حماسه دوازده رخ و پیوند آن با زیبد گناباد

 

ادله بسیار زیادی وجود دارد که نبرد حماسی مهم تاریخ کهن ایران بنام دوازده رخ در گناباد اتفاق افتاده علاوه بر شاهنامه منابع دیگری هم آنرا تایید می کنند کیخسرو ، گیو و گودرز مهمترین قهرمان های جنگ دوازده رخ هستند . ناصر خسرو می گوید کاریز گناباد را کیخسرو فرموده است کندن و   حمدالله_مستوفی از مورخان مشهور قرن_هشتم کتاب نزههالقلوب باب_شانزده  پس از شرح گناباد می نویسد قلعه ای در دو سوی شهر است که گیو پسر گودرز ان را ساخته است. می دانیم که گیو و گودرز و کیخسرو در جنگ دوازده رخ در گناباد بوده اند.
در گردهمایی بزرگ گنابادی های مقیم مشهد که همزمان با میلاد با سعادت پیامبر اعظم در سالن کارگران برگزار شد علاوه بر اجرای سنتهای گنابادی مانند کفبیخ و نمایش شیوه کار ساعت ابی یا فنجان و نمایش آثار و هنرهای دستی خیریه خواننده گنابادی آقای رهنما زیبدی به اجرای چند کار هنری شاد پرداخت همچنین استادرجبعلی لباف خانیکی پیشکسوت باستان شناسی گناباد و مدیرکل اسبق میراث فرهنگی خراسان در خصوص اینکه چرا گناباد را شهر اسطوره های کهن و خاستگاه تمدن کاریزی می نامیم سخنانی ایراد کردند
ایشان با اشاره به تاریخ کهن شفاهی و مکتوب گناباد در بخشی از سخنان خود گفتند گناباد از دوجهت نسبت به شهر های دیگر متمایز است اول اینکه یک اسطوره بزرگ تاریخی ایران کهن با گناباد پیوند دارد و صحنه نبرد سر نوشت سازی بوده که با درایت وحد اقل تلفات ؛ایرانیان در آن جنگ بر تورانیان غلبه یافتند وایران برای همیشه از شر دشمنان متجاوز مصون ماند و جنگی که فردوسی از ان با نام ۱۲ رخ یاد کرده و یکی از مهمترین حماسه های کهن و اسطوره ای ایران است که هم درسهای اخلاقی و سیاسی دارد و هم عبرتی و چراغ راه اینده است در این جنگ هدف ایران پیروزی با حداقل تلفات است و این امر با درایت و شجاعت بدست امد . جنگهای ایران و توران حقیقت دارد همانطور که جنگهای ایران و یونان حقیقت دارد برای جنگهای ایران و یونان اسناد بسیار زیاد است برای جنگهای ایران و توران اسناد کمتر هست  اما حقیقت دارد اگرچه بخش عمده آن با افسانه و اغراق همراه شده است .
دوم اینکه نخستین قنات در این شهر حفر شد وگنابادیها بزرگترین ومقدس ترین موهبت الهی یعنی آب یا مایه حیات را به بشریت ارزانی داشتند وگناباد خاستگاه تمدن قناتی شد و گناباد این افتخار را دارد که اولین اثر ثبت جهانی خراسان رضوی را به خود اختصاص داده است .
اینک آثار آن اقدامات بزرگ در گناباد باقیست وگنابادیها باید با رسیدگی به آن یادمانها وزنده کردن آن خاطرات تاریخی گذشته آن سرزمین اهورائی را پاس دارند. برای ارج گذاشتن به گذشته پر افتخار و برای جذب گردشگر باید کارهایی انجام شود از جمله ایجاد نماد هائی در محل صحنه جنگ دوازده رخ؛لاروبی قنات قصبه وباز کردن انسداد شاخه های مسدود؛ایجاد یک رصدخانه در گناباد وراه اندازی کارگاههای سفالگری ؛حداقل پاسداشت دانشمندان وهنر مندان کهن گنابادیست.

