردن كولر در غياب شوهر، مساله اي بسيار خطرناك است و مي تواند به رواج فحشا در جامعه بيانجامد.

بهترین جهاد برای زنان جهاد النکاح است. در اجابت به فتوای جهاد نکاح 13 دختر تونسی به جهادگران پیوستند.

علامه سعودی العریفی؛ دو ماه پیش این فتوا را  داده و گفته بود: بهترین جهاد برای زن بر علیه دولت سوریه همان جهاد النکاح است آنهایی که به میان مجاهدان(تکفیری سلفی) سوریه بروند و نیازهای آنان را بر آورند با این شرط که مجاهدان زن باید بین ۱۴ تا ۱۶ ساله و یا بیشتر و یا زنان مطلقه باشند و نقاب بپوشند و با این جهاد وارد بهشت می شوند.

۱ـ دزدی رفتن، دو نفری بهتر است؟

استفتاء:

دزدی هستم متدین. می‌خواستم ببینم از نظر شرعی، تنهایی به دزدی رفتن بهتر است یا دو نفری؟

 فتوا:

بنا به صلاحدید علمای بزرگوار حنفی، دو نفری بهتر است. به این ترتیب، حد شرعی یعنی بریدن دست، منتفی می‌شود و به سی ضربه شلاق یا کمتر تقلیل می‌یابد.

البته همکاری دو دزد محترم باید به این شکل باشد که یکی درب منزل را باز کند و وارد خانه شود و اسباب و وسائل را تا درب خانه بیاورد. و دزد دوم هم بیرون منزل بایستد و دستش را دراز کند و اثاث را بردارد و ببرد.

در اینجا نیز چون اصل «کار را که کرد، آن که تمام کرد» محقق نشده، حد جاری نمی‌شود!!

+ منبع فتوا

اذا نقب اللص البیت فدخل و اخذ المال فتاوله آخر خارج البیت علی النقب او علی الباب، فلایجب القطع علیهما. عبدالرحمن الجزیری، الفقه علی المذاهب الاربعة، ج ۵، ص ۱۹۳

فکل من اتی فعلا حراما لا حد فیه … فان علی الحاکم ان یعزره. عبدالرحمن الجزیری، الفقه علی المذاهب الاربعة، ج ۵، ص ۳۹۷

و قد اشترط بعض الائمه ان لا یزید التعزیر بالضرب علی الثلاثین سوطا. عبدالرحمن الجزیری، الفقه علی المذاهب الاربعة، ج ۵، ص ۳۹۸

۲ـ رابطه با همجنس، 

استفتاء:

رابطه با همجنس چه حکمی دارد؟

 فتوا:

 این عمل شریف که در لسان قوم به «شیرین کاری» از آن یاد می‌شود، بنا بر نظر علمای احناف، گناه و زیانی کمتر از زنا دارد و حد شرعی بر فرد جاری نمی‌شود. فقط قاضی می‌تواند کمتر از سی ضربه شلاق بزند. آن هم امید است که با وساطت اهل دل و گذشت قاضی که خود از دلسوختگان است، مورد اغماض قرار گیرد؛

+ منبع فتوا

عبدالرحمن الجزیری، الفقه علی المذاهب الاربعة، ج ۵

ص ۱۳۹: ضرره (اللواط) اخف منه (الزنا) و جنایته اقل من جنایته.

ص ۱۴۱: لا حد فی اللواط و لکن یجب التعزیر.

ص ۳۹۹: لا یجوز للحاکم ان یزید فی العزیر … علی الثلاثین سوطا.

ص ۳۹۷: و تجوز فیه (التعزیر) الشفاعة و العفو.

ص ۳۹۷: تعزیر ذوی الهیئات اخف.

۳ـ حکم جگر سوز

استفتاء:

چهار زن دارم و از هر کدام، سه چهار فرزند. مدتی پیش فریب خوردم و زنایی کردم. امیدوارم خداوند بر عفو و بخشش حکم فرماید. شما چه حکم می‌فرمایید؟

 فتوا:

ازدواجت باطل، همسرانت بر تو حرام، و ارتباط با آن‌ها در حکم زنا است.

این هم حکم ما. جگرت حال آمد؟

+ منبع فتوا

من زنی فسد النکاح بینه و بین زوجته. و اذا زنت الزوجة، فسد النکاح بین‌ها و بین زوج‌ها. عبدالرحمن الجزیری، الفقه علی المذاهب الاربعة، ج ۵، ص ۱۳۷

۴ـ چکاندن یک قطره شیر در بینی هم موجب محرمیت می‌شود

استفتاء:

بیست سال پیش با دختر خاله خود ازدواج کردم و اکنون چهار فرزند دارم. به تازگی متوجه شدم در دوران کودکی، بینی دختر خاله‌ام کیپ می‌شود و به رسم سنت قدیمی، مادرم قطره‌ای از شیر خود را در بینی او می‌چکاند. آیا این مسأله در روابط زناشویی ما مشکلی ایجاد می‌کند؟

 فتوا:

بنا بر نظر فقهای حنفی، همان یک قطره باعث محرمیت شما شده و تو و دختر خاله‌ات، خواهر و برادر رضاعی هستید و نمی‌توانید روابط زناشویی داشته باشید.

+ منبع فتوا

فاذا وصل اللبن الی الجوف بالصب فی الخلق او بالصب فی الانف ترتب علیه التحریم، سواء کان قلیلا او کثیرا.

عبدالرحمن الجزیری، الفقه علی المذاهب الاربعة، ج ۴، ص ۲۵۴

۵ـ زن‌ها باید خود را از زنان دیگر بپوشانند

به نوشته روزنامه الحیات، شیخ عبدالرحمن البرّاک استاد سابق عقیده اسلامی در دانشگاه امام محمد بن سعود در ریاض، معتقد است که باید زنان صورت و گردن خود را در مدارس و اجتماعات عروسی و محافل زنانه آشکار نکنند. باز گذاشتن صورت و مو در مجالس کوچک که فقط نزدیکان زن حضور دارند، جایز است. این مفتی سعودی، مخالفان فتوای خود را تکفیر کرده است. همچنین وی چندی پیش از محاکم قضایی خواسته بود کسانی را که «اختلاط زن و مرد بدون کشیده شدن به حرام» را جایز می‌دانند، به اتهام ارتداد محاکمه نمایند.

۶ـ خریدن خیار و بادمجان  توسط زنان ممنوع است

روزنامه «دیلی تلگراف» چاپ لندن نوشت: خرید خیار برای زنان  ممنوع شد. این حکم توسط یک مفتی وابسته به القاعده صادر شده و زنان را از خریدن خیار منع کرده و علت این حکم را شکل شبهه انگیز  دانسته است!

۷ـ خریدن گوجه فرنگی هم حرام است

«جرج طرابیشی» اندیشمند سرشناس جهان عرب در جدیدترین کتاب خود تحت عنوان «از نهضت تا ارتداد» بسیاری از عقاید و اندیشه های منحرف وهابیت را مورد انتقاد قرار داده است.

وی در این کتاب ۱۹۲ صفحه ای خود،  می‌نویسد: جهل و نادانی آنان مسأله ای تازه نیست. در کتب تاریخی وجود دارد که در اواخر قرن نوزدهم میلادی یعنی حدود ۱۰۰ سال پیش کاشت گوجه فرهنگی در بلاد شام به شدت افزایش یافت. مردم بلاد شام علاقه بسیار زیادی به گوجه فرهنگی نداشتند زیرا می‌گفتند “گوجه فرهنگی یکی از سبزیجات است، پس چرا باید رنگ آن قرمز باشد بنابراین احتمال دارد محصولی خراب باشد. «جرج طرابیشی» در ادامه می‌نویسد: آنان در همان زمان گوجه فرهنگی را “میوه شیطانی” نامیدند. این موضوع که به گوش مفتی وهابیون عربستان سعودی در آن زمان رسید، وی خوردن آن را حرام اعلام کرد.منبع:سلف صالح
گروههای کثیری از مردم عربستان خواستار محاکمه و مجازات روحانی سلفی این کشور شدند که فتوای آزار رساندن به زنان شاغل را صادر کرده است.
زنان شاغل را آزار دهید.
 در عربستان بر لزوم محاکمه “عبدالله محمد الداوود ” تأکید کردند زیرا وی از طرفداران خود خواسته است ، زنانی را که در فروشگاه ها کار می کنند ، با رفتار و گفتار غیراخلاقی اذیت و آزار کنند. 
 
الداوود که یکصد هزار نفر در توییتر مطالب وی را پیگیری می کنند ، روز یکشنبه این هفته در صفحه خود خطاب به طرفدارانش نوشته بود ” به زنان فروشنده را اذیت و آزار برسانید.”
 
این افراطی سلفی در توجیه درخواست خود اعلام کرد که اذیت و آزار زنان فروشنده آنها را از کار کردن منع می کند .
 
زنان در عربستان سعودی از بسیاری فعالیت های اجتماعی محروم هستند ، اما اخیرا نظام حاکم بر آن کشور به زنان اجازه کار کردن در محیط های عمومی داد که این امر واکنش های شدید محافظه کاران را به همراه داشت.
 
کاربران توییتر در عربستان و دیگر کشورهای عربی در اعتراض به درخواست الداوود اعلام کردند که وی با چه دلیلی زنان را از کار کردن منع می کند و این درخواست وی شاید باعث بروز حملات به زنان شود .
الداوود قبلاً نیز جنجال به پا کرد و گفته بود که برای جلوگیری از اذیت و آزار جنسی دختران خردسال باید به آنها روبنده پوشاند.

 

علمای علم کلام قاعده ای دارند مبنی براین که هرگاه نصی از نصوص دین در تضاد صریح با عقل بشری قرار بگیرد، لازم است که دست به تاویل بزنیم تا از رودررو قرار گرفتن معرفت دینی با خرد انسانی جلوگیری شود. می توان همین قاعده را در مورد دستاوردهای علمی بشری نیز جاری کرد. یعنی درست نیست که نصوص دینی را طوری تفسیر کنیم که با دستاوردهای قطعی علوم تجربی در تناقض قرار بگیرد. این نکته را به یاد داشته باشید تا برسیم به تحلیل سخنان عبدالعزیز بن باز مفتی سابق عربستان سعودی.

 عبدالعزیز بن باز مفتی سابق عربستان سعودی یکی از علمای بارز و مهم جریان “سلفی گری” در دوران معاصر به حساب می آید. برخی فتواهایی که عبدالعزیزبن باز صادر کرده او را انسانی متصلب در رای و دشمن اندیشه های جدید نشان می دهد. این دیدگاه ها احیانا به حدی سخیف است که آدم تعجب می کند چه طور کسی که در جایگاه مفتی اعظم یک کشور قرار داشته و در عصری زندگی می کرده است که بزرگ ترین اکتشافات بشری در آن رخ داده است، این دیدگاه ها را مطرح می کند.

 ایشان رساله ای دارد به عنوان «الادلة النقلیة و الحسية علي حركة الشمس و سكون الارض و إمكان الصعود إلي الكواكب». این رساله در سال 1395 هجری قمری از سوی چاپخانه دانشگاه مدینه منوره به چاپ رسیده است. ابن باز در این رساله کوشیده برخلاف همه اطلاعات علمی و فلکی روی این نکته تاکید کند که زمین نمی چرخد و خورشید، حرکت می کند.

 

برش هایی از سخنان شیخ عبدالعزیز بن باز را در این جا می آوریم. وی در مورد گردش زمین چنین می گوید:” دیدگاه های علمای بزرگی همانند ابن تیمیه و ابن کثیر و ابن القیم بر این امر متفق شده که زمین حرکت نمی کند. با این حساب، این گفته که خورشید، ثابت است و زمین می چرخد گفته ای است شنیع و زشت. هر کسی که بگوید زمین می چرخد و خورشید ثابت است، کافر و گمراه است. باید توبه کند و گرنه مرتد از دین شمرده می شود”.

 وی می افزاید:” من از جمله کسانی هستم که به چشم خود سیر و حرکت خورشید را مشاهده کرده ام پیش از این که بینایی چشم خود را در سنین پیش از بیست سالگی از دست بدهم. برخلاف آن چه که دانشمندان گمراه فلکی می گویند خورشید کروی نیست بلکه عبارت است از گنبدی که پایه هایی دارد که فرشتگان آن را بر دوش خود حمل می کنند… اگر خورشید ثابت می بود پس چگونه فصل های چهارگانه سال به وجود می آمد و زمان در همه شهرهای دنیا یکی می بود حال آن که چنین نیست”.

 

در جایی از کتاب مزبور چنین می گوید:” بسیاری از معلمان دانش های فلکی به این اعتقاد هستند که زمین درحال چرخیدن به دور خود است و خورشید ثابت است. این باور، گمراهی است و مستلزم کفر و انکار نصوص قرآنی و احادیث نبوی و بی اعتنایی به اقوال سلف است. هم نقل و هم فطرت سلیم و هم دریافت حسی انسان ها این را می گوید که زمین، حرکت نمی کند بلکه خورشید حرکت می کند. پس چگونه کسی که خلاف این بگوید گمراه نباشد. هرگاه زمین در حال چرخیدن بود، انسان نمی توانست که از یک مکان به مکان دیگری انتقال کند. روی این جهات، باور کردن به این معلومات طبیعی و آموزش آن به شاگردان مدارس به عنوان حقیقت های قطعیٍ علمی در نهایت به این منجر خواهد شد که شاگردان، گرایش های الحادی پیدا کنند. مساله تا حدی در میان ما جاافتاده که بسیاری از مسلمانان این دیدگاه های فلکی را به مثابه مسلمات علمی پذیرفته اند”.

 در جای دیگری برای نفی حرکت زمین این گونه استدلال می کند:” اگر این فرض، واقعیت داشت که زمین می چرخد باید شهرها و درختان و رودخانه ها در جایی ثابت نمی ماندند و باید شهرهایی که در غرب جهان قرار دارد جای شهرهایی را می گرفت که در شرق جهان واقع است و برعکس. اگر این فرض حقیقت داشت باید جهت قبله در هر لحظه در حال تغییر خوردن می بود. علاوه برآن، چنانچه زمین حرکت می کرد باید ساکنان زمین، حرکت زمین را احساس می کردند همان گونه که حرکت کشتی ها و هواپیماهای غول پیکر را احساس می کنیم.. واقعیت آن است که تعدادی از مسلمانان به هر صدایی لبیک می گویند و افسار عقل خود را به دست کسانی داده اند که می خواهند عقیده آن ها را فاسد کنند و به تباهی بکشانند”.

 این را هم بگویم که ابن باز بیشترین تاکید را در مورد حرکت خورشید به کار برده است (مقصود وی از حرکت خورشید، همان حرکتی است که ما روزانه مشاهده می کنیم که خورشید از مشرق، طلوع می کند و در مغرب می نشیند). در جایی از رساله خود می‌گوید:”کسی که بگوید خورشید حرکت نمی کند و ثابت است، فی الواقع قرآن و خدا را به دروغگویی متهم کرده است… کسی که به این اعتقاد باشد که خورشید حرکت نمی کند سخن کفر را بر زبان آورده چرا که بر خلاف قرآن و سخنان حضرت رسول سخن زده است. هر کسی که خدا و قرآن و پیامبر را دروغگو بشمارد مسلما کافر و گمراه می شود. چنین شخصی باید به بازگشتن به دین اسلام فراخوانده شود و اگر توبه نکرد کشته شود چرا که مرتد شده است. طبعا دارایی های این شخص به بیت المال تعلق می گیرد”.

 موضوعات زیادی را می توان در حاشیه سخنان ابن باز طرح کرد.

همان طور که می بینیم عبدالعزیزبن باز، کسانی را که می گویند زمین می چرخد کافر می داند. نیز دیدیم که در خصوص کسانی که می گویند خورشید، ثابت است و حرکت نمی کند (باز هم می گویم مراد ابن باز حرکت ظاهری خورشید است به قرینه استدلالاتی که درین زمینه مطرح کرده است) سخنان تندتری زده و آن ها را به القابی همچون”کافر” و”مرتد” و”گمراه” لقب داده و دارایی آن ها را متعلق به بیت المال دانسته است.

 

یکی از عادت های زشتی که میان برخی از کسانی که فتوا می دهند رایج است این است که آن ها بسیار به آسانی به طرف مقابل خود لقب “کافر” می دهند. به نظر این ها، تنها آن تفسیری از نصوص دینی مقبول است که خودشان به آن رسیده باشند وجز آن قابل قبول نیست. به گمان این ها همه نصوص دینی واضح است و تاویلات گوناگون را برنمی تابد. روی این جهت است که این گروه از متدینان در رای خود متصلب هستند و دیدگاه های دیگران را به دور از واقعیت می شمارند. یکی از جریان هایی که معروف به “تصلب در رای و تعصب در اندیشه” هست جریان سلفی گری است که عبدالعزیز بن باز یکی از علمای نامبردار آن است. در سال های پسین، این جریان در کشور ما هم طرفدارانی برای خود دست وپا کرده است. به نظر من برای جوامع کثرت گرا وجود این گونه جریان ها سخت مضر است، به دلیل این که این قبیل جریان ها به کثرت گرایی باوری ندارند و دائما در حال نفرت پراکنی بر ضد گروه های مخالف خود هستند. این جریان ها همان طور که در میان اهل سنت وجود دارند، در میان شیعیان هم حضور چشمگیر دارند.

 

به نظر این افراد، هر برداشتی که مخالف دیدگاه شان باشد غلط و متضمن گمراهی و حتا مستلزم کفر است.

 شاید در وهله اول، وقتی که سخنانی همانند سخنان عبدالعزیز بن باز را می شنویم تعجب می کنیم و از این که مفتی اعظم کشوری مثل کشور عربستان سعودی این دیدگاه های سخیف را بازگو کرده اندکی جا می خوریم. ولی اگر اندکی بیشتر دقت کنیم متوجه خواهیم شد که خود ما هم کمابیش به برخی عقاید احمقانه و سخیف گرفتاریم- هر چند به صورت خفیف تر آن.

 از باب نمونه، در کشور ما هستند کسانی که به پدیده “جن زدگی” سخت باور دارند و می پندارند که موجودی به نام “جن” وارد بدن انسان می شود و آن را به تسخیر خود در می آورد. جالب این که بیشترینه کسانی که گرفتار این باور احمقانه هستند، متدین محسوب می شوند. در این میان، شیادانی وجود دارند که با استفاده از این باور عامیانه، مردم را گول می زنند و این گونه القاء می‌کنند که آن ها توانایی خارج کردن جن از بدن بیمار را دارند و ازین راه به پول های هنگفتی دست می یابند. جالب تر این که کسانی از راه می رسند و برای این که خرافه “جن زدگی” را تئوریزه کنند به برخی آیات یا روایات، استناد می کنند. به نمونه های زیادی از این دست می توان اشاره کرد ولی به ذکرهمین نمونه بسنده می کنیم.

 عبدالعزیز بن باز و امثال او به این نکته مهم توجه نمی کنند که اگر ما آیات و احادیث را به گونه ای تفسیر کنیم که با دستاوردهای دانش بشر و اکتشافات روز در تضاد باشد، در واقع بنیان های دین را متزلزل کرده ایم و این باور را رواج داده ایم که ایمان با علم تضاد دارد- همان سخنی که مخالفان دین، کرارا بر زبان می آورند.

 در این زمینه ما با دو جریان مواجه هستیم. یکی جریانی که هیچ توجهی به اکتشافات و دستاوردهای علمی در تفسیر نصوص دینی نمی کند و پروایی ندارد از این که آیات و احادیث نبوی در تضاد صریح با حقایق علمی قرار بگیرد.

 دوم جریانی که ناشیانه می کوشد نصوص دینی را بدون توجه به قرائن لفظی و معنوی آن بر طبق دستاوردهای علمی- یا حتا فرضیه های علمی- تفسیر کند. این گروه، جزئی ترین مسایل فلکی یا علمی را از آیات قرآنی استخراج می کنند گویی این که قرار است قرآن از مسایل ریز علمی بحث کند همانند کتاب های فلکی یا دیگر کتاب های علمی. این در حالی است که قرآن مجید کتابی است برای هدایت معنوی انسان ها و اگر گاهی در مورد مسایل علمی و طبیعی سخن گفته است، ضمنی بوده است نه این که مقصود اصلی قرآن، بیان و تشریح موضوعات علمی باشد. در آن صورت، قرآن مجید تا حد یک کتاب علوم تجربی تنزل خواهد یافت.

ابن جوزی****************

مهمترین شاگرد ابن تیمیه،  ابن جوزی شمس الدین محمد بن أبی بکر بن أیوب بن سعد بن حَریز روز هفتم رجب سال 691 هـ.ق منطقه «زُرع» در فاصله 96 کیلومتری دمشق به دنیا آمد. او به ابن قَیِّم جوزیة شهرت دارد. به این علت ‌که پدر او سرپرست و قیّم مدرسه جوزیه بود.

ابن قیم در شام می زیست. قرن هفتم، قرن هجوم ویانگر لشکریان مغول به جهان اسلام بود. درست سی و پنج سال پیش از تولد ابن قیم، یعنی در 656 ق، بغداد به دست هلاکوخان سقوط کرد، المستعصم بالله آخرین خلیفۀ عباسی کشته شد و بدین ترتیب سلسله عباسی خاتمه یافت.
 

شاگرد و مدافع‌ ابن‌ تیمیه‌ بی‌شک‌ ابن‌ قیم‌ جوزی است‌ که‌ در همه اقوال‌ و عقاید تابع‌ و حامی‌ بی‌چون‌ و چرای‌ او بود و نشر و بسط عقاید ابن‌ تیمیه‌ را در زمان‌ حیات‌ او و پس‌ از مرگ‌ او بر عهده‌ داشت‌ و به‌ همین‌ سبب‌ او را تازیانه‌ زدند و سوار بر شتر در شهر گرداندند و با ابن‌ تیمیه‌ در قلعه دمشق‌ زندانی‌ کردند. 

او از 712ق‌/1312م‌ تا سال‌ مرگ‌ ابن‌ تیمیه‌ ملازم‌ او بود و با مخالفان‌ او درافتاد. از این‌ رو نام‌ او همیشه‌ با نام‌ استادش‌ قرین‌ است‌.

اساتید و شاگردان

او از محضر اساتید متعددی استفاده برد که در بین آنها افرادی مانند ذهبی، مزی و ابن تیمیه قرار دارند که مهمترین آنها ابن تیمیه است سرچشمه  جریان وهابیت است. استادان ابن قيم معلمانی چون شهاب نابلسى، تقى الدين سليمان، ابو بکر بن عبد الدائم، عيسى مطعم، اسماعيل بن مکتوم، فاطمة بنت جوهر دانش آموخت، ادبيات را نزد ابو الفتح بعلى و مجد الدين تونسى و فقه و اصول را از صفى الدين هندى و ابن تيمية و اسماعيل بن محمد حرانى فرا گرفت. 

ولى بيشترين تأثير را در آراى فقهى و کلامى از ابن تيمية پذيرفت. چنانکه در 21 سالگى هنگام بازگشت ابن تيميه از مصر تا پايان عمر به مدت 16 سال ملازمش بود. و به دفاع از نظريات او مى‏پرداخت‏ . ابن جوزی را اصلی‌ترین شاگرد ابن تیمیه و رئیس شاگردانش نامیده‌اند. 
 
مهمترین شاگردان ابن قیم عبارتند از: عبد الرحمن بن رجب بغدادى، اسماعيل بن عمر بن کثير( ابن کثير مفسر)، محمد بن عبد القادر محى الدين نابلسى و فرزندانش ابراهيم و شرف الدين عبد الله .

کارها و فعالیتهای ابن قیم جوزی

می توان کارها و فعالیت های وی را از خلال کتبی که در مورد زندگی وی نوشته شده به چهار دسته تقسیم کرد:

1- امامت در مدرسه جوزیه

2- تدریس در مدرسه صدریه و جاهای دیگر

3- متصدی شدن امور استفتاء

4- تألیف کتب

آثار و کتابها

برای ابن قیم جوزیه، بیش از 98 اثر ذکر شده که از میان آن ها می توان موارد زیر را بر شمرد: 

1. الصواعق المرسله،

 2. زادالمعاد،

 3.مفتاح دار السعاده و منثور و لایة العلم و الارادة،

 4.مدارج الساکین،

 5. الکافیه الشافیة فی النحو،

فلسفی اندیشیدن در خصوص شرع و اصول دین یکی از سنتهای فکری روزگار ابن قیم بود که وی با آن درگیر شده و آن را یک سنت فکری غیر دینی تلقی کرده بود و برخوردی سطحی با فلسفه و فیلسوفانی چون فارابی، ابن سینا، محمدبن زکریای رازی و به ویژه خواجه نصیر الدین طوسی داشت.

ابن قیم که با شبهات ابلیس از طریق نظرات شهرستانی آشنا شده بود می پنداشت که بسیاری از اندیشه های فلسفی و آراء مذاهب از شبهات مذکور برخواسته است گرچه ابن قیم از میان علمای یونان سقراط را موحد می دانست و او را آشنا به صفات خداوند و معتقد به معاد می شناساند و افلاطون را که به انکار عبادت بت ها پرداخته و به حدوث عالم قائل بوده را تأیید می کند اما از آنجا که عقلیات یونانی را رد می کند بیشتر نظر به ارسطو دارد ، به نظر ابن قیم ارسطو عالم را قدیم دانسته و دیگر فلاسفه را فریفته است. 

او بیشتر فیلسوفانی را که به سخنان ارسطو اعتنا کرده و وی را معلم اول خوانده و منطقش را میزان استدلال عقلی دانسته اند از جمله ی ملاحده می خواند.

تخریب بنای قبور صرفا اولیای خدا

وهابیان پلید به استناد این بدعت او بقیع و دیگر اماکن مقدسه را ویران کردند که می گفت: مشاهدی که بر روی قبرها بنا شده، از موارد شرک است و باید تخریب شود و جایز نیست حتی یک روز آنها را باقی گذاشت.
 

قبر خالد بن ولید

 

 
دشمنی با امیر المومنین علیه السلام

ابن قیم همانند ابن تیمیه، به دشمنی و انکار فضایل امام علی علیه السلام می پرداخت و مدعی بود: حدیث‌هایی که رافضی‌ها (شیعیان) درباره علی بن ابی طالب جعل کرده‌اند آن قدر زیاد است که قابل شمارش نیست. سپس از قول ابو یَعلی خلیلی نقل می‌کند که شیعیان در فضیلت علی بن ابی طالب و اهل بیت سیصد هزار حدیث جعل کرده‌اند. 

 

 کشتار260 بیمار و پزشک یمنی دربیمارستان حوثی ها (لینک)

 ابن قیم عابدی شب زنده دار بود که نمازهایی به منتهای اطالت می خواند و شیفته ذکر خداوند شده و به آن انس گرفته بود. محبت و انابه و استغفار و اظهار افتقار به درگاه خداوند و خود را سر شکسته دیدن در مقابلش و دوری گزیدن از موانع عبودیت وی، از چیزهایی بود که در قلب ابن قیم جای گرفته بود، هیچ کس را همانند وی ندیدم و شگرف اندیش تر از او را هرگز مشاهده ننمودم.
 

سجده بر… ماتحت    … نفر جلو جایز است !!!

ابن حجر عسقلانی می گوید: هنگامی که علامه ابن قیم نماز صبح را می خواند در همان مکان می ماند و به ذکر و یاد خدا مشغول می شد تا اینکه موقع نماز ظهر فرا می رسید و می گفت: این صبحانه من است که اگر آن را انجام ندهم نیرو و قوای بدنم ساقط می شود و می فرمود: انسان بوسیله صبر و فقر به درجه  امامت در دین دست می یابد و کسی که می خواهد راه خدایی را بپیماید باید دارای همتی عالی باشد که باعث رشد و ترقی اش شود، و همچنین باید دارای علمی باشد که او را به راه راست هدایت کند.
نظر علمای اهل سنت درباره ابن قیم جوزی و وهابیت

ابن قیم نیز مانند استادش مورد انتقاد و طعن علمای اهل سنت قرار گرفته است. ابن حجر هیتمی درباره او و استادش می‌گوید: «مبادا به چیزهایی که در کتاب‌های ابن تیمیه و شاگردش ابن قیم جوزی و دیگرانی که پیرو هوای نفس خود هستند و خداوند آنها را گمراه ساخته و قلبشان را مهر زده و چشمشان را پوشانده، گوش کنی». سپس آنها را ملحدی می‌نامد که از دین خارج شده‌اند.

شیخ خالد بغدادی می‌گوید: اگر کتاب‌های وهابی‌ها را به دقت مطالعه کنیم در می‌یابیم که مانند کتاب‌های لا مذهب‌ها سعی دارند که با افکار باطله‌شان مسلمانان را مورد خدعه قرار داده و آنان را گمراه کنند.

 

ابن قیم جوزی معترف است که انبیاء نزدیکترین وسیله برای قرب به خداوند هستند!!!
  دشمنی با تشیع و عالم بزرگ شیعی

ابن تیمیه که سخت از نابودی حکومت فاسد عباسی ناراحت بوده درباره نقش خواجه نصیرالدین طوسی در سقوط بغداد در مجموع الرسائل می‌نویسد:
تاتاران بر کشورهای اسلامی یورش نبردند و خلیفه بغداد و دیگر فرمانروایان اسلامی را نکشتند جز با کمک و پشتیبانی ملحدان (اسماعیلی) و کارگردان این [رویدادها] همانا وزیر آنان نصیرالدین طوسی در الموت بود. او بود که دستور کشتن خلیفه و از میان بردن حکومت وی را صادر کرد.

 
جریان تكفیرىِ (لینک)

 دنیا (لینک)

فتواهای عجیب جنسی+18!!!

ابن قیم جوزی می گوید: اگر زنی شوهر نداشت و شهوت بر وی غلبه کرد بعضی از فقیهان ما گفته اند می تواند از آلت مصنوعی استفاده نماید. !!!!(بدائع الفوائد لابن قیم الجوزیة/ ج4/ ص905.)

بر همین منوال ابن حزم اندلسى مى‌نویسد:
اما زنا: مالکى‌ها (زن بى‌شوهرى را) که حامله شده، حد مى‌زنند؛ هرچند که شاید مجبور به این عمل شده باشد، و مرد همسر دار را که با زن اجنبى از پشت نزدیکى کند سنگسار مى‌کنند؛ همچنین اگر عمل قوم لوط را انجام دهد؛ چه همسر دار باشد یا نباشد .اما اگر با حیوانات نزدیکى کند، حد نمى‌زنند؛ همچنین زنى را که به سگ زنا مى‌دهد، حد نمى‌زنند و همه آن‌ها را حلال کردن فرج براى امر باطل مى‌دانند. و نیز اگر زن عاقل، بالغ و مختارى به کودکى زنا دهد، حد نمى‌زنند؛ اما اگر مردى با دختر خردسال که همسن این کودک (که زن بالغ و … به او زنا داده) باشد، حد مى‌زنند.
 که در دوره جدید نسخه تازه اش را مفتیان وهابی به شاگردان خود تجویز می کنند:برای تقویت قوای جنسی فیلمهای پورنوی بازیگران صرفا مسلمان را ببینید!!!!

  

دکتر موسی شاهین لاشین،نویسنده وهابی در شرحی که بر صحیح مسلم نوشته با نام -فتح المنعم شرح صحیح مسلم-به عایشه توهین کرده وگفته است ایشان به جوانی شیر داده است!

او می گوید:
عائشه ، اعتقاد داشت که رضاع کبیر سبب محرمیت مى‌شود و قطعا خود او غلامی ( که نزدیک به سن بلوغ بوده) را شیر داد و آن غلام بر او وارد مى‌شد؛ اما سایر مادران مؤمنان، آن را قبول نداشتند.!!!
 

و از سوی دیگر همینها چنین فتوا می دهند:
بنا برفتوای شیخ محمد العریفی چهره سرشناس وهابیت عربستان‌سعودی حضور هر دختری با پدرش در یك مكان خلوت حرام است زیرا ممكن است این پدر دارای انحرافات اخلاقی باشد و به دختر خود تجاوز كند!!!

یا اینکه گفته شده:
يک مفتي وهابي که در اروپا زندگي مي کند، فتوا داده است که زنان حق دست زدن به موز و خيار را ندارند. اين مفتي وهابي در فتواي خود در اين باره مدعي تحريک زنان توسط اين دو ميوه شده است.

اين مفتي در ادامه اين فتواي مضحک خود آورده بود که در صورتي که زنان تمايل به خوردن اين دو نوع ميوه دارند، بايد از شخص ديگري، براي مثال يک مرد مانند همسر و يا پدر خود کمک بگيرند و از آنان بخواهند اين ميوه ها را بريده و در اختيار آنان قرار دهند!!!

و نیز:
عبدالله الداوود نويسنده سعودي که از مدافعان شديد خط فکري وهابيت و شيوخ وهابي به شمار مي رود،‌ حضور يک مرد با يک جوان يا نوجوان زيبا در محلي به تنهايي را حرام اعلام کرد زيرا به اعتقاد او حضور اين جوان يا نوجوان زيبا مي تواند آن مرد را به گناه و به فکر لواط کردن بيندازد! عبدالله الداوود با هدف اثبات ادعاي خود به نوشتاري از ابن کثير از علماي اهل سنت و تعدادي از فتواهاي ديگر مفتي هاي وهابي اشاره کرد. 

وي در ادامه افزود:‌ بر همين اساس نبايد جوانان و نوجوانان زيبا را در سلول هاي مشترک با ديگر مردان قرار داد؛ زيرا ممکن است آنان را مورد تجاوز قرار دهند. 

 

اما فتواي ديگر يک مفتي وهابي به نام عبدالباري الزمزمي اهل مراکش که در فتواي خود مي گويد:‌ دختران زشت که موفق نشده اند ازدواج کنند، براي اينکه بتوانند راه را براي ازدواج خود مهيا کنند و جوانان را به خود جذب کنند، بايد لباس هاي نيمه عريان بر تن کنند تا از اين طريق جوانان را تحريک و به سمت خود بکشانند.
 

وهابیت و تخریب آثار فرهنگی (لینک)

مرگ ابن جوزی
ابن قیّم سرانجام پس از شصت سال زندگی در دنیا، در شب سیزده رجب سال 751 هـ.ق مرد 

ویدئو:

ویدئو تکه تیکه  کردن یک انسان و خوردن قلب  او توسط  خالد الحمد ابو صقر بنیان گذار تیپ فاروق  ارتش آزاد سوریه این یکی از صدهها ویدئو تکان دهنده تکفیری های جنایتکار است .خالد الحمد با نام مستعار ابوشاکر، از طریق تلفن اینترنتی اسکایپ با مجله تایمز تائید کرد که این ویدئو واقعی است و وی واقعا یک تکه از ریه این سرباز را از بدنش جدا کرده است.

الحمد همچنین در گفت و گو با« تایم گفت، « ویدئویی دیگری دارم که برای آن‌ها ارسال خواهم کرد. در این ویدئو من درحال قطع اعضای یک شبه نظامی طرفدار دولت (شبیه) با اره هستم . اره‌ای که برای بریدن درختان از آن استفاده می‌کنیم. من با اره او را به قطعات کوچک و بزرگ می برم .»

Peter Bouckaert of the New York-based HRW says the man has been identified as Abu Sakkar, a founder of the militant Farouq Brigade.

  اهل سنت  واقعی و متدینان  و برادران اهل سنت ایرانی  انزجار خود را از اینگونه اعمال غیر انسانی  اسلام تکفیری ابراز داشته و می دارند.

منبع.

هرکس بگوید زمین می چرخد کافر است.سایت بازتاب [ چهارشنبه دهم مرداد 1386 ] دکترعجم

http://www.shiayan.ir/entry/000156.php

http://baztab.com/news/72461.php

در همین رابطه:

فواید نوشیدن شاش شتر 

زنان عرب و فتوای مجمع فقهی (ازدواج یک ساعته مجاهد و مجاهدة) حلال طیب

حمایت مردم آذربایجان از روز ملی خلیج فارس

به جرات ميتوان گفت كه فيسبوك و شبکه های اجتماعی اولين محل تلاقي ايرانيها در يك محيط آزاد بود. هر چند مجازي.

همه گروهها به راحتي و بدون چهارچوب هاي تعيين شده شروع به فعاليت كردند.
و از اين فضاي آزاد مجازي تجزيه طلبان نيز سو استفاده كرده و ميكنند.

يك مطلب براي من در اين محيط مجازي بسيار خوش آيند بود. در بين توهم زده گان –  كردها و خوزستاني ها و آذريها»  اين آذريها بودند كه در برابر تجزيه طلبان همزبانشان واكنش شديد نشان دادند و براي حفظ يكپارچگي ايران تلاش بسيار نمودند. اين صفحه نيز به همت چند آذري شروع به فعاليت كرده است.
(با سپاس از دوستان كردي كه براي ايران يكپارچه زحمت ميكشند. اما فعاليت آذريها چيز ديگريست.)

من خودم آذري هستم و بسيار از تجزيه آذربايجان ميترسيدم. با شنيدن صداي 50 هزار تبريزي و همنوا شدن با گرگهاي خاكستري در بازيهاي تراكتور سازي به خود ميلرزيدم.

اما اينك خيالم بسيار آسوده است كه اين صداها فقط يك توهم براي تجزيه طلبان آذري است.

داستان از اين قرار است»

گرگهاي خاكستري تبليغات فراوان كردند كه در بازي اخير تراكتور سازي در تبريز هواداران تبريزي شعار خليج » ع ي ب ر » را براي دهن كجي به ايران بزرگ سر دهند.

اما»

مردم شريف آذربايجان اين كار را نكردند و نشان دادند كه به  میراث خليج هميشگي فارس» اهانت نميكنند. نشان دادند كه ايران را دوست دارند . و نام خلیج فارس به همه اقوام ایران تعلق دارد.

دريافتم اگر 50 هزار آذري در استاديوم با گرگهاي خاكستري همنوا ميشوند » صرفا براي احقاق حقوق آذريهاست و دغدغه فرهنگ آذربايجان را دارند . فقط همين . (هرچند همصدا شدن با گرگهاي خاكستري اشتباه است)

آري گرگهاي خاكستري با سو استفاده از هيجانات تماشاگران و جو ورزشگاهها به توهمي دچار شده اند كه فكر ميكنند آذريها خواهان جدايي از ايران هستند.

زهي خيال باطل.

نمونه اش تظاهرات چندصد هزار نفري تبريز ( 2 سال پيش ) در حمايت از نام خليج فارس و حركت چند روز پيش طرفداران تراكتورسازي بود.

نمونه اش»

تلاش آذريها در محيط هايي مثل فيس براي حفظ يكپارچگي ايران است.

اينك ميتوانم از طرف مردم آذربايجان و با صدايي رساتر بگويم»

ما آذريها » ذره ذره خاك ايران را ميپرستيم.
ياشاسين ايران.

عكس مربوط به تظاهرات 2 سال پيش مردم تبريز در حمايت از خليج فارس ميباشد.

تعدادی از آثار دکتر عجم پژوهشگر و مترجم سرشناس ایرانی

 

سازمان و اندیشکده  دریای پارس با درج  چکیده زندگینامه و شمه ای از آثار دکتر محمد عجم  از تلاشهای خستگی ناپذیر ایشان در دفاع از هویت ایرانی خلیج فارس و آثار و تمدن ایرانی  در داخل و خارج از کشور از دهه ۱۳۷۰ تا کنون  تشکر مینماید.

دکتر محمد عجم ، نویسنده، حقوقدان،  مترجم ، روزنامه نگار ، زبان شناس و  پژوهشگر سرشناس ایرانی  در نوروز سال ۱۳۴۲  در زیبد گناباد بدنیا آمده  و تحصیلات ابتدایی و راهنمایی را در زیبد و دبیرستان در دو رشته اتومکانیک و علوم اجتماعی  همزمان  دیپلم گرفته است در  سال ۱۳۶۸ به عضویت هئیت علمی دانشگاه آزاد اسلامی درآمده و علاوه بر تدریس در دانشگاه فردوسی و پیام نور همزمان، با  نوشتن مقالات سیاسی ، اجتماعی و فرهنگی  در مطبوعات  و شرکت در سمینارهای بین المللی داخلی و خارجی  متعدد به کارهای تحقیقاتی ادامه داده است.

*** وی سمت های اجرایی متعدد نیز داشته است از جمله رئیس نمایندگی جمهوری اسلامی در موزامبیک و اوگاندا  و   رایزن سیاسی و مطبوعاتی در مراکش و ۵ سال رایزن مطالعاتی و حقوقی و نماینده و افسر رابط ایران در سازمان حقوقی و مشورتی الکو در هند بوده است. وی عضو و مشاور حقوقی و سیاسی در تعدادی از موسسات مطالعاتی و اندیشگاهای فکری تینک تنک در ایران و هند بوده و داوطلبانه مشاور  حقوقی و بین المللی سازمان مطالعاتی خلیج فارس و سازمان خلیج فارس انلاین می باشد.

 

*****   تعدادی از پژوهش ها و تالیفات:

از ایشان نزدیک به ۲۰۰ مقاله در روزنامه ها و مجلات و فصلنامه های معتبر علمی و تعدادی مقاله به زبان انگلیسی و عربی منتشر شده و دهها مقاله و مصاحبه نیز در وب سایتهای خبری و تحلیلی از جمله تابناک – بازتاب- فارس – ایرنا – آفتاب و و پرس تی وی…  دارد.

مقاله های متعدد  در صفحه بین الملل روزنامه خراسان   از سال ۱۳۶۸  تا ۱۳۷۵ .

مقاله های متعدد  در  روزنامه همشهری و همشهری آنلاین و نویسنده اولین مقاله ویژه دفاع از نام خلیج فارس و راهکارهای  پاسداری از این میراث کهن ۱۷ تا ۲۷  مهر ۱۳۸۱

نویسنده  ستون  یادداشت ها و مقاله های متعدد تحلیلی در پر بازدید ترین سایت ایرانی سالهای ۱۳۸۰-۱۳۸۵ سایت مشهور بازتاب  .

.  نویسنده چند کتاب از جمله کتاب خلیج فارس نامی کهن تر از تاریخ و میراث فرهنگی بشریت  شهریور ۱۳۸۳  در سه هزار نسخه  بعد از انتشار آنلاین آن اسفند ۱۳۸۲ و توزیع رایگان در موسسات دولتی و پژوهشی.

و همچنین کتاب   اسناد نام خلیج فارس، میراثی کهن و جاودان  در سه هزار نسخه  ۱۳۸۸

و چند کتاب دیگر ….

* تالیف کتاب  نقش پارسی بر میراث جهانی در هند  

که بر اساس کتاب نقش پارسی  بر احجار هند نوشته دکتر حکمت ۱۳۳۷  نوشته شده است و

با اصلاحات و اضافه کردن۲۰۰ تصویر نایاب  و انحصاری و  اضافه کردن فصل هفتم  با ۵ گفتار شامل:

* پارسی بر  بناهای فاخر حیدرآباد.

* پارسی بر احجار بنگاله

* نقش زبان فارسی و تاثیر گذاری آن بر زبان هندی  و اردو

* معماری گورکانی ، مغولی یا ایرانی؟

* فرمان ها – نسخه های خطی فاخر فارسی

*کتاب ۵۰۰۰ واژگان فارسی معرب شده از دیگر کارهای ایشان است.

زندگینامه دکتر عجم

*****

*سخنرانی و ارایه مقاله در بیشتر از ۲۰ کنفرانس و همایش بین المللی – ملی – منطقه ای  در ۱۵ کشور مختلف که در کتابهای همایش های مربوطه مقالات  به چاپ رسیده است.

وی اولین  فارس زبانی است که موفق شده است در یک دانشگاه معتبر به زبان عربی (کازابلانکا) دکترای حقوق بین الملل آنهم با درجه بسیار عالی(مشرف جدا) دریافت کند و پایان نامه وی به توصیه کمیته علمی دانشگاه بصورت کتاب منتشر شود.  وی  همچنین در دهها سمینار و کنفرانس بین المللی داخلی و خارجی سخنرانی و یا مقاله ارائه نموده است . او  از بانک جهانی و موسسه حقوق بین الملل و چند موسسه وابسته به سازمان ملل دارای مدارک آموزشی است.

کتاب  معروف  اسناد نام خلیج فارس، میراثی کهن و جاودان  یکی از کتابهای مهم منتشر شده در چند سال اخیر در ایران است  علاوه بر اینکه جزو برندگان  اولین مسابقه ۵۰ سال کتاب نویسی در مورد خلیج فارس و کاندیدای کتاب فصل شده است و نویسنده  مقاله:اعتبار قانونی، تاریخی و جغرافیایی نام خلیج فارس گزارش منتشر شده در وبسایت سازمان ملل ۲۰۰۶ 

منتشر شده در وب سایت نامهای جغرافیایی سازمان ملل  که مورد ارجاع در گزارشات و مستندات زیادی بوده است . این کتاب مورد استقبال جامعه دانشگاهی نیز قرار گرفته و در  وب سایتها ی خبری و مجلات و روزنامه های متعدد فارسی- عربی و انگلیسی  مطالب آن منتشر شده است.و به زبان انگلیسی نیز ترجمه شده است.

 

–         وی در تهیه چند کار پژوهشی و مستند علمی  و فرهنگی همکاری نموده از جمله فیلم مستند خلیج فارس که  چندین بار از شبکه یک پخش شده است بخش مهمی از اسناد خود را از این کتاب گرفته است. وی در تهیه چند فیلم و مستند دیگر تاریخی علمی نیز نقش داشته است.

filmPersianGulf

شبکه یک سیما فیلم مستند خلیج فارس

–         رادیو ایران ، خبرگزاری ایرنا و شبکه جهانی پرس تی  دکتر عجم را پژوهشگر سرشناس ایرانی و پیشرو در موضوعات  مربوط به خلیج فارس و دریای خزر  معرفی کرده است.

** کمتر مجله و روزنامه و یا وب سایت معتبری وجود دارد که مطالبی را از ایشان منتشر نکرده باشد.

تعدادی از کارهای منتشر شده :

–         مقالات معروف به زبان های انگلیسی و عربی  و مصاحبه های منتشر شده  در شبکه های مختلف رادیویی و تلویزیونی در مورد  موضوعات :

–         تروریزم بین الملل-  حقوق بشر- حقوق دریاها- مسائل حقوقی خلیج فارس و دریای خزر –فرهنگ و تمدن ایران و اهمیت  و نقش زبان فارسی

–          نویسنده کتاب” خلیج فارس نامی کهن تر از تاریخ و میراث فرهنگی بشریت انتشار در شهریور سال ۱۳۸۳ در سه هزار تیراژ

*****    به زبان انگلیسی:

کتاب : Documents on the Persian Gulf’s name : the eternal heritage of ancient time.

نویسنده چندین مقاله به زبان انگلیس  از جمله مقاله معروف

A glance at the Historical, Geographical and Legal Validity of the term : Persian Gulf

ajam-final (1)

کنفرانس خبری  در مورد اهمیت روز ملی خلیج فارس و  معرفی  کتاب. در ۱۰ اردیبهشت   ۱۳۸۹ –

–         پیشنهاد دهنده راهکارهای دفاع از نام خلیج فارس و  روز ملی خلیج فارس  و  پیگیری های خستگی ناپذیری  با  شرکت در جلسات و سمینارها

دیدار و گفتگوی حضوری و تلفنی و مکاتبه ای  با شخصیت های ذینفوذ  و مقامات مسئول از سال ۱۳۸۱  تا ۱۳۸۴برای  توجه دادن به راهکارهای حفظ نام خلیج فارس  و ثبت  روز ملی  خلیج فارس و پیگیری موضوع  مستمر در سازمان نقشه برداری )کمیته یکسان سازی نام های جغرافیایی( ، سازمان جغرافیایی ارتش  و وزارت امورخارجه  و شورای عالی انقلاب فرهنگی .

گفت_وگوی_تریبون۹۴بادکتر_عجم_درمورد_سیاست_خارجی ایران و  حقوق بشر
دکتر محمد عجم:

– نویسنده  اولین  مقاله  ویژه  راهکارهای دفاع از نام و اسناد هویت خلیج فارس  در مطبوعات کشور برای اولین بار که بصورت آنلاین  در روزنامه (همشهری ۱۶ تا ۲۷ مهر ۱۳۸۱ )  که  همزمان  در چندین  وب سایت دیگر نیزمنتشر شد .

–          از اولین اعضای  فعال سازمان خلیج فارس  آنلاین و ارسال صدها نامه به موسسات علمی  و  وب سایتهای خبری و افشای  تحریف نام خلیج فارس و درخواست برای حذف نام جعلی از مقالاتشان.

–         نویسنده مقاله معروف اعتبار قانونی، تاریخی و جغرافیایی نام خلیج فارس گزارش منتشر شده در وبسایت سازمان ملل [۳]   بیشترین ارجاعات به این مقاله صورت گرفته است.

–         جایزه پژوهشگر برتر سال ۱۳۸۹ در یازدهمین جشنواره تجلیل از پژوهشگران و فناوران برتر کشور.

–         دریافت تقدیر نامه های متعدد از سوی مقامات  علمی  دانشگاهی  و کشوری   از جمله وزیر امور خارجه

–          مقاله های متعدد در دفاع از مناقشه جزایر سه‌گانه ایرانی در خلیج‌فارس  و دریای خزر.

–         انتشار اولین مقاله آنلاین در مورد  قنات میراث علمی و فرهنگی ایرانیان بعد از ارایه در کنفرانس ملی قنات و تلاش برای ثبت قنات گناباد در میراث معنوی یونسکو از سال ۱۳۸۲  و تلاش برای ثبت ساعت آبی و بادگیر و آب انبار به عنوان اختراع و میراث علمی فرهنگی ایرانیان .

–         نویسنده اولین  نوشته ها و مقالات آنلاین در مورد  نام خلیج فارس و خزر–  قنات های ایران – ساعت آبی –  کوروش ذوالقرنین و همچنین چلیپا ۱۳۸۱ .

*** زبان شناسی

وی  در دانشگاه از تدریس دروس حقوق و علوم سیاسی گرفته تا زبانهای تخصصی و زبان شناسی کلاس ها و جزوه های  متنوعی  ارایه کرده  است. وی با توجه به  به اینکه  نیمی از عمر مفید تحصیلی و پژوهشی خود را در کشورهای انگلیسی- عربی – فرانسه و پرتغالی زبان گذرانده است و با  توجه تسلطی که بر زبان فارسی – انگلیسی- عربی دارد و با توجه به آشنایی با فرانسه – اسپانیایی – ایتالیایی-  اردو  و سانسکریت در زمینه زبان شناسی دارای نظر است و باز چاپ کتابهایی در همین زمینه را در دست چاپ دارد.

–          چندین مقاله  مشهور در مورد زبان شناسی  و ریشه یابی نامهای جغرافیایی ایران که بارها در سایتها و مجلات مختلف چاپ شده است. از جمله وی اولین پژوهشگری است که در سال ۱۳۸۱ طی مقاله آنلاین نام کاسپین (عربی شده آن قزوین) را ریشه یابی و ایرانی دانسته و آن را نام  برتر تاریخی برای دریای خزر/مازندران پیشنهاد داده است.(مردم سالاری – پیام دریا-اطلاعات ۱۳۸۱)

–          کتاب  با نام  پنج هزار واژگان فارسی معرب شده در زبان و ادبیات عرب .

کنفرانسهای بین المللی:

محیط زیست

– ارایه مقاله و سخنرانی در بیشتر از۲۰ سمینار بین المللی و منطقه ای یا ملی در ۱۵ کشور مختلف

–    ارایه مقالات متعدد و سخنرانی  در دانشگاهها و سمینارهای بین المللی داخلی و خارجی.

میهمان افتخاری کنفرانس بین المللی قضات در مورد تروریسم بین الملل

–         از اولین اعضا سازمان  خلیج فارس آنلاین و مشاور حقوقی و مطالعاتی سازمان مطالعات خلیج فارس و عضو چندین موسسه پژوهشی و تحقیقاتی  و حقوقی دیگر .

پژوهشگر مدعو در  موسسه های پژوهشی :

–          بنیاد تحقیقاتی آبزرور –  شورای امور جهانی هندمؤسسه پژوهش‌ها و تحلیل‌های دفاعی هند –  موسسه پژوهشهای صلح و جنگ.

intConferencconferenceInt.

o

atlasPersian gulfDrLArijani

مراسم  رونمایی اطلس خلیج فارس توسط رئیس قوه مجریه  –  مدیرکل شورای امور جهانی

 

hadair abad (3)

 

اهدای کتاب اسناد نام خلیج فارس و گفتگوی ویژه با دبیر شورای عالی امنیت ملی در ارتباط با اهمیت موضوع نام خلیج فارس و جزایر سه گانه

8644543463_f04fa48bb8_k

 

۰۰o

گفتگو در خصوص مسائل خلیج فارس و نام خلیج فارس با پرفسور دکتر تایم نیبلوک رئیس موسسه و دپارتمان مطالعات عربی و اسلامی  دانشگاه اکستر بریتانیا-  اعطای کتابهایی در مورد خلیج فارس به رئیس دانشگاه چندیگر و دهها شرق شناس و ایران شناس مشهور جهان

ooDr.M.Ajam

 

همایش بین المللی «دامنه و اهمیت منابع تاریخی فارسی در هند و ایران» در دانشگاه علیگر هند

تاثیر زبان فارسی بر زبان و ادبیات شبه قاره هند- نکاتی در باره زبانشناسی عمومی با تکیه بر عربی و فارسی

۰tagourAjam

 نگاهی به زندگی ‘تاگور’ شاعر پرآوازه هندی وعلاقه شدید وی به ایران و زبان فارسی

Tagore the Eternal Seeker : Footprints of a World Traveller”

.  published by ICWA and Vij Books India Pvt Ltd, New Delhi,Tagor in .Iran page page 358-379 by Dr Mohammad Ajam

 

گفتگو و اهدای کتاب به رئیس دپارتمان اردو و زبان فارسی دانشگاه علیگر هند.

* مدارک علمی و دوره های آموزشی

# فوق  لیسانس علوم سیاسی

# دکترای حقوق بین الملل

#- دیپلم حقوق داوری بین المللی از ILI  موسسه حقوق بین الملل  ۱۳۷۹

# مدرک دوره های مدیریت بحران از بانک جهانی WB-

# دیپلم  دوره حقوق انساندوستانه از سازمان OPCW  و  دوره حقوقی از آلکو و صلیب سرخ جهانی

**  جوایز : دریافت تقدیر نامه و جوایز متعدد علمی و پژوهشی

 

1398p11

# دریافت جایزه پژوهشگر برتر جشنواره یازدهم ملی پژوهشگران برتر  ۱۳۸۹

*  معاون رئیس جمهور هند در مراسم رونمایی از کتاب  چین و هند

رونمایی کتاب موسسه مطالعاتیحامد انصاری

IndiaENVIRONmentDAY Dr.Ajam

# جایزه سمینار محیط زیست به  نقل از خبرگزاری همشهری و ایرنا 

# دریافت تقدیرنامه از رئیس سازمان نقشه برداری  و کمیته یکسان سازی نامهای جغرافیایی و معاون رئیس جمهور – جایزه بهترین مقاله همایش ملی ژئوماتیک ۱۳۸۲

# تقدیر نامه از وزیر امورخارجه  برای بهترین پژوهش .

# تقدیر نامه و جایزه های پژوهشی از   استاندار خراسان – ریاست دانشگاه مشهد ۱۳۶۹  و چندین جایزه دیگر علمی

# تقدیر و معرفی به عنوان چهره ماندگار در نشریه پنجره خرداد ۱۳۹۲

# تقدیرنامه از همایش ملی قنات برای کوشش در جهت ثبت قناتهای ایران و  انتشار اولین مقاله آنلاین در باره  قنات میراث علمی و فرهنگی ایرانیان همایش ۱۳۸۳  و همایش ۱۳۸۵

#قنات-میراث-فرهنگی-و-علمی-ایرانیان سمینار ملی قنات. سال  ۱۳۸۳ در گناباد

#تقدیر نامه از فیلم مستند نام خلیج فارس

دکتر عجم ajamکاریز

روز ملی خلیج فارس چرا و چگونه شکل گرفت؟ پیشینه. سخنرانی در روز ملی خلیج فارس و اهمیت پاسداری از هویت ملی  منتشر شده در شبکه خبر

persian gulf national day delhiDr.Ajam

Persian gulf national day in Delhi 30 April 2013 .Dr.Ajam

دکترعجم1390

اولین  میزگرد رسمی دولتی برای روز ملی خلیج فارس ۱۳۸۹ –  همایش روز ملی خلیج فارس بوشهر ۱۳۹۰

سخنرانی در دانشگاه جواهر لعل نهرو  در اهمیت خلیج فارس . منتشر شده در خبرگزاریهای ایرنا – قطره و ...

 80634819-3902390

سخنرانی در جمع دانشجویان دکترای روابط بین الملل  دانشگاه جواهر لعل نهرو در مورد مسائل خلیج فارس و نام آن به نقل از خبرگزاری ایرنا و …

  • سخنرانی در همایش های  روز ملی خلیج فارس از سال ۱۳۸۷

 

DrAjamPersianGulf1386

*چـــــــهره مانــــــــــــــــــــــــــدگار  به انتخاب نشریه پنجره  خرداد ماه سال ۱۳۹۲  

  • گفتگو با خبرگزاری های ایرنا- خبر آنلاین – باشگاه جوان – مهر –  روزنامه سایه – ایران – مردم سالاری – همشهری – خراسان – و ….

گفتگوی روزنامه شهر آرا

روزنامه شهر آرا محمد عجم

http://parssea.org/?p=580

نویسنده کتاب خلیج فارس نامی کهنتر از تاریخ و میراث فرهنگی و  راهکارهای دفاع از میراث نام خلیج فارس توزیع شده در سه هزار نسخه رایگان ۱۳۸۳

 

حقوق بشر

گفت_وگوی_تریبون۹۴بادکتر_عجم_درمورد_سیاست_خارجی ایران و حقوق بشر و پرونده حقوق بشری ایران

******     مقاله به زبان عربی ‘الخلیج الفارسی در وب سایت آذر -الخلیج  الفارسی.

* اسناد عربی نام حق تقریر المصیر و الحکم الذاتی فی عهد الاستعمار و تسویه الاستعمار.

*الجز الثلاث و تاریخها  

 

تعدادی ازپــــــــژوهش های چـــــاپ شــــده دکتر عجــــم : :

به زبان انگلیسی:

اعتبار قانونی، تاریخی و جغرافیایی نام خلیج فارس گزارش منتشر شده در وبسایت سازمان ملل ۲۰۰۶ نویسنده دکتر محمد عجم [۴]

the Historical, Geographical and Legal Validity of the term : Persian Gulf

۲۰۰۳-Names of the Caspian Sea. .. By: Mohammad Ajam

Conspiracy to change a heritage name “The Persian Gulf”

by M.Ajam, 2002

Tagore the Eternal Seeker : Footprints of a World Traveller”. Edited By SuryakanthiTripathi, Radha Chakravarty ,Nivedita Ray published by ICWA and Vij Books India Pvt Ltd, New Delhi,Tagor in .Iran page page 358-379 by Dr Mohammad Ajam

ISBN: ۹۷۸-۹۳-۸۲۶۵۲-۹۵-۳, ۲۰۱۵

– همشهری آنلاین – طلای سرخ ایران همچنان بی رقیب. دکتر محمد عجم  و روزنامه همشهری۱۳ آذر   ۱۳۸۶

داستان آجر – آخرین روزهای آجر دستی و کودکان کار به مناسبت روز جهانی کارگر               .

#    چند پژوهش منتشر شده از دکتر عجم  در پایگاه مجلات تخصــصــی علـــوم انســـانی  نور مگزین)

# چند پژوهش منتشر شده از دکتر عجم درآفتــــــــــــاب  اندیشه 

#  چند پژوهش منتشر شده از دکتر عجم در باشگاه انــــــــــــــــــــــدیشه  

# چند پژوهش منتشر شده از دکتر عجم در  روزنــامه و وب سایت همشـــــــــــــــــهری

#  چند پژوهش منتشر شده در مرکز مطالعات خلیج فـــــــــــــــــــــــــــــــارس

  کتاب ماه  – خلیج فارس در قراردادهای عربی و معاهدات و حقوق بین المللی
محمد عجم
کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، شماره ۱۵۵، فروردین ۱۳۹۰  ص ۲
مشاهده متن   [PDF 457kb]

 بحران های آفریقایی، حق تعیین سرنوشت و عملکرد دوگانه دولت های غربی
محمد عجم
فصلنامه مطالعات آفریقا، شماره ۲۲، پاییز و زمستان ۱۳۸۹  ص ۵
 مطالعات آفریقا

 القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاههای نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا
محمد عجم
فصلنامه مطالعات آفریقا، شماره ۲۱، بهار و تابستان ۱۳۸۹  ص ۳

 خلیج فارس نامی به قدمت تاریخ
محمد عجم
ماهنامه رویدادها و تحلیل ها، شماره ۲۳۳، ۱۳۸۸  ص ۳۹
مشاهده متن   [PDF 91kb]

 نقدی بر عملکرد رسانه های عربی در مورد نام خلیج فارس / روزنامه الشرق الاوسط
محمد عجم
فصلنامه یاد، شماره ۸۰، تابستان ۱۳۸۵  صص ۲۵۳-۲۶۲
مشاهده متن   [PDF 116kb]

 ا
 چکیده   مشاهده متن   [PDF 186kb]

 عکس العمل رسانه های گروهی عرب در باره نام خلیج فارس
مترجم: محمد عجم
ماهنامه پیام دریا، شماره ۱۴۷، فروردین ۱۳۸۵  ص ۸۴

 دروازه کاسپین
محمد عجم
ماهنامه پیام دریا، شماره ۱۳۳، آذر ۱۳۸۳  ص ۸۲
مشاهده متن   [PDF 128kb]

 اسناد هویت ملی
محمد عجم
ماهنامه پیام دریا، شماره ۱۳۱، مهر ۱۳۸۳  ص ۵۴
مشاهده متن   [PDF 109kb]

http://www.iranseda.ir/FullItem/?g=849359   رادیو ایران سابقه  شکل گیری روز ملی خلیج فارس

از همین نویسنده:

#اولین مقاله ای که راهکارهای دفاع از نام خلیج فارس را رسانه ای و مطبوعاتی کرد.همشهری مهر ۱۳۸۱

#- عجم، محمد، ۱۳۸۲، اسامی جغرافیایی باستانی میراث بشریت، پژوهشی در مورد دو نام خلیج فارس و خزر و چالشهای فرا روی، همایش ملی ژئوماتیک ۱۳۸۲، تهران، سازمان نقشه برداری کشور،

#*دکتر عجم محقق سرشناس ایرانی در مصاحبه یا ایرنا :   نام گذاری روز ملی خلیج فارس یک ضرورت فرهنگی و ملی بود

نقشه ها وطلس خلیج فارس .

http://www.persiangulfstudies.com/fa/index.asp?P=NEWS2&Nu=71

  • خلیج فارس و قراردادهای بین المللی،نوشته دکتر عجم[۳۴]
    • ماهنامه تخصصی کتاب شماره ۱۵۵[۲۶]
    • رادیو ایران [۲۷]
    • تعدادی از نقشه های کهن خلیج فارس منتشر شده در کتاب اسناد نام خلیج فارس [۲۸]
    • علت نام گذاری خلیج فارس از دیدگاه جغرافی دانان قدیم و جدید دکتر عجم[۲۹]
    • [۳۰]
    • [۳۱]

پیشنهادروز ملی خلیج فارس چگونه  و چرا تحقق یافت | parssea

تاثیر و نقش زبان فارسی در زبانهای شبه قاره هند.

:: نسخه چاپی خبر ایرنا – سخنرانی

نگاهی به اهمیت خلیج فارس در تجارت دریایی با هند

http://www.irna.ir/html/1392/13920209/80634819.htm

گذری بر تاریخچه هنر معماری در ایران.

اهمیت زبان فارسی در عصر دهکده جهانی، دکتر محمد عجم – روزنامه همشهری، ۲۲آبان ۱۳۸۵

[۱۴]

* کارتوگرافی از هنر تا جنگ . محمدعجم. تبیان

 *برای دانلود رایگان کتاب  پیشگوییهای مالیخولیایی درباره نابودی ایران نوشته محمدعجم   دانلود رایگان کتاب  کلیک کنید
تعداد مشاهده کتاب دانلود کتاب پیشگوییهای مالیخولیایی درباره نابودی ایران در تک کتاب : ۹۶۶۸ 
 و یا :۹ فروردین ۱۳۸۵

http://www.irdc.ir/fa/content/5084/default.aspx

دختران ناامید و فتوای دیرهنگام ، محمدعجم خرداد ۱۳۸۵

*جنگجویان خــــــــدا.

قومیت ها و بحرانهای خاورمیانه ای

۴  مقاله  منتشره در فصلنامه  اوراسیا 

تعدادی از آثار در گنجینه کتاب نوسا بوک 

اطلاعات فهرست نویسی کتاب
MARC FORMAT
مشکل صحرا، نقش الجزایر و روابط شکننده با مغرب/تهیه‌کننده: دکترمحمدعجم
پدیدآور
دکترعجم، محمد
 موضوع
طرح صلح سازمان ملل (بیکر) برای خودمختاری مردم صحرای باختری
 صحرای غربی
همه‌پرسی
 مراکش
 استعمار زدایی
الجزایر
 شورای امنیت
اسناد نام خلیج‌فارس؛ میراثی کهن و جاودان/ نویسنده دکتر محمدعجم؛ دیباچه پیروز مجتهدزاده
پدیدآور
عجم، محمد، ‏‫۱۳۴۳
تاریخ اثر ، ‏‫‏‏۱۳۸۸.
موضوع
خلیج فارس –جغرافیای تاریخی
خلیج‌فارس — تاریخ — اسناد و مدارک
شرح [۲۵۷] ص.‬: نقشه، نمونه
ناشر
تهران: اوین
شابک ‭۹۷۸۶۰۰۹۰۲۳۱۴۱
شماره بازیابی دیوی ‭۹۵۵/۷۳۵۰۴۲
شماره بازیابی کنگره ‭DSR۲۱۳۸‬ ‭/ع۳‮الف‬۵ ۱۳۸۸
شماره کتابشناسی ملی ‭۱‎۹‎۲‎۴‎۰‎۵‎۱

دانلود کتاب پیشگوییهای مالیخولیایی درباره نابودی ایران

نویسنده : دکترمحمدعجم ایمیل ajam20@gmail.com   دانلود رایگان کتاب
 زبان کتاب الکترونیک : فارسی  حجم فایل کتاب : ۹۲۰۰۰
 نوع فایل کتاب : PDF
منبع ناشر کتاب :
 اهمیت مسیرهای مواصلاتی ایران برای شبه قاره هند و اوراسیا
دکتر محمد عجم
ماهنامه راه ابریشم، شماره ۱۶۲، فروردین ۱۳۹۴  ص ۳۴
مشاهده متن   [PDF 137kb]

 اهمیت مسیرهای مواصلاتی ایران برای شبه قاره هند و اوراسیا
دکتر محمد عجم
ماهنامه راه ابریشم، شماره ۱۶۱، بهمن و اسفند ۱۳۹۳  ص ۳۸
مشاهده متن   [PDF 142kb]

 خلیج فارس در قراردادهای عربی و معاهدات و حقوق بین المللی
محمد عجم
کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، شماره ۱۵۵، فروردین ۱۳۹۰  ص ۲
مشاهده متن   [PDF 457kb]

 بحران های آفریقایی، حق تعیین سرنوشت و عملکرد دوگانه دولت های غربی
محمد عجم
فصلنامه مطالعات آفریقا، شماره ۲۲، پاییز و زمستان ۱۳۸۹  ص ۵

 القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاههای نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا
محمد عجم
فصلنامه مطالعات آفریقا، شماره ۲۱، بهار و تابستان ۱۳۸۹  ص ۳

 خلیج فارس نامی به قدمت تاریخ
محمد عجم
ماهنامه رویدادها و تحلیل ها، شماره ۲۳۳، ۱۳۸۸  ص ۳۹
مشاهده متن   [PDF 91kb]

 نقدی بر عملکرد رسانه های عربی در مورد نام خلیج فارس / روزنامه الشرق الاوسط
محمد عجم
فصلنامه یاد، شماره ۸۰، تابستان ۱۳۸۵  صص ۲۵۳-۲۶۲
مشاهده متن   [PDF 116kb]

 ارائه رابطه ای برای محاسبه قطر اقتصادی لوله ها براساس آنالیز هزینه ها در ایران
محمد عجم حسنی ، سیدحسن هاشم آبادی
دو ماهنامه مهندسی شیمی ایران، شماره ۲۰، اسفند ۱۳۸۴  ص ۱۶
 چکیده   مشاهده متن   [PDF 186kb]

 عکس العمل رسانه های گروهی عرب در باره نام خلیج فارس
مترجم: محمد عجم
ماهنامه پیام دریا، شماره ۱۴۷، فروردین ۱۳۸۵  ص ۸۴

 دروازه کاسپین
محمد عجم
ماهنامه پیام دریا، شماره ۱۳۳، آذر ۱۳۸۳  ص ۸۲
مشاهده متن   [PDF 128kb]

 اسناد هویت ملی
محمد عجم
ماهنامه پیام دریا، شماره ۱۳۱، مهر ۱۳۸۳  ص ۵۴
مشاهده متن   [PDF 109kb]

 

تعدادی دیگر از مقالات و پژوهش های منتشر شده در جراید و مجلات:

 

ایرنا – خبرگزاری خبرآنلاین در یادداشتی به قلم محمد عجم نوشت 

در زمین دشمن بازی نکنیم

بررسی آثار نفوذ فرهنگ ایرانی در هند

مکتب زرقاوی و داعش و ابن تیمیه از ایدیولوژی تا تکفیر و جنایت 
حق تعیین سرنوشت

======= تعیین سرنوشت ۲

کتاب نقش_پارسی_بر_احجار_و بناهای فاخر هند

ساعت ابی باستان اختراع ایرانی است

پژوهشهای منتشر شده در  مجله نور و آفتاب

پرتال جامع علوم انسانی-محمد عجم

محمد عجم – پایگاه مجلات تخصصی نور

مقاله نام های تاریخی و چالش های ان سمینار ملی ۱۳۸۲  سازمان مطالعات خلیج فارس

اسامی جغرافیایی باستانی میراث بشریت
پژوهشی در مورد دو نام خلیج فارس و خزر وچالشهای فرا روی ۱۳۸۲  پیشنهاد روز ملی خلیج فارس چاپ سازمان نقشه برداری کشور

****

پاسخ دکتر محمد عجم تحلیلگر مسائل بین‌الملل به نظرخواهی خبرآنلاین که پرسیده بود ارزیابی شما از سیاست خارجی دولت یازدهم چیست؟

 

نویسنده ایر