ویژگی‌های معماری ایرانی

کلیه بررسی‌ها و کاوش‌های  باستان شناسیحکایت از آن دارد که سابقه معماری  ایران به حدود هزاره هفتم قبل از میلاد می‌رسد. از آن زمان تا کنون پیوسته این هنر در ارتباط با مسائل گوناگون، بویژه علل مذهبی، توسعه و تکامل یافته‌است.

 معماری ایران دارای ویژگیهایی است که در مقایسه با معماری کشورهای دیگر جهان از ارزشی ویژه برخوردار است: ویژگیهایی چون طراحی مناسب، محاسبات دقیق، فرم درست پوشش، رعایت مسائل فنی و علمی در ساختمان، ایوانهای رفیع، ستونهای بلند و بالاخره تزئینات گوناگون که هریک در عین سادگی معرف شکوه معماری ایران است.

 

ویژگی‌های معماری ایرانی

 در معماری ایرانی، با وجود خصایلی چون تناسب و زیبایی سر درها و گنبدهاو ایوان‌ها خصلتی که بیشتر شایستهٔ بررسی است گوهر معماری ایرانی و منطق ریاضی و عرفانی آن است. درونگرایی و گرایش معماران ایرانی به سوی حیاط‌ها، پادیاوها، گودال باغچه‌ها، هشتی‌ها و کلاه فرنگی‌ها که شبستان‌ها را گرداگرد خود گرفته است، از دیرباز جزء منطق ایرانی بوده است.

 

پیش از این که  تخت جمشید ساخته شود، صدها  ایوانو  شبستانبا ستون‌های چوبی و سنگی در سراسر جهان متمدن آن روز ساخته شده بود، ولی نخستین بار در تخت جمشید می‌بینیم که ستون‌ها تا آخرین حد ممکن از هم فاصله گرفته‌اند با این که در بعضی از معابد کهن خارج از ایران (مثلا مصر) فاصلهٔ دو ستون چیزی نظیر قطر آن‌ها بلکه اندکی کمتر است.

 معمار ایرانی توانست وسیع ترین دهانه‌ها را با کست افزود پیمون‌ها به وجود بیاورد و آرایش‌های گوناگون و سرگرم‌کننده خلق کند؛ به گونه‌ای که ساختمان دو اشکوب به اندازه‌ای از هم دور شده که گویی اشکوب زیری بعدها بر آن افزوده شده است.

 از امتیازات معماری ایرانی این است که هرگز از مکان هندسی همگن برای پوشش استفاده نشده و از اصطلاحات و نام  قوس هاو  طاق هاو گنبدها در زبان فارسی پیداست که بیشتر به شکل بیضی و تخم مرغ و بات (بیز) توجه داشته‌اند.

 

ضرورت پیمون در معماری ایرانی

 پیمون نه تنها در نقشه و اندازهٔ پایه‌ها و ستون‌ها در عرض و طول اتاق‌ها و راهروها اثر دارد، بلکه حالت در و پنجره و نسبت بین آن‌ها را نیز معین می‌کند و پس از همه در پوشش درگاه‌ها، ایوان‌ها، طاق‌ها و گنبد خانه‌ها تاثیر دارد. این تاثیر آن جا آشکار می‌گردد که معمار ایرانی می‌تواند با تضمین کافی با کاربرد پیمون کست افزود، طرح و محاسبه و اجرای آن را در آن واحد انجام دهد؛ بدون این که نا استواری به وجود بیاید.

 

 

سبک‌شناسی معماری ایران

پیش از اسلام

  • شیوه پارسیتا سده چهارم پیش از میلاد، شامل :
    • شیوه پیش پارسیتا سده هشتم پیش از میلاد، مثال چغازنبیل
    • شیوه مادی  سده هشتم تا ششم پیش از میلاد
    • هخامنشیانسده ششم تا سده چهارم پیش از میلاد، که ظهور آن در شهرهای دیدنی که برای مدیریت و سکونت استفاده شد (همانند تخت جمشید ، شوش ، اکباتان )، معبدهایی که برای عبادت و همایشهای اجتماعی ساخته شده اند (همانند معابد زرتشتی)، و آرامگاههایی که برای احترام به پادشاهان منقرض شده استفاده شده است (همانند آرامگاه کوروش کبیر )

 

چغازنبیل

تخت جمشید

معبد زرتشتی

آرامگاه کوروش کبیر

  • شیوه پارتیسده چهارم پیش از میلاد تا صدر اسلام،که شامل طرحهای زیر میشود:
    • دوره  سلوکیانشامل معبد آناهیتا، ستونهای خورهه
    • اشکانیان مثل ارگ کهن نسا
    • ساسانیانمثال قلعه دختر،  طاق کسری، بیشاپور

 معبد آناهیتا

ستونهای خورهه

ارگ کهن نسا

قلعه دختر

پس از اسلام

  • شیوه خراسانی( صفاریان،  طاهریان،  غزنویانو…) از ابتدای قرن چهارم هجری شمسی تا پایان قرن چهارم؛ مثال:  مسجد جامع نائین،  مسجد جامع اصفهان

 

مسجد جامع نائین

 مسجد جامع اصفهان

  • شیوه رازی، قرن پنجم تا اول قرن هفتم (قرن یازده میلادی تا حمله مغول) که شامل روشها و ابزارهای دوره های زیر میشود:
    •  سامانیانمثل   آرامگاه اسماعیل سامانی
    • غزنویان مثل برج گنبد قابوس
    • سلجوقیان مثل برج های خراقان
    • خوارزمشاهیان

 آرامگاه اسماعیل سامانی

گنبد قابوس

برج های خراقان 

 

  • شیوه آذری( ایلخانیانو  تیموریان)از اول قرن هفتم تا اول قرن دهم، مثالها:   سلطانیه،  ارگ تبریز، مسجد جامع ورامین،  مسجد گوهرشاد،  مسجد بی بی خانم در سمرقند، مقبره عبد الصمد اصفهانی،  گوهر امیر،  مسجد جامع یزد،  منار جنبان

 سلطانیه

ارگ تبریز

مسجد بی بی خانم

مقبره عبد الصمد اصفهانی

منار جنبان

 

  •  شیوه اصفهانی( صفویان،  افشاریه،  زندیهو  قاجاریه)از اول قرن دهم تا اواسط دوره قاجاریه؛ مثال  چهل ستون،  عالی قاپو،  مسجد آقا بزرگ کاشان،  مسجد شاه، مسجد شیخ لطف الله

 چهل ستون

عالی قاپو

مسجد آقا بزرگ کاشان 

 

  •  معماری معاصر( پهلوی، بعد از انقلاب ۱۳۵۷) از اواسط دوره قاجاریه تا کنون

  

از شش شیوه معماری ایران دو شیوه پارسی و پارتی مربوط به پیش از اسلام و چهار شیوهٔ دیگر مربوط به دوره اسلامی می‌باشد. غربی‌ها برای شیوه‌های اسلامی نام‌هایی را به کار می‌برند مانند شیوه‌های  اموی و عباسی.

پرهیز از بیهودگی

در معماری ایرانی تلاش می‌شده کار بیهوده در ساختمان سازی نکنند و از اسراف پرهیز می‌کردند. این اصل مهم هم  پیش از اسلام و هم پس از آن مراعات می‌شده‌ است. در قرآن آمده مومنان، آنانکه از بیهودگی روی گردانند.

اگر در کشورهای دیگر، هنرهای وابسته به معماری مانند  نگارگری (نقاشی) و  سنگ تراشی، پیرایه (آذین) بشمار می‌آمده، در کشور ایران هرگز اینگونه  نبوده‌ است .گره سازی  با  گچ وکاشی و خشت و آجر و به گفته خود معماران،  آمود و اندود، بیشتر بخشی از کار بنیادی ساختمان است. اگر نیاز باشد در زیر پوشش  آسمانه (سقف)  پنام (عایق)ی در برابر گرما و سرما ساخته شود یا  افراز بنا که ناگزیر پر و پیمان است و نمی‌تواند به دلخواه معمار کوتاهتر شود، تنها با افزودن کار بندی می‌توان آنرا کوتاهتر و به اندام و مردم‌وار کرد. اگر ارسیو روزن با چوب یا گچ و شیشه‌های خرد و رنگین گره سازی می‌شود برای این است که در پیش آفتاب تند و گاهی سوزان، پناهی باشد تا چشم را نیازارد و اگر  گنبدی از  تیزه (معماری ایرانی) تا  پاکار با کاشی پوشیده می‌شود تنها برای زیبایی نیست. وانگهی باید دانست که واژه  زیبا به معنای زیبنده بودن و تناسب داشتن است و نه قشنگی و جمال.

 منبع: پیرنیا، محمدکریم. آشنایی با معماری اسلامی ایران. سروش دانش، ۱۳۹۲

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.