برآن شده ایم که یکی از اسطوره های کهن ایران، کشور اسطوره ها و کهن تر از تاریخ را در ‏خراسان زنده کنیم .‏
یکی از مهمترین حماسه های عبرت انگیز و پیروزی های ایران بر توران -نبرد دوازده رخ- که در ‏منطقه # زیبد_گناباد روی داده است و “کاریز” گناباد نیز با این اسطوره پیوند دارد، آنطور که ناصر ‏خسرو حکایت کرده است و آنطور که از شاهنامه در می یابیم . شاهنامه بیش از ۵ هزار بیت در ‏موضوع بزرگترین حماسه دوره کیانی بنام دوازده رخ دارد.‏
به همین منظور تصمیم داریم هر سال بین ۱۰ تا ۲۵ اردیبهشت مراسمی در #زیبد_گناباد برگزار کنیم ‏‏.‏
اسطوره #دوازده_رخ ، درس ها و عبرتها، جنگهای ایران و یونان و ایران و توران در منابع مختلفی ‏نقل شده و حقیقت دارد هرچندبر مبنای تاریخ شفاهی است و از روی ناچاری و ضرورت مقداری با ‏افسانه امیخته شده است ولی اساس ان بر واقعیت قرار دارد.‏

از تمامی دوستداران میراث فرهنگی و اسطوره ای ، خواهشمند است نظرات و پیشنهادات خود را ‏ارائه دهند و ما را در برگزاری هرچه با شکوهتر این رویداد و زنده نگهداشتن آن و شناساندن ‏اسطوره ها ، یاری فرمایند . این گروه برای همفکری در این راستا بوجود امده ست از ارسال مطالب نا مربوط و یا چت در مورد موضوعات دیگر پرهیز شود.

۴ تصویر از نبرد تن به تن دوازده رخ . تصاویر برگرفته از نسخه شاهنامه تهماسبی ۱۹۲۵  م . است در گالری آرتور آلمان . نبرد  بارته و کهرم  – (رخ دهم) نبرد رهام و بارمان- رخ پنجم. بیژن و روئین رخ ششم -نبرد هجیر  و سپهرُم

بر اساس شاهنامه نبرد تن به تن دو لشکر بصورت زیر انجام شد.

 در ابتدا بیژن گیو از سپاه ایران، هومان، برادر پیران، از سپاه توران را در نبردی تن به تن می‌کشد. سپس، یازده نبرد تن به تن رخ می‌دهد که در همه آنها سرداران ایرانی به پیروزی می‌رسند. توران منطقه ای است که امروزه شامل شمال شرق پاکستان شرق افغانستان ، بخشی از ترکمنستان  قسمتی از چین بخشی از قرقیزستان و ازبکستان می شود.

                سردار  ایران **—پهلوان توران

  1. فَریبُرز کاوس از ایران *   کلباد ویسه از توران
  2. گیو گودرز  **  گروی زره
  3. گُرازه **  سیامک تورانی
  4. فروهَل ** زنگله
  5. رُهام گودَرز**  بارمان
  6. بیژن گیو ** رویین پسر پیران
  7. هَجیر دلاور (هژیر) ** سپَهرَم
  8. زَنگه شاوَران** اَخواشت تورانی
  9. گُرگین ملاد **   اندریمان
  10. بَرته دلاور  **  کُهرَم تورانی
  11. گُستهم**  لَهاک و فرشیدورد.
  12. گودرز **پیران ویسه

 

****حماسه اسطوره نبرد ۱۲ رخ  در زیبَد گُناباد***‏

چنین گفت پهلوانی از دیار عجم

ندارم هراس از دشمن و از عدم

من ایرانیم جزو مردان مرد

 چشیدم همه روزگاران از گرم و سرد

زمانی که ایران چو افسانه بود

که رستم در ان روز مردانه بود

شنیدم که تورانیان خبیث آن زمان

هوس کرده تا گیرد از خاک ایرانمان

چو کیخسرو آن خسرو خسروان

شنید این خبر را بدون درنگ

به گودرز آن شیر مرد و چابک پلنگ   

بفرمود تا گردد او سوی میدان روان

روان گشت گودرز با لشکرش بی درنگ

سوی‌پیر تورانیان همچو ببر و پلنگ

چو گودرز نزدیک زیبَد رسید

سران را زلشکر همی برگزید.‏

فرستاد او سوی پیران پیام

که تسلیم ما شو و ننما قیام

نکردند آنان به گودرز گوش

و شیحه نمودند چو اسب چموش

به رزمگاه زیبد خرامید سپاه

در و دشت از ایشان کبود و سیاه

به تدبیر گودرز آن مرد نیک زمان

بماند لشکرش  از گزند در امان

مقرر نمود او در آن روز سرد

سران سپاهش نمایند نبرد

دوازده سپهدار از ایرانیان

دوازده سپهدار تورانیان

بجنگند رخ در رخ و شانه در شانه ای

مشخص شود غالب جنگ افسانه ای

فریبرز کاووس ایرانی آن مرد مرد

برفت سوی گُلباد وَیسه و کردی نبرد

غباری هوا خواست از دور دشت

به دژخیم تورانی او چیره گشت

چو گُرد گران گیو عزم میدان بکرد

و گُروی زِره را صدایش بکرد

بگفت او ایا دشمن خیره سر

بیا سمت من نوکر بی پدر

چو شمشیر او از نیامش کشید

سر دشمن از تن همی بر کشید

گُرازه چو بگرفت بیرق به دست

سیامک به یک آن در هم شکست

چو قرعه به نام فُروهَل گرفت

تن زنگُله آتش اندر گرفت

دگر نامدار دلیر وطن آن رُهام

بجنگید مردانه با  بارمان

چو نوبت به سردار بیژن رسید

دگر چشم رُویین جایی ندید

هُجیر دلاور به میدان رسید 

سپَهرَم دگر خواب ایران ندید.‏

سپس عزم میدان نمود زَ نگه شاوران

برافکند اَخواست تورانیان از میان

سپهدار گُرگین میلاد ناب

بجنگید با اَندریمان بسان عقاب

کنون نوبت بَرته است ای عزیز

که با کُهرم آید نماید ستیز

چنان حمله ای کرد برته دلیر

کشید دشمنش را زاسبش به زیر

کنون سرنوشت دست گستهم بود

که فرشیدورد از میان بر درد

چنان حمله ای سمت دشمن نمود

به فرقش زد او نیزه اش را عمود

نهایت چو نوبت به پیران ویسه رسید

و گودرز  ایرانی را در مقابل بدید

فرار کرد پیران به کوه سیاه

و تورانیان را نماندش سپاه

پی او روان گشت گودرز شیر

و او را بکشت با کمانش و تیر

درین وقت شادی نکردن بد است

شه خسروان در ره زیبد است. ‏

چو کی خسروش سوی  زیبد رسید

به شکرانه جنگ نقشی کشید

بفرمود او تا که کندند قنات

دل مردمان شد بسان نبات

کنون بعد این سالیان دراز

قناتش شده شهره عام باز

الا ای عزیزان همشهریم

و یا ای یاوران خراسانی ام

تو باید به پاس ۱۲ رخ پهلوان

به یاد همان خسرو خسروان

زمیراث آنان حفاظت کنی

به حفظ نشانش تو عادت کنی

۱۳۹۶/۰۹/۱۰‏

علی قلی پور** زیبَد گُناباد ** خراسان رضوی

انجمن میراث فرهنگی زیبد

لینک گروه ‏برای عضویت: ‏https://t.me/joinchat/A43nXAfJMSukdfqYA37qmg

 

مکان جنگ نیزک ترخان و یزدگرد و قلعه دوازده رخ زیبد

 

اولین فستیوال ۱۲ رخ در مجموعه قلعه زیبد برگزار شد.

Comments are closed.