Archive for: خرداد ۱۳۹۲

قنات یا کاریز میراث فرهنگی و علمی و اقتصادی ایرانیان

 کاریز یا قنات بخشی از مقاله:  کاریز میراث علمی و فرهنگی ایرانیان، دکتر محمد عجم  همایش ملی کاریز ۱۳۸۳  گناباد
«کاریز، ابتکار ایرانیان برای دست‌یابی به آب»

کاریز یا قنات یا کهریز به راهی که در زیر زمین کنده شده تا از طریق آن آب  به دشت جریان یابد قنات می گویند. کاریز کانالی است در عمق زمین برای ارتباط دادن رشته چاه هایی که از «مادرچاه » سرچشمه می‌گیردبه منظورهدایت آب به سطح زمین و مدیریّت آب برای کشاورزی و سایر مصارف. این کانال ممکن است تا رسیدن به سطح زمین هزارها متر به طول بیانجامد و سرانجام آب این کاریزها برای شرب و کشت و کار روی زمین می‌آیند که به این محل دهنه کاریز یا سر قنات می گویند.

وجه تسمیه یا ریشه یابی قنات

 

 «کاریز» واژه‌ای پارسی است و در اصل «کهریز» بوده است (بعضی نیز گفته اند که در اصل چاه ریز بوده است)  کاه  ریز یا کهریز به این دلیل است که برای اطمینان از بند نبودن و باز بودن مسیر چاههای فرعی و یا کانال های فرعی مقداری کاه در چاه می ریخته اند اگر در خروجی کاریز کاه مشاهده می شده  یقین می کردند که کانال مسدود نشده و ریزش نکرده  و یا اینکه می فهمیدند ریزش و بند شدن  از کدام چاه  و یا تا کدام کانال بوده است . قبل از اینکه کاریز بگویند احتمالا واژه کن او (کنو) کندن + اوو (آب) بکار می برده اند ولی بعد تر واژه کاریز و در قرون بعدی واژه قنات مرسوم شده است.

واژه قنات بطور یقین عربی نیست اما ممکن است معرب‌و یا تحریف شده  باشد ولی بیشتر در ادبیات عربی بکار می رود و زبان فارسی همان کاریز درست تر است..

 بعضی گفته اند که قنات معرب شده از کانو  است و کانو به معنی کانال است کانو – کانون – کانال ممکن هست از یک ریشه باشند اگر قنات از کانو باشد کانو  یا کن اوو  خود فارسی است و به قناتهای کوچک دامنه کوه گفته می شود که از کندن مسیر چشمه ایجاد می شود . . بعضی گفته اند قنات از کن بصورت قن  معرب شده و “ات” جمع عربی گرفته و قنات شده البته دوباره جمع مکسر شده بصورت قنوات . در ایران خاوری و افغانستان و آسیای میانه واژه‌ی کاریز بیش‌تر کاربرد دارد و در ایران باختری واژه‌ی قنات استفاده می شود . گفته شده که قنات عربی  شده‌ی « کن و یا کنات» پارسی است که از ریشه‌ی فعل کندن گرفته شده است.

 کاریز یا قنات یا کهریز به راهی که در زیر زمین کنده شود تا آب از آن جریان یابد می‌گویند. کاریز کانالی است که از دیرباز برای  انتقال آب زیر زمین  به  روی زمین برای شرب و کشاورزی و مدیریت آب در زمین می‌ساخته‌اند.

 ایرانیان باستان در چندین هزار سال قبل دست به این ابتکار جدید زده و آن‌را کاریز یا کهریز نام نهادند. با این اختراع که در نوع خود در جهان تاکنون بی‌نظیر بوده است، می‌توان مقدار قابل توجهی از آب‌های زیرزمینی را جمع آوری کرد و به سطح زمین رساند، که همانند چشمه‌های طبیعی، آب آن در تمام طول سال بدون هیچ کمکی از درون زمین به سطح آن (زمین) جاری شود.کاریز که توسط ایرانیان اختراع شده، هزاران سال قدمت دارد. قدمت بسیاری از کاریزهای ایران، از پنج،شش هزار سال متجاوز است و عمری برابر با تاریخ  تمدن کهن ایران دارد. با وجود این‌که چندبن هزار سال از اختراع آن می‌گذرد،  هنو‌ز هم این روش استفاده از آب، در قسمت مهمی از روستاها و مناطق مسکونی و کشاورزی و دام‌داری کشور معمول و متداول است و حتا یکی از ارکان اصلی کشت و  کار  در نواحی خشک  نیمه کوهستانی است. این اختراع که امروزه شهرت جهانی پیدا کرده، بعدها از ایران به بسیاری از کشورهای جهان انتقال یافته و مورد استفاده مردم در دیگر نقاط دنیا قرار گرفته‌است. طولانی‌ترین کاریز جهان و عمیق‌ترین چاه مادر در حوالی «گناباد» از توابع خراسان است که ۷۰ کیلومتر طول کانال های آن است و عمیق‌ترین چاه مادر کاریزهای ایران به روایتی  ۳۵۰ متر عمق دارد و آن مربوط به کاریز «قصبه» گناباد است. کندن آن به دوره هخامنشی و یا قبل از آن می‌رسد.

تمدن ایران بیشتر بر اساس قنات و کاریز شکل گرفته است تا رودخانه  در حالیکه مصر و عراق تمدن رودخانه ای هستند ایران تمدن کاریزی است .

«هانری‌گوبلو» در پایان نامه خود به اشتباه نوشته است اختراع قنات بخاطر استخراج معدن بوده است اما  خوشبختانه وی عنوان کتاب خود را قنات فنی برای دستیابی  به آب قرار داده که خطای  فرضیه ایشان را جبران می کند  این کتاب در  سال ۱۳۷۱ با همکاری دکتر پاپل یزدی ترجمه و استانقدس آنرا وارد بازار کرد.  وقتی کتاب  را خواندم  دیدم خیلی خوب تدوین شده اما این قدم های اولیه بوده  و نقایصی دارد لذا باید ایرانیان پیشگام شوند و عمیق تر بررسی کنند . بخصوص از بعد باستان شناسی  باید موضوع قنات بیشتر بررسی شود . ضعف بزرگی که  در کتاب دیده می شد  عدم توجه  نویسنده به قناتهای گناباد  بود  وی فقط اشاره کوتاهی در حد یک پاراگراف دارد و آنهم اشتباه است  در حالیکه باید حداقل یک فصل را به قناتهای گناباد اختصاص می داد چون تا یک قرن قبل  جغرافیای  گناباد  بیشترین قناتهای  در یک  منطقه  را بوده اند  زیرا  همه روستاهای شهرستان گناباد قنات دارند اما نویسنده که احتمالا  گناباد  را ندیده است  خیلی گذرا از  از یک قنات بنام  گناباد نام برده و  بدون اینکه توضیح دهد کدام قنات گناباد منظورش هست می گوید این قنات هفتصد سال قدمت دارد و مربوط به دوره اسلامی است  از همان زمان  تصمیم داشتم خطای این کتاب را طی مقاله  ای منتشر کنم فرصت بدست نیامد تا اینکه همایش ملی قنات در گناباد سال ۱۳۸۲  فرصت یافتم مقاله ای به سمینار ارایه دهم  و توضیح دهم که  قنات گناباد در زمان سفرنامه نویسان همچون  ناصر خسرو  توصیف شده و حتی ناصر خسرو حدود هزار سال قبل  نوشته است که مردم ساخت آنرا به  کیخسرو  کیانی نسبت می دهند بعضی آنرا به دوره کیومرت  کیانی و قنات های دیگر منطقه مثل قنات ریاب را به گودرز نسبت  می دهند. این نشانگر آن است که قنات خیلی قدیمی تر است دوم اینکه اصلا منطقه گناباد رودخانه ندارد  خود دشت گناباد حتی چشمه هم ندارد لذا  ابتدا قنات حفر شده و بعد مردم در آنجا سکونت کرده اند مردم گناباد ابتدا در اطراف تنگل زیبد و حاشیه چشمه سارهای  براکوه  زندگی دامداری داشته اند سپس با حفر قنات  و کشاورزی کم کم در دشت گناباد و اطراف مسیر قنات ساکن شده اند.

«هانری‌گوبلو» معتقد است که کاریز، ابتدا یک فن آب‌یاری نبوده، بلکه به‌طور کامل از تکنیک معدن نشات گرفته و منظور از احداث آن جمع‌آوری آب‌های زیرزمینی مزاحم (زه آب‌ها) به هنگام حفر معادن بوده‌است. تردیدی نیست که در گستره فرهنگی ایران، از معادن «مس» و احتمال «روی» موجود در کوه‌های زاگرس، در هزاره دوم قبل از میلاد مسیح بهره‌برداری شده ‌است. کاریز، تشکیل شده از یک دهانه یا هرنج که روباز است و یک مجرای تو‌نل مانند زیرزمینی و چندین چاه عمودی که مجرا یا تو‌نل زیر زمینی را در فواصل مشخص با سطح زمین مرتبط می‌سازد، دارد. چاه‌ها که به آن‌ها در موقع حفر، میله هم گفته می‌شود، علاوه بر مجاری انتقال مواد حفاری شده به خارج، عمل تهویه کانال زیرزمینی را نیز انجام می‌دهند و راه ارتباطی برای لای‌روبی، تعمیر و بازدید از داخل کاریز نیز به شمار می‌روند.آغاز کاریز همان دهانه کاریز است که «مظهر کاریز» نیز نامیده می‌شود. مظهر کاریز جایی است که آب از دل کاریز بیرون می‌آید و ظاهر می‌شود و می‌تواند برای آب‌یاری و دیگر مصارف مورد استفاده قرار بگیرد. قسمت انتهایی کاریز، «پیش‌کار کاریز» نامیده می‌شود که در آخرین قسمت آن‌، چاه مادر کاریز قرار گرفته‌است. قسمت‌هایی از کاریز که با حفر آن‌ها هنوز آب بیرون نمی‌آید «خشکه کار» و قسمتی که آب‌دار است (قسمت انتهایی) قسمت «آبده کاریز» نامیده می‌شوند.کندن کاریز معمول از مظهر آن که همان سطح زمین خشک است، شروع و به مناطق آبده چاه مادر، ختم می‌شود. بنابراین، اول دهانه کاریز یا هرنج که خشک است و بعداز آن اولین چاه‌ها یا میله‌ها که این‌ها هم خشک است و آب ندارند و به اصطلاح قسمت خشک کار کاریز نامیده می‌شوند، حفر می‌شوند. بعد کار به طرف قسمت بالادست که همان قسمت‌های آبده و بیش‌تر آبده زمین است، ادامه پیدا می‌کند. طول یک رشته کاریز که در میزان آب‌دهی آن نیز موثر است. نسبت به شرایط طبیعی متفاوت است. این شرایط بستگی به شیب زمین و عمق چاه مادر دارد. از طرف دیگر هرچه سطح آب زیرزمینی پایین‌تر باشد، عمق چاه مادر بیش‌تر می‌شود. مهم‌ترین عاملی که طول کاریز را مشخص می‌کند، شیب زمین است. هرچه شیب زمین کم تر باشد طول کاریز بیش‌تر و هرچه شیب بیش‌تر باشد طول کاریز کم‌تر خواهد بود.تنها قنات دو طبقه جهان قنات دوطبقه «مون اردستان» در محله مون یکی از محلات شهرستان اردستان در استان اصفهان واقع است. این قنات در این محله شامل دو طبقه ‌است که که در هر طبقه آن آبی مسقل جریان دارد جالب این‌جاست که آب هیچ یک به دیگری نفوذ نمی‌کند این قنات ۸۰۰ سال پیش احداث شده است. سیستم استخراج در کاریز طوری است که آب بدون کمک و صرف هزینه فقط با استفاده از نیروی ثقل از زمین خارج می‌شود. با توجه به چاه‌ها و کاریزهای موجود‌، آب کاریز در مقابل آبی که از چاه استخراج می‌شود، ارزان‌تر تمام می‌شود. آب کاریز دایمی است و در مواقع اضطراری کشت و زراعت و در مواقع حساس (نیاز به آب)‌، قطع نمی‌شود. منابع آب زیر زمینی توسط کاریز دیر تمام می‌شوند و استفاده طولانی دارند، هر چند به‌طور دایم آب‌ها، چه مصرف شوند و چه نشوند، خارج می‌شوند. کاریز دارای مزایای بسیار زیادی است که در این‌جا فقط به تعداد محدودی از آن‌ها اشاره شده است.در زمین‌های هموار و نواحی ای که زمین شیب کافی ندارد و نیز زمین‌های خیلی سست و ماسه‌ای امکان حفر کاریز نیست. آب کاریز، به‌طور دایم جریان دارد و قابل کنترل نیست. به‌همین خاطر کاریز مدام باعث تخلیه آب زیرزمینی می‌شود. در فصولی که به آب احتیاج نیست و یا احتیاج به آب خیلی کم است، امکان جلوگیری از جریان و یا کنترل کاریز وجود ندارد. کاریز به‌خاطر این که در سفره‌های آب زیرزمینی کم عمق استفاده می‌شود و این منابع هم غنی نیستند و دارای نوسان زیادی هستند، نسبت به تغییرات سطح آب زیر زمینی خیلی حساسیت دارد. در فصول گرم که گیاه به آب بیش‌تری نیاز دارد و همین‌طور در فصول و سال‌های خشک، آب کاریز کم می‌شود. کاریز نسبت به چاه در مقابل سیل و زلزله و امثال این‌ها آسیب‌پذیرتر است و خرابی در کاریزها بعضی مواقع طوری است که احیا مجدد آن‌ها یا ممکن نیست و یا از لحاظ اقتصادی مقرون به صرفه نیست.پژوهش‌گران به ‌اتفاق معتقدند که بهره‌برداری از قنات ابتدا در ایران صورت گرفته و در دوره‌ی هخامنشی توسط ایرانیان به عمان، یمن و شاخ آفریقا نیز راه یافت سپس مسلمانان آن‌را به اسپانیا بردند. مهم‌ترین و قدیمی‌ترین کاریزها در ایران، افغانستان و تاجیکستان وجود دارد. در حال حاضر در ٣۴ کشور جهان قنات وجود دارد ولی چهل‌هزار قنات فعال موجود در ایران چند برابر بیش‌تر از مجموع قنات‌ها در سایر کشورهای جهان است. مهم‌ترین قنات‌های ایران در استان‌های کویری خراسان، یزد، کرمان، مرکزی و فارس وجود دارد. قنات یا کاریز یکی از شگفت‌انگیزترین کارهای دسته‌جمعی تاریخ بشری است که برای رفع یکی از نیازهای مهم و حیاتی جوامع انسانی، یعنی آب‌رسانی به مناطق کم آب و تامین آب شرب انسان، حیوان و زراعت و با کار گروهی و مدیریت و برنامه‌ریزی به وجود آمده است.این پدیده‌ی شگفت‌انگیز آب‌رسانی از دیرباز و از عصر آهن به‌‌عنوان یکی از منابع تامین آب شرب و کشاورزی در مناطقی که با خطرات خشک‌سالی در فلات ایران روبه‌رو بوده‌اند، نقش کلیدی و موثری در نظام اقتصادی و حیات اجتماعی کشور داشته و موجب شکوفایی اقتصاد کشاورزی و ایجاد کار و فعالیت‌های متعدد شهری و روستایی و باعث آرامش مردم بوده است. به گواه تاریخ، و کشفیات باستان‌ شناسی این فن‌آوری مهم از ابتکارات ویژه‌ی ایرانیان بوده و به تدریج، به سایر مناطق جهان، از جمله منطقه‌ی اروپای غربی، شمال آفریقا، چین و حتا به بخش‌هایی از آمریکای جنوبی چون شیلی راه یافته است.تاریخ قنات در ایران به‌طور مشخص، به دوره‌ی ایران باستان و ماقبل کتابت و به عصر آهن بر می‌گردد. تمدن شهر سوخته و تمدن «هکمتانه» و وجود قنات در این شهر دلیل روشنی بر ساخت قنات در دوره‌ی ماقبل هخامنشی است. یکی از قدیمی‌ترین اسناد مکتوب شناخته شده که در آن به قنات اشاره شده، شرح هشتمین نبرد «سارگون دوم»، (پادشاه آشور است که در سده هشتم قبل از میلاد می‌زیسته) علیه امپراطوری اوراتور در سال ٧١۴ قبل از میلاد مسیح است (محقق فرانسوی گوبلو به کمک یک لوح بزرگ مسی که با خط میخی و به زبان «آکادی» نوشته شده، از آن مطلع شده است.این لوح، اکنون در موزه‌ی لوور پاریس موجود است.) سارگون از کوه‌های زاگرس می‌گذرد و به ناحیه‌ای واقع در اطراف شهر «اوهلو» (مرند کنونی) در حدود ۶٠ کیلومتری شمال غرب تبریز در شمال دریاچه‌ی ارومیه می‌رسد. «گوبلو» متوجه می‌شود که در این ناحیه رود وجود ندارد. با این حال ناحیه‌ای است که با آب‌یاری سبز و خرم شده، اما او از این امر تعجب نمی‌کند برای این که او در دشت‌هایی فرمان‌روایی کرده که چنین تکنیک‌ها یا سیستم‌هایی از حداقل دو هزار سال پیش در آن‌ها معمول بوده است اما آن‌چه که او را شگفت‌زده می‌کند، بی‌اطلاعی از منشا این آب‌ها بوده است. به‌طور قطع، سارگون موفق شد که قنات را ببیند. اما این قنات‌ها را چه کسانی ساخته‌اند؟ و چه کسی این تکنیک را به منطقه آورده است؟به استناد کتیبه‌ی سارگون، اورسای اول پادشاه هم‌ عصر او بوده که اولین قنات را احداث کرده است. بنابراین فرمان‌روای آشور، رواج این تکنیک را که به گفته‌ی او پدیده‌ای تازه بوده است، به اهالی «اوراتور» نسبت می‌دهد. از طرف دیگر در ناحیه‌ی دریاچه وان (که در آن زمان جز خاک ایران بوده) ناظری در آغاز قرن هشتم قبل از میلاد، به وجود ٢١ رشته قنات اشاره کرده است. در کتابی تحت عنوان «‌ارمنستان در گذشته و حال‌« نوشته‌ی «لهمان»، مورخ ١٩٢۵، آمده است که ابداع قنات به اوراتور‌ها تعلق دارد و می‌دانیم که اهالی اوراتور، اعقاب بلافصل ارمنی‌ها هستند. برابر مطالب اوستایی و مطابق «شاه‌نامه‌ی فردوسی»، «هوشنگ مخترع» قنات بوده است و «جم» یا «جمشید مخترع لباس»، تبر، شمشیر، بیل و ادوات کشاورزی است می‌دانیم که شاهان پیش‌دادی براساس داستان‌های شفاهی تا دوره‌ی زرتشت ادامه داشتند و این روایت‌ها تا زمان فردوسی در میان مردم نیز نقل می‌شدند این داستان‌های شفاهی ریشه‌ی هفت تا ده هزار ساله دارند.اشغال فلات ایران از سوی مادها و پارس‌ها با ایجاد شهرهای بزرگ و باشکوه هم‌راه است مانند شهرهای اکباتان (همدان) و پاسارگاد پایتخت قدیمی امپراطور ماد که از سوی «کوروش دوم» بنیان گذاشته شد. هم‌چنین تخت‌جمشید که داریوش اول آن را در نزدیکی پاسارگاد به‌وجود آورد و به‌صورت پایتخت هخامنشیان درآمد. شهر«‌راگس» یا راجس (ری) در چند کیلومتری شهر ری کنونی یکی از پرجمعیت‌ترین شهرها بود. تمامی این شهرها با استفاده از سیستم قنات توانستد آب خود را تامین کنند و به حیات خود ادامه دهند زیرا در آن زمان رودها و یا چشمه‌هایی بیش از امروز وجود نداشته است. اما به هر حال قدیمی‌ترین قنات ثبت‌شده در تاریخ به سه‌هزار سال پیش (٣٠ قرن قبل)، برمی‌گردد که در آذربایجان و ارمنستان حفر شده است.

حدود ۵٠٠ سال قبل از میلاد مسیح ایرانیان، آموزش فن حفر قنات را به مصر و حدود ٧۵٠ میلادی مسلمانان بنی‌امیه این فن را ازآن‌جا به اسپانیا منتقل کردند

در پی آن، در دوره‌ی «داریوش بزرگ» (۴٨۶-۵٢١ ق. م) که اوج شکوفایی و اقدامات آب‌یاری و حفر کاریز در سرتاسر فلات ایران به‌شمار می‌رود. قنات‌های متعددی در قلمرو فلات ایران و در عمان و مصر حفر شده است. براساس کاوش‌های باستان‌ شناسی این باور وجود دارد که کاریزهای ایجاد شده در نواحی جنوبی خلیج‌فارس، خراسان، یزد و کرمان در دوره‌ی هخامنشیان ساخته شده و قنوات قدیمی قم و بسیاری دیگر از مناطق ایران در عصر ساسانیان و قنوات تهران در دوره‌ی صفویه و قاجاریه حفر شده است. از مطالعه‌ی کتب قدیم و آثار باستانی ایران پی‌ می‌بریم که کندن کاریز و تعمیر آن و آب‌یاری و زراعت کاری مقدس محسوب می‌شده است. در «وندیداد» که زرتشتیان آن را کتاب الهی می‌دانند و بعضی نیز آن را دانش‌نامه فرهنگ باستان محسوب می‌کنند چنین جملاتی وجود دارد: «سوگند یاد می‌کنم به جاری‌کردن آب خنک در خاک خشک (کاریز) و عمارت راه و سوگند یاد می‌کنم به زراعت و کاشتن درخت میوه.»آقای گوبلو، دانشمند فرانسوی که حدود بیست‌سال در ایران اقامت داشته و در زمینه‌ی آب در ایران کار کرده است، این سیستم باستانی دست‌یابی به آب زیرزمینی را قابل مطالعه می‌یابد و بر این اساس وقتی به وطن خود (فرانسه) برمی‌گردد موضوع دکترای خود را قنات انتخاب می‌کند و با سفرهای متعدد به مناطق مختلف جهان و با استفاده از ۵٣۴ منبع علمی، تحقیقی، کتاب یا تز دکترای خود را تحت عنوان «قنات فنی برای دست‌یابی به آب در ایران» می‌نویسد او در این نوشته‌ی خود ثابت می‌کند که قنات اختراع ایرانیان است و ده‌ها قرن هم قدمت دارد در حالی که چینی‌ها فن قنات را تازه چند قرن پس از ایرانیان آموخته‌اند، گوبلو در کتاب خود که در سال ١٩٧٩ انتشار یافته می‌نویسد:«همه چیز دال بر آن است که نخستین قنات‌ها در محدوده‌ی فرهنگی ایران ظاهر شده‌اند و انگیزه‌ی اصلی از حفر قنات، باور و فرهنگ یک‌ جانشینی و توسعه‌ی کشاورزی و آبادی بوده است به‌طوری که این صنعت در میان ترک‌های شرقی و اعراب که فرهنگ کوچ‌نشینی داشته‌اند رونق نیافته است.» گوبلو ده‌ها صفحه از کتاب خود را به بررسی صادر‌شدن فن قنات از ایران به دیگر کشورهای شرق و غرب و غیره اختصاص داده است اما برای جلوگیری از طولانی‌شدن مقاله فقط به ذکر نکات زیر که در واقع نتیجه‌گیری کوچکی از نوشته‌های مهم این دانش‌مند فرانسوی است اکتفا می‌شود، این دانش‌مند در نتیجه‌ی سال‌ها تحقیق و نیز سفر به کشورهای مختلف و هم‌چنین استفاده از صدها منبع، معتقد است که خواست‌گاه اصلی قنات ناحیه‌ی آذربایجان غربی ایران و ارمنستان فعلی در منطقه‌ی معادن سرب این نواحی می‌باشد و این فن دست‌یابی به آب زیرزمینی، در محیط فرهنگی ایران در اوایل هزاره‌ی اول قبل از میلاد مسیح، اختراح شد و سپس به سرعت در دیگر نقاط کشور و در خارج از آن رواج یافت این فن دست‌یابی به آب زیرزمینی در سال‌های ٨٠٠ قبل از میلاد به وسیله‌ی کشاورزان در داخل فلات ایران رواج پیدا کرد و از آن‌جا به سایر نقاط جهان گسترش یافت.به‌عنوان مثال حدود ۵٠٠ سال قبل از میلاد مسیح ایرانیان، آموزش فن حفر قنات را به مصر و حدود ٧۵٠ میلادی مسلمانان بنی‌امیه این فن را ازآن‌جا به اسپانیا منتقل کردند و سپس از آن‌جا به مراکش منتقل شد و حدود سال ١۵٢٠ میلادی به آمریکا به ویژه منطقه‌ی لس‌آنجلس فعلی، انتقال یافت (به موجب بررسی‌ها، آب لس‌آنجلس آمریکا ابتدا به وسیله‌ی قنات تامین می‌شده است) و در سال ١۵۴٠ میلادی به ناحیه‌ی پی‌کارد شیلی منتقل شده است. بررسی‌های گوبلو ثابت می‌کند که سیستم قنات تازه در سال ١٧٨٠ یعنی در حدود ٢٢۵ سال قبل به چین شرقی (ناحیه تورفان) رسیده است.انواع قناتقنات دو طبقهاین قنات‌ها که تعداد آن‌ها زیاد است ولى متاسفانه شناخته شده نیستند، در ناحیه‌اى که دو طبقه لایه‌‌ی آب‌دار به‌وسیله یک قشر غیرقابل نفوذ از یک‌دیگر جدا شده‌اند حفر مى‌‌کردند. در بسیارى از قنات‌ها مشاهده مى‌شود که در قسمتى از قنات دو کانال بر روى یک‌دیگر حفر شده و قبل از آفتابى شدن قنات، آب آن‌ها روى هم‌دیگر ریخته و تشکیل یک قنات واحد را مى‌دهد. یکى از بهترین نمونه‌هاى این نوع را در «اردستا» نمى‌توان دید. قنات دو طبقه «موناردستان» از دو کانال موازى که بر روى هم قرار گرفته و در چاه‌هاى عمودى مشترک هستند، تشکیل شده است. کانال رویی حدود ۲۰۰ متر دورتر از کانال زیرین، آفتابى مى‌شود و سپس در پایین دست، در محلى به‌نام محله سیدهاى اردستان به هم‌دیگر متصل مى‌شوند. تشخیص و احداث این نوع قنوات بستگى به‌وجود لایه‌هاى آب‌دار بر روى یک‌دیگر و تخصص معمار قنات دارد. شکل (مقاطع طولى ارتفاع انواع قنات) مقاطع انواع قنات‌ها را نشان مى‌دهد‌.- بدون نیاز به نیروى محرکه و سرمایه‌گذاری، آب در اثر خاصیت جاذبه زمین جارى مى‌شود و مورد استفاده قرار مى‌گیرد.- آب در کانال‌‌هاى سرپوشیده جریان یافته، تبخیر به حداقل رسیده و احتمال آلودگى نیز کم مى‌شود.- قنات‌ها اگر حفاظت و لای‌روبى شوند به‌عنوان یک منبع دایمى آب براى سال‌ها و حتى قرن‌ها مى‌توانند مورد استفاده قرار گیرند.- هزینه‌ی حفر قنات‌ها عمومن به‌علت قدمت‌ آن‌ها در ایران مستهلک‌شده و در حال حاضر به‌عنوان یک منبع سرمایه‌گذارى نشده تلقى مى‌شود.- با اتکا به قنات، در مناطق بیابانى و دورافتاده اجتماعات انسانى تشکیل‌شده و زندگى در مناطق خشک ایران شکل گرفته است.‌- اصولن آب قنوات گواراتر از آب چاه‌ها است به‌خصوص این‌که در فصول گرم، خنک و در فصول سرد، نسبتن گرم است.‌منگلقناتى است که منبع تغذیه‌ی آن رودخانه دایمى است. گاهى وجود ارتفاعات مانع رسیدن آب رودخانه به منطقه‌اى مشخص مى‌شود. در این صورت با حفر یک منگل، آب رودخانه را که در سطح زمین جارى است، مجددن به زیر زمین برده و سپس آن را با استفاده از شیب مناسبى که در منطقه مورد نظر ایجاد مى‌‌کنند، به سطح زمین مى‌آورند. یکى از بهترین انواع قنات‌هاى منگل منظومه «شمس‌آباد» کرج است که با تغذیه از کردان رود در زیر جاده تهران، قزوین جارى است. این روش نیز به‌منظور استفاده از آب تعدادى از رودخانه‌هاى دایمى در ایران توصیه مى‌شود.قنات سدىاین قنات‌ها در جنب سدهایى احداث مى‌شود که به‌منظور تامین آب قنات در بستر یک مسیل یا آب‌راهه بنا شده است. در فصول بارندگى سیلاب‌ها و هرز آب‌ها در پشت این سدها جمع شده و به‌تدریج در زمین نفوذ نمى‌کند و قناتى که در مجاورت سد مذکور احداث شده است از آب‌هاى نفوذى سد به زمین تغذیه مى‌کند. به‌نظر مى‌آید که این روش در بسیارى از مناطق کوهستانى ایران به‌منظور تامین آب روستاییان قابل اجرا باشد. براى مثال‌ بهترین نمونه از این قنات‌ها، قنات جندق است.

کاریز در ادبیات فارسی 

کاریز در ادبیات فارسی بسیار بکار رفته و توصیف شده است بخصوص در سفرنامه ها و مسالک و ممالک   مثلا ابوعبدالله حاکم نیشابوری می نویسد کاریز از ابداعات  منوچهر پیشدادی است. بیهقی – ناصر خسرو – جلال الدین محمد بلخی – بیرونی – ابوالفتح احمد میدانی نیشابوری محمد پادشاه در آنندراج  از کاریز سخن گفته اند.  قدیم‌ترین تعریف از «کاریز» از آن اسدی طوسی، مندرج در لغت‌ فرس (تألیف ۴۶۵)، به این شرح است: «کاریز: آب باشد که در زیرزمین از چاه به چاه برند، کسایی ‏‎]‎مروزی، وفات ۳۹۴‏‎[‎‏ گفت: سزد که دو رخ کاریز آب دیده کنی ر که ریز ریز بخواهدت ریختن کاریز «در یکی از متون کهن پهلوی (فارسی میانه) برجای مانده، یعنی مینوی خرد، پرسش‌هایی درباره اندیشه «نیروی خرد» مطرح می‌شود که به هر یک پاسخ داده شده است. در این پاسخ‌ها، از جمله یاد‌آور می‌شود که آفرینش جهان هستی و همه آفریدگان و پدیده‌های طبیعی و نیز ابداعات و ساخته‌های بشری، به «نیروی خرد» میسر است. در یکی از پاسخ‌ها اشاره تلویحی به کندن «کاریز» دارد، که هنر یا فن تخصصی است، و طرح و اجرای آن به مدد اندیشه «نیروی خرد» بوده است:

… نیز «آب نهانی» در زیرزمین را به دیدار خورشید آوردن، و به کشت و ورز و آبادانی و سود و آسایش و خوشی مردمان و ستوران و گاوان و گوسفندان به کار بستن به «نیروی خرد» ممکن است.

کاریز گر یا مقنی

کاریز کار یا کاریزگر به کسی گفته می شود که به کار کندن کاریز و قنات اشتغال داردمقنی و چاه کن هم به این فرد گفته می شود. کاریزگر یا مقنی حرفه ای است که امروزه دیگر منسوخ شده است

کاریز گری یا کاریز کاری یا مقنی گری شغلی است بسیار قدیمی که از ابتدای تمدن ایران وجود داشته است. تمدن ایران بر دو نوع و یا دو پایه رودخانه ای و کاریزی شکل گرفته است در حاشیه کویرها شهرها در اطراف کاریز و جوی آب قنات بوجود آمده است. آخرین فردی که عمر خود را به مقنی گری و ساخت کاریز گذرانده است بنام نبی پور گنابادی سال ۹۷ فوت نمود و اخرین فردی که پیشه و شغل وی میراب و ساعت داری کاریز  و یا فنجان بوده است، اسماعیل عجم بود که سال ۱۳۹۶ درگذشت.

چگونگی کندن کاریز و چاههای آن
بر اساس مطالعاتی که بر روی دهها قنات یا کاریز کهن در شهرستان گناباد و فردوس  صورت گرفته می توان گفت ، کندن کاریز ابتدا با زدن چاه مادر و یا چاهی که آب در آن وجود دارد شروع میشده معمولا این چاه در پای کوهها و جویبارها و یا محلی که درختان تنومند و انبوه گیاهی داشته کنده میشده است. چون این پوشش گیاهی نشانه وجود آب در زیر زمین بوده است سپس برای انتقال آب مادر چاه به روی سطح زمین کانال حفر می کردند و برای راحتی کار بیرون کشیدن خاک درون کانال و امکان ورود هوا برای تنفس و برای روشنایی چراغ مندو ناچار باید در مسیر چاههای عمودی متعدد کند تا زمانیکه آب به سطح زمین برسد.
برای اینکه چاههای قنات در راستای هم قرار بگیرد و پیچ و خم نداشته باشد و باید راستی گرفت و این عمل هم به اینصورت انجام میشده که ابتدا دو تکه سنگ شاقولی را با دو طناب به ارتفاع چاه به عمق چاه می فرستاده اند و در ابتدای پشته سمت چپ این شاقول را نگه می داشته اند و یه چراغ کاربیت یا مندو را توسط کارگر در انتهای پشته قرار می داده اندو با بستن یکی از چشمان و دقت کردن شاقول با نور چراغ باید در یک راستا قرار بگیرد. چراغ مندو (چراغ موشی) چراغ مندو اولین چراغ هایی بوده که با مندو(روغن کنتو) روشن می شده. و بعدها از چراغ کاربیت استفاده شده کلنگ یک سر و یکی از اصلی ترین وسیله کلنگ یک سر بوده که با توجه به نوع استفاده انواع مختلفی داشت. مثلا برای محلی که سنگ بود بایست از کلنگی که سر آن کٌت (کند) می باشد استفاده کرد و برای محلی که گل می باشد و نرم تر بایستی حتما از کلنگ سر تیز استفاده شود. دستمزد در گذشته دستمزد بسیار اندک بود طوری که پایان کار مقداری توت خشک یا انجیر خشک شده و از این قبیل خشکبارها می دادند یا اینکه شب جمعه تا شب جمعه برات یا حواله به عنوان دستمزد می گرفتند. بعدها مزد افراد را به عنوان نفقه قنات جمع آوری می کردند به گونه ای که هر فردی نسبت به شبانه روزی آب خود، سر خرمن (هنگام درو کردن گندم) سهم مشخص شده را تحویل می دادند و انباردار هم حواله ای را در پایان کار به مقنی ها داده و آنها سهم خود را بطور جداگانه دریافت می نمودند. (استاد کار یه مقدار مشخصی داشت و مرد هم یه مقداری و دول کش هم مقدار معینی را دریافت می نمودند.) مثلا این قسمت که گل نرمتری داشته است متر آن یک سنگ گندم دستمزد فلان کارگر بوده. و قسمتی که سول بوده ۷ من گندم و دم چاه متری ۲ سنگ گندم و قسمتهایی که سنگ بوده ۸ من گندم دستمزد می باشد.

قنات گناباد یا کاریز کیخسرو 

ناصر خسرو هزار سال قبل در کتاب سفرنامه 

*گفتار ۶۰ *** ***چنین گفته است:

( ۲۱ ربیع الاخر ۴۴۴ ) قمری  و چون از تون (فردوس) برفتیم آن مرد(راهنمای من) گیلکی(روستایی در تبس /طبس) مرا حکایت کرد که وقتی ما از تون به کنابد(گناباد) می رفتیم دزدان بیرون آمدند و بر ما غلبه کردند . چند نفر از بیم خود را در چاه کاریز افکندند بعد از آن یکی را از آن جماعت پدری مشفق بود بیامد و یکی را به مزد گرفت و در آن چاه گذاشت تا پسر او را بیرون آورد . چندان ریسمان و رسن که آن جماعت داشتند حاضر کردند و مردم بسیار بیامدند . هفتصد گز رسن فرو رفت تا آن مرد به بن چاه رسید ، رسن در آن پسر بست و او را مرده برکشیدند و آن مرد چون بیرون آمد گفت که آبی عظیم در این کاریز روان است و آن کاریز چهار فرسنگ می رود و آن گفتندکیخسرو فرموده است کردن.و بیست و سیوم ۲۳ شهر (ماه)ربیع الاخر به شهر قاین رسیدیم.

 بر اساس تاریخ بلعمی،  بهرام چوبین برای جنگ با شا بشاه در بلخ از مسیر اهواز . تبس جنابذ( گناباد) به بلخ رفت. بر اساس  کتاب فتوح البلدان البلاذری  ص ۴۴۳ یزدگرد پس از حمله اعراب به اصفهان، استخر فارس، کرمان و سیستان رفت و از آنجا به سویی خراسان و مرو عزیمت نمود ماهویه مرزبان مرو نیزک ترخان را به جنابذ (گناباد) به استقبال او فرستاد او یکماه نزد یزدگرد بود و از دختر شاه خواستگاری نمود اینکار را بر شاه سخت گران آمد که به جنگی خونین منجر شد. محل اسکان یزگرد قلعه زیبد بوده است این قلعه معروف به قلعه شاه نشین است. این قلعه از آب چشمه شهاب گبر تامین می شده و در پایین قلعه نیز چاه مادر قنات زیبد قرار داشته است .

بنظر می رسد قبرستان گبرها در کلاته شهاب همان گورستان کشته شدگان سربازان یزدگرد سوم در جنگ نیزک ترخان باشد . شاه  آنگاه  به مرو رفت و توسط آسیابانی به قتل رسید.

ابوالفداء در تقویم البلدان و ابن حوقل ۳۳۱ قمری در صوره الارض  ص ۱۸۰ و  استخری متوفی ۳۴۶ قمری در مسالک و الممالک ص ۲۲۳  و ابوزید سهل بلخی متوفی ۳۲۲ قمری در صور الاقالیم از کاریز جنابد (گنابد) ینابذ نام برده اند 

همانطور که ناصر خسرو گفته قنات گناباد در آن دوره کاریز کیخسرو نامیده می شده است. امروزه به آن قنات قصبه می گویند اما نام تاریخی کاریز کیخسرو است. جنگ دوازده رخ که شرح آن در شاهنامه آمده و مطابق شاهنامه جنگ در ریبد گناباد روی داده و کیخسرو نیز بعد از پیروزی سرداران ایرانی برای جشن و پیشکش هدایا به گودرز و گیو  به گناباد آمده است 

عکس از قنات کیخسرو گناباد ،  هنرمندعکاس: مرتضی لعل

 کاریز کیخسرو و یا قنات قصبه گناباد کهن ترین و شاید یکی از عجایب تمدن ایران  باشد  ناصرخسرو عمق چاه قنات را هفتصد گز و طول آن را چهار فرسنگ ذکر کرده است. خروجی آب کاریز در قصبه شهر قرار دارد و بطول کلی ۳۳۱ هزار و ۳۳ متر در یک رشته اصلی به نام قصبه و چهار رشته منشعب به نام دولاب کهنه، دولاب نو، رشته فرعی اول و رشته فرعی دوم قصبه جریان دارد. رشته اصلی قصبه که ۱۳۱هزار و ۳۵ متر طول دارد و در امتداد دره پرآب خانیک حفر شده و عمق مادر چاه آن نیز بیش از ۲۰۰ متر است.

 

قطعه سفال‌های پراکنده در اطراف دهانه چاه‌های این رشته حاکی از این است که رشته قصبه واقع در کانال اولیه اصلی قنات بوده که در زمان هخامنشیان حفر شده و به دنبال آن رشته‌های دیگر قنات در مواقع خشکسالی حفر شده است. اما ریزش پی در پی قنات، پیشینیان را به یافتن راه چاره‌ای ترغیب کرد که طی آن در فاصله ۶۸۳ متری، قنات را به دو شاخه تقسیم کنند تا در صورت ریزش و بسته شدن یکی از کانال‌ها، آب از دیگری خارج شده و در داخل انباشته نشود.

 ابتدا هفتاد تا یکصد متری چاه عمودی حفر شده و سپس با زاویه قائمه در کف آن کانالی افقی و بلند هوا، به سمت مسیر قنات بطول سه تا پنج متر حفر شده و مقنی به تعداد هر چاه چرخی در انتهای کانال‌های افقی و بر فراز چاههای عمودی استوار می‌کرده، خاک ارسال شده از عمق را کارگران از طنابی به طناب دیگر می‌بستند این نوع چاه‌ها به دو منظور حفر شده اند: ۱- اینکه در موقع حمله و هجوم دشمن نتوانند قنات را کور کنند، چون در نهایت جلوی کانال‌های افقی بسته می‌شد و دیگر اینکه از وزن طناب‌ها بکاهند زیرا اگر مثلا در چاه ۳۰۰ متری بخواهند از یک ریسمان و یک چرخ استفاده کنند، وزن طناب خیس شده حدود یک تن خواهد رسید، که انتقال آن مشکل خواهد بود، در مجموع قنات قصبه با طول ۳۳ کیلومتر دارای ۴۰۸ حلقه چاه که عمق مادر چاه آن ۳۰۰ متر بوده که ۲۸ متر آب روی هم انباشته شده است که بجز شعبه اصلی شعبات فرعی دیگری نیز وجود دارد که از مجموع این کانالها ۶۰درصد آن مسدود و میزان آب دهی آن ۴۰درصد موجود ۱۵۰ لیتر در ثانیه است.

کاریززیبد – فنجان یا ساعت آبی

از سال ۱۳۸۰ تا کنون سد خاکی زیبد که از بزرگ‌ترین سدهای شهرستان گناباد است ورودی آب نداشته و خشکسالی پیاپی تنگل دلنشین آن را به برهوتی غم‌انگیز تبدیل کرده است. از مجموع ۵۰۰ هکتار زمین زراعی و باغی زیبد تنها حدود ۱۵ هکتار باقی مانده که از دو قنات آبیاری می‌شود. یکی از این دو قنات زیبددر حال خشکیدن و دیگری که قنات اصلی زیبد است و میانگین آبدهی آن در شرایط طبیعی بیش از ۳۵ لیتر در ثانیه بوده هم اکنون با کمتر از سه لیتر رسیده است.

چشمه قناتاین نوع قنات‌ها عموم در مناطق کوهستانى حفر مى‌شود. طول این قنات‌ها معمولن کم و چاه‌هاى عمومى آن بسیار محدود و گاهى حتا بدون چاه عمومى است. در این نوع قنوات با حفر کانالى از لایه‌هاى غیرقابل نفوذ آب را به سطح زمین عبور مى‌دهند. هزینه نگه‌دارى این قنات‌ها معمولن کم و آب آن‌ها نسبت به مقدار نزولات جوى و میزان برف‌گیرى ارتفاعات تغییر مى‌کند.قنات موتورىاین اصطلاح که در سال‌هاى اخیر در روستاها عنوان شده، به قنواتى اطلاق مى‌شود که آب آن، براساس خاصیت جاذبه زمین قادر نیست در سطح مزرعه‌ی مورد نظر آفتابى شده و مورد استفاده قرار گیرد. گاهى اتفاق مى‌افتد که به‌علت اشتباه در محاسبه شیب قنات، آب در منطقه موردنظر بر روى زمین نمى‌آید و با مزرعه اختلاف ارتفاع پیدا مى‌کند و یا این‌که لای‌روبى و کف‌شکنى برخى از قنات‌هاى متروک، باعث پایین افتادن سطح آب و ایجاد اختلاف با مزرعه مى‌شود. در چنین قنات‌هایى به‌وسیله موتور پمپ، آب را به سطح زمین مى‌آورند مورد استفاده کشاورزى قرار مى‌دهند. یکى از نمونه‌هاى بازر آن «قنات سرافرازیه» در منطقه «ابوزید آباد» کاشان است که در موقع حفر مقنى نتوانسته است شیب متناسب را براى قنات محاسبه کند و در نتیجه آب در منطقه‌ی موردنظر آفتابى نشده و صاحب قنات بالاجبار آب را از قنات به‌وسیله موتور به سطح زمین آورده است.قنات جلگه‌اى یا قنات دشتىاین نوع قنات عمومن در دامنه‌ی کم شیب کوهستان‌ها و یا جلگه‌ها حفر مى‌شود. طول این قنات اغلب زیاد است و در ارتباط با عوامل «توپوگرافى» و فاصله‌ی لایه‌هاى آب‌دار تا سطح زمین (عمق مادر چاه‌ها) تغییر مى‌یابد. «فنجان» تغییر یافته و یا عربی‌شده واژه «پنگان» است.پنگان ممکن است مربوط به ۵ باشدچون پنگان و در گویش خراسانی پنگال یعنی ۵ انگشت . مثلا می گویند غذا را با پنگال خورد یعنی با ۵ انگشت .در متن‌های کهن پارسی پنگان در معنای «فنجان» و «جام» و کاسه هم به کار رفته‌است. علاوه بر این در زبانها و گویشهای ایران «فنجان» به معنی «پنگان»، ظرف شمارش زمان به کار می‌رفته است .ساعت آبی انواعی داشته اما ساده ترین و دقیق ترین آن ساعت آبی ایرانی پنگان یا  فنجان  بوده است که بر اساس دو ظرف و دستکم یک محاسبه گر دایمی انسانی قرار داشته است. تصویر:

فنجان یا ساعت آبی قنات زیبد

تاریخ اولین زمان بکار گیری ساعت آبی در ایران بدرستی روشن نیست اما با توجه به اینکه کالیستنس مورخ یونانی کاربرد فنجان در ایران را مشاهده کرده است می‌توان گفت که قبل از او در ایران ساعت آبی رایج بوده است. او که در لشکرکشی اسکندر مقدونی به ایران همراه او بود و رویدادهای روز و مشاهداتش را منظما یادداشت می کرد در یادداشتی که بعدا با محاسبات تقویمی معلوم شده که متعلق به سپتامبر ۳۲۸ پیش از میلاد است نوشته است: در اینجا (ایران)، در دهکده‌ها که آب را برحسب نوبت به کشاورزان برای آبیاری می دهند، یک فرد از میان آنان (کشاورزان) انتخاب می شود تا بر زمان نوبت (و تقسیم زمانی سهام)نظارت داشته باشد. این فرد در کنار مجرای اصلی آب و محل انشعاب آن میان کشاورزان، بر سکویی می نشیند و ظرفی فلزی را که سوراخ بسیار ریزی در آن تعبیه شده است در ظرفی بزرگتر و پر از آب قرار می دهد که پس از پر شدن ظرف کوچک (یک بار و یا چند بار) که به آهستگی و طبق محاسبه قبلی ابعاد سوراخ آن صورت می گیرد، آب را قطع و آن را به جوی کشاورز دیگر باز می کند و این کار دائمی است و این وسیله (ساعت آبی) عدالت را برقرار کرده و از نزاع کشاورزان بر سر آب مانع می شود و ….

ساعت آبی ایرانی ابزاری ساده و در عین حال بسیار دقیق، کارآمد و همیشگی بوده و در زندگی کشاورزی جامعه ایران بویژه در مناطق کویری که آب مایه حیات و عنصر اصلی زندگی اجتماعی بوده ضروری و نقش کارآمدی داشته است.در هیچ جای جهان ساعت آبی به اندازه ایران کارآمد و تاثیر گذار و مستمر نبوده است این ساعت حتی در زمانیکه ۵۰ سال قبل ساعتهای نوین به بازار آمده بود با آنها رقابت می‌کرد و کشاورزان حاضر به کنار گذاشتن آن و استفاده از ساعتهای نوین و جدید نبودند.
بر اساس بررسی‌های اولیه ساعتی آبی در ایران دست کم ثبت مکتوب و کاربرد ۲۴۰۰ ساله دارد.

چگونگی تعیین زمان

از ابتدای اختراع قنات،تعیین زمان و تقسیم عادلانه آب بین سهامداران توسط میرآب و با ابزار ساعت آبی یا فنجان انجام می شده است.ساعت آبی متشکل است از:

۱- کاسه یا فنجان (دقیقه شمار)
۲- دیگ پر از آب.
۳- سنگ‌های کوچک یا تشله
۴- محاسبه گر انسانی یا میرآب
۵- محل استقرار که به آن خانه فنجان می‌گفتند.و میراب بطور دایمی در آن استقرار داشت.
فنجان عبارت است از یک کاسه کوچک با روزنه‌ای در وسط آن و چند درجه یا علامت عددی در بدنه داخلی آن که بر روی آبهای یک دیگ بزرگ قرار می‌گیرد. مانند تصویر(فنجان قنات زیبد گناباد) فنجان ابتدا برای تعیین دقیق زمان و مدت آبیاری و استفاده از آب قنات و تقسیم عادلانه زمان سهام هریک از سهامداران اختراع شده است ولی بعدها این ابزار ساده کاربرهای دیگری از جمله زمان سنجی و گاهشماری نیز یافت و برای تعیین بزرگترین روز سال – بزرگترین شب- طولانی ترین روز- روز برابری شب و روز و تعیین اوقات شرعی در دوره اسلامی بکار برده شد این ساعت دست کم دو هزاره کهنت دارد از ابتدای ساخت قنات گناباد مورد استفاده بوده‌است مدیریت این ساعت آبی توسط دستکم یک نفر نوبت روز و یک نفر نوبت شب انجام می‌شده و زمان (دقیقه‌ها) بر اساس تعداد پر آب شدن فنجان و جمع کل با تعدادی تشله یا سنگ ریزه و یا چوب خط محاسبه می‌شده‌است. ه..[۵] . ساعت آبی یکی از فندهای مهم علمی است که کاربرد میدانی دقیقی داشته واز چند هزار سال پیش تا ۵۰ سال قبل در بسیاری از مناطق ایران استفاده مستمر داشته است. در مقایسه با استاریاب بیشتر جنبه طالع بینی و خرافی داشته تا کاربرد علمی واقعی، فنجان یا ساعت آبی ابزار وتکنیک بسیار ساده و در عین حال در زندگی کشاورزان بسیار مهم و حیاتی بوده در زندگی و کارکردعملی مردم داشته است و هرگز جنبه خرافاتی پیدا نکرده است

.

بازسازی مدیریت ساعت آبی زیبد توسط میرآب واقعی

اصطلاحات:نوبت ما کی خواهد بود؟جواب مثلا ۱۰ فنجان دیگر یا ۵ فنجان بعد از غروب یا ۱۵ فنجان بعد از روز ورآمد(طلوع خورشید)در آن زمان دقیقه و ثانیه و ساعت بکار نمی‌بردند بجای همه اینها (ثانیه- دقیقه- ساعت)فقط واحدفنجان بکار می‌بردند.مثلا امروز از “روز ورآمد”(طلوع) تا “روز در کوه”(غروب) ۷۰ فنجان بود.(یعنی ۵۲۵ دقیقه)
فن آبیاری و قنات یک صنعت یا هنر مهم دیگری را نیز به همراه آورده و آن صنعت آسیاب آبی است هنوز مشخص نیست که در ایران ابتداآسیاب بادی بکار رفته یا آسیاب آبی. در مکتوبات مربوط به دوره نخست اسلام به آسیاب بادی‌های و آسیابهای آبی ایران اشاره شده است. اشاره تاریخ نویسان به داستان کشته شدن یزدگرد ساسانی بدست آسیابان و اشاره به کشتار ایرانیان یک بار در الیس به فرماندهی خالد پسر ولید و یک بار در زمان امویان در گرگان به فرماندهی یزید بن مهلباز روایتهایی است که در آنها به آسیاب آبی و بادی آشاره شده است.

مزیت‌ها و کاربردهای ساعت آبی

مزیت ساعت آبی بر ساعتهای آفتابی و شنی این بوده است که خطای محاسباتی نداشته و دقیق بوده است و در طول شب و روز و بطور دایم و در طول سال بدون تعطیلی بطور مستمر مورد استفاده بوده است. در حالیکه ساعتهای شنی برای یک مدت کوتاه و برای تصمیم خاص و یا مراسم ویژه مورد استفاده قرار می گرفته است. مثلامیرآب دقیقا می دانسته است که از زمان غروب تا زمان طلوع خورشید چند فنجان بوده است و بر اساس محاسبات فنجان دقیقا، روزی را که تعداد فنجانها با تعداد فنجانهای شب برابری می‌کرد(۹۶ فنجان) را روز اول سال نو می‌نامیدند. طولانی ترین روز(اول تیرماه ) و طولانی ترین شب یلدا(حدود ۱۱۵ فنجان) را تعیین می کرده‌اند.محمد میرآب که حدود ۶۰ سال فنجان دار زیبد بوده است تمام این محاسبات را بطور دقیق انجام می داده است. تصویر:ساعت آبی قنات زیب دگناباد تا سال ۱۳۵۴ فعال بوده‌است.و سپس ساعتهای نوین برای تقسیم سهام و حق آبه هر سهامدار و باغدار بکار گرفته شده است.با ساعتهای جدید معلوم شدکه هر فنجان قدیم معادل ۷ دقیقه و نیم به ساعتهای فعلی بوده‌است.اما هنوز هم واحد شمارش در سهام قنات فنجان است. مثلا می گویند فلانی ۱۰ فنجان از آب قنات سهم دارد.

روش کار

تاسده‌های میانه(قرون وسطی) پیشرفته ترین وسیله برای اندازه گیری زمان در ایران ساعت آبی بود. ساعت آبی در ساده ترین شکلش از یک کاسه(فنجان) کوچکی تشکیل می‌شد که وسط زیر آن روزنه‌ای ایجاد شده بود. این فنجان بر روی سطح آب یک ظرف بزرگتر(دیگ)قرار می‌گرفت ، آب از راه منفذ به آرامی به داخل کاسه وارد می‌شد و پس از چندی(فنجان‌ها استاندارد یکسانی نداشتند) فنجان زیبد ۷/۵ دقیقه بوده) آن را پر می‌کرد و در نتیجه در آب فرو می‌رفت . طول مدت پر شدن ظرف به روزنه و سنگینی کاسه بالا بستگی داشت . چنین ظرفی را تاس ساعت ،پنگان یا فنجان می‌نامیدند و واحد زمان را نیز که همان مدت پر شدن ظرف بود پنگان یا فنجان می‌خواندند.تا ۴۰ سال قبل هنوز در برخی روستاههای ایران همچنان برای توزیع آب چشمه و قنات از پنگان استفاده می‌شد. طریقه کار فنجان یا ساعت بدین گونه بود که میر آببا چشم دوختن به فنجان با هر بار پر شدن و غرق شدن آن و خوردن کاسه به کف دیگ یک فنجان یا هفت دنگ و نیم یا( ۷ دقیقه و نیم امروزی) محاسبه نموده و یک سنک کوچک برای هر بار غرق شدن کاسه در یک کیسه یا یک ظرف سفالی برای محاسبه جمع کل (تعداد فنجان)هایی که آب برای یک مزرعه یا باع رها می شده می گذاشته است. تا تعدا فنجانهای و زمانی که سهامدار قنات آب برای باغ خود یا زمین می برده را دقیقا حساب کند مثلا اگر ۱۰ سنگ درون کبسه باشد یعنی ۱۰ فنجان یا معادل امروزی(۷۵ دقیقه) آب قنات را فرد استفاده کرده است .اگر فردی ۱۰ فنجان سهم از قنات داشته باید(معادل امروزی هفتاد و پنج دقیقه) یعنی مدت زمانی که ۱۰ فنجان آب پر شود آب قنات را به زمین یا باغ خود رها می کرده است و با اعلام جار زدن و یا شیپور زدن یا یک صدای قرار دادی فرد بعدی آب را به باغ یا زمین خود منتقل می کرده و به همین ترتیب…معمولا محل استقرار دایمی فنجان و مدیر آن (میر آب) خانه فنجان بوده است.اما در فصل تابستان گاهی ممکن است فنجان را به محل اصلی تقسیم آب ببرند.

قنات رهن گناباد 

یکی از عجایب قناتها تشکیل لایه ای از جوش در کانال قناتها است به مرور زمان مجرای عبور آب کاریزها لایه ای آهکی می گیرد که مانند سرامیک محکم می شود و در  لهجه محلی به ان جوش می گویند تصویر زیر از قنات رهن گناباد.

به گزارش رهن ۲۰،  دکتر تفتی استاد و موسس دانشکده قنات یزد،از مراحل آخر ثبت قنات رهن در فهرست آثار ملی ایران خبر داد.
 پس از ثبت ملی گزارشی در ۱۲ فصل  برای ثبت جهانی به یونسکو ارسال خواهد شد.
از سال ۷۹ ،با مرکز بین المللی قنات و همکاری میراث فرهنگی ،۱۱ قنات ایران به ثبت جهانی رسیده است که این مساله ساده ای نیست و این افتخار نصیب ایران و ایرانی شد تا قنات قصبه گناباد ثبت جهانی شود.برای ثبت قنوات ایران در یونسکو، ۲۳ جلسه تشکیل شده که ۲۱ جلسه آن در استانبول ترکیه برگزار شده است تا یونسکو قبول کند قنات، میراث تاریخی ایران است  طی آزمایشاتی که بر روی آب قنات رهن انجام شده ،آبی در حد استاندارد های آب آشامیدنی با کیفیتی بسیار عالی و قابلیت هدایت الکتریکی در حدود ۷۰۰ میکرو پرس بر سانتی متر است و این یعنی درست یک پله بالاتر از آبهای معدنی است که مزیتی دیگر از این قنات می باشد.قنات رهن یکی از قناتهای بزرگ و تاریخی و با قدمتی دو هزار ساله با ۲۴ کیلومتر طول و بیش از ۳۰۰ متر عمق مادر چاه و ۲۹۵ حلقه چاه ،که از ۲‌رشته تشکیل شده (رشته روچی و زیبد) یکی دارای آب سرد و دیگری دارای آب گرم می باشد و طول آن مجموعا ۲۴ کیلومتر می باشد. رشته زیبد احتمالا از داخل دریاچه ای آهکی از داخل کوههای زرد  رزو سرچشمه می گیرد.

ajamGonabadRahn

..

بنا بر آنچه  حافظ عبد العزیز  ابن اخضر جنابدی (گنابادی )  که در دوره شاهرخ میرزا فرزند امیر  تیمور گورکانی  بوده است :  ملکشاه سلجوقی همراه با ابومنصور ریابی از ریاب و سنو بازدید و دستور حفر خوش شویی را داره است همچنین نادرشاه در زمان حمله به افغانستان  و در مسیر طبس/تبس  به همراه طاهر مقنی / آب شناس  از این چشمه بازدید کرده است.  طاهر آب شناس   گفته است که زودتر از اینجا برویم و او در جواب کسانی که علت را سوال کردند گفته‌است: این چشمه آب  زیاد دارد و اگر گناباد خراب شود، یا به وسیله باد خواهد بود یا به وسیله طغیان این چشمه.

 

منابع:

ساعت آبی  ابتکار جالب ایرانیان  کهن : دکتر محمد عجم  ۱۳۸۳

*مجموعه مقالات کنفرانس ملی قنات ۱۳۸۲ گناباد، مقاله قنات میراث فرهنگی و علمی ایرانیان، «دکتر محمد عجم قنات میراث فرهنگی علمی ایرانیان، همایش ملی قنات، گناباد.دکترعجم.  ۱۳۸۳ [۳]  نشر شده در  وبلاگ کاریز  ۱۳۸۲ و در سایت آفتاب :  قنات میراث فرهنگی و علمی ایرانیان

** سفرنامه ناصر خسرو : آن گفتندکیخسرو فرموده است کردن

* مردم سالاری قنات میراث فرهنگی و علمی مصاحبه با محمد عجم 

بررسی آثار نفوذ فرهنگ ایرانی درهند و تاثیر متقابل تمدن هند بر منطقه جغرافیایی ایران و خراسان بزرگ

http://parssea.org/?p=3043

http://www.irna.ir/html/1392/13920209/80634819.htm

http://www.mardomsalari-kh.ir/images/pdf/mardom%20salari%20-44.pdf

http://bankmaghale.ir/-

File:میراب زیبد گناباد.jpg

موسسه مطالعاتی به ایران هشدار داد

 

80634819-3902390

(عکس نمادین است.)

دنیس راس، دستیار ارشد باراک اوباما در امور خاورمیانه در فاصله‌ی سال‌های ۲۰۰۹ تا ۲۰۱۱، و مشاور کنونی موسسه واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک (Washington Institute for Near East Policy)، در مقاله‌ای مشترک با دیوید ماکوفسکی، عضو ارشد موسسه واشنگتن، به رهبر جمهوری اسلامی هشدار داد که رییس جمهوری آمریکا در استفاده از حمله‌ی نظامی برای جلوگیری حکومت ایران از دستیابی به بمب هسته‌ای جدی است.

 نویسندگان  یادداشت که روز دوشنبه (۲۷ می-۶ خرداد) در روزنامه‌ی واشنگتن پست به چاپ رسیده و ترجمه‌ی فارسی آن در “ایران در جهان” منتشر شده، تاکید کرده‌اند که «زمانی که باراک اوباما برای حل مشکل هسته‌ای ایران از طریق دیپلماسی اعلام کرده، رو به پایان است و رهبر حکومت ایران باید بفهمد که آمریکا در این مورد جدی است و پیامد شکست دیپلماسی، به احتمال زیاد استفاده از زور خواهد بود».

در ادامه‌ی این یادداشت، تصور احتمالی رهبر جمهوری اسلامی مبنی بر این‌که آمریکا به دلیل تردید در اقدام مناسب در سوریه، یا خروج نیروهایش از عراق و افغانستان، از زور علیه ایران استفاده نخواهد کرد، «برداشتی اشتباهی» خوانده شده که می‌تواند این کشور را در “مسیر جنگ” قرار دهد.

دنیس راس و دیوید ماکوفسکی، در عین حال از دولت آمریکا خواسته‌اند تا در خصوص اینکه «چه چیزهایی را در ارتباط با برنامه‌ی هسته‌ای ایران می‌تواند بپذیرد و چه چیزهایی را نمی‌‌تواند، موضع شفاف‌تری داشته باشد و به اظهارات مقامات آمریکا مبنی بر اتمام فرصت دیپلماسی اعتبار بیشتری بخشد».

نویسندگان مقاله با تاکید بر اینکه «اگر ایران به اندازه تولید یک بمب، اورانیوم غنی‌شده ۲۰ درصد در اختیار داشته باشد، تنها ۳۰ تا ۴۰ روز فرصت لازم دارد تا به میزان سوخت لازم برای تولید سلاح هسته‌ای دست پیدا کند» به آمریکا و متحدانش توصیه کرده‌اند تا هرچه زودتر به «معامله‌ای محدود بر پایه‌ی توقف تولید اورانیوم غنی‌سازی شده ۲۰ درصدی از سوی ایران» برسند تا بدین ترتیب مانع دستیابی جمهوری اسلامی به ارتقای میزان سوخت مورد نیاز برای تولید سلاح‌های هسته‌ای بشوند.

این یادداشت با این پیشنهاد که «لازم است محدودیت‌هایی درباره تعداد و انواع ساتریفیوژها وضع و حداکثر میزان سطح غنی‌سازی و اورانیوم غنی‌سازی شده‌ای که می‌تواند در ایران باقی بماند، معلوم شود» به پایان می‌رسد: «هر یک از این مقادیر باید بسیار اندک تعیین شود. واضح است که اگر ایران آمادگی داشته باشد برنامه هسته‌ای خود را طبق این الگو تغییر دهد، ما نیز آماده لغو تحریم‌های اقتصادی علیه ایران هستیم. اما ایرانی‌ها پیش از پذیرش این شرایط نمی‌توانند این فرصت را بدست بیاورند.»

کتابهای خلیج فارس شناسی و مقاله ها

 آثار انتشار یافته پیرامون خلیج فارس  به زبان فارسی را به صورت فهرست وار تقدیم می نماید:

پرونده:Persian gulf documents.jpg

Persian gulf documents

در پایان فایل پی دی اف کتاب شناسی خلیج فارس کتابخانه ملی نیز در دسترس قرار گرفته است تا کتابشناسی خلیج فارس به صورت کاملتری در دسترس علاقمندان قرار گیرد.

۱-دفتر ششم پژوهشنامه خلیج‌فارس، به کوشش عبدالرسول خیراندیش و مجتبی تبریزنیا

دفتر ششم «پژوهشنامه خلیج فارس» دربردارنده نتایج تحقیقات گروهی از پژوهشگران و صاحبنظران در حوزه تاریخ، باستانشناسی، زبانشناسی، مردم‌شناسی و منبع‌شناسی خلیج فارس با هدف معرفی نقش ایرانیان در ساخت تاریخ و فرهنگ و تمدن منطقه به کوشش دکتر عبدالرسول خیراندیش و مجتبی تبریز‌نیا می باشد.

این اثر به همت موسسه خانه کتاب در اردیبهشت‌ماه سال ۱۳۹۲ به قیمت ۲۵۰۰۰۰ ریال منتشر گردیده است

۲- «وقایع نگاری خلیج فارس، بخش تاریخ ایران» ‌  اثر ج. ج. لوریمر

«وقایع نگاری خلیج فارس، بخش تاریخ ایران»  با عنوان اصلی «The Gazetteer of The Persian Gulf, Oman and Centeral Arabia, Calcutta, India, 1915» است، که به وقایع‌نگاری تاریخی، جغرافیایی،‌ اجتماعی و… کشورهای حوزة خلیج فارس می‌پردازد. این کتاب توسط عبدالمحمد آیتی از متن عربی به فارسی و با نظارت و مقدمة دکتر حبیبی ترجمه شده است.

این اثر توسط انتشارات بنیاد ایران شناسی در سال ۱۳۸۸ در ۳۱۳ صفحه و با قیمت ۱۵۰۰۰۰ریال منتشر گردید.

۳- وصف خلیج فارس در نقشه‌های تاریخی، به کوشش آقایان محمدحسن گنجی، محمدباقر وثوقی، جواد صفی‌نژاد، امیرهوشنگ انوری و خانم فاطمه فریدی‌مجید، همراه با مقدمه، تدوین و بازبینی دکتر حسن حبیبی 

کتاب وصف خلیج فارس در نقشه‌های تاریخی در سه بخش به بررسی نقشه‌های متعدد و گزینش‌شده در ارتباط با موضوع خلیج فارس می‌پردازد: بخش اول: «مکتبهای نقشه‌نگاری حوزه‌های اسلامی و اروپایی و برخی از مشخصات آنها»، بخش دوم: «نقشه‌ها و توصیف آنها» و بخش سوم: «پیوستها».

این کتاب در سال ۱۳۸۶ توسط انتشارات بنیاد ایران شناسی در ۴۴۰ صفحه منتشر شده است.

۴-خلیج فارس در عصر ظهور اسلام، تالیف دکتر علی اکبر ولایتی

تمرکز اثر حاضر بر روی شناخت اوضاع خلیج فارس و شرایط تاریخی و بازرگانی آن هم زمان با ظهور اسلام است. این کتاب در پنج فصل تنظیم شده است، که از مهمترین میاحث آن نگاهی به نام خلیج فارس و محدوده جغرافیایی آن، نخستین تماس اعراب و ایرانیان، و نیز ورود اسلام به جزایر و بندرهای خلیج فارس، فتح بیشابور، فتوحات دیگر در فارس، فتوحات در دوران خلافت عثمان، فتح فسا و دارابگرد، شورش در فارس و جزایر و بندرهای تابع آن، همچنین اوضاع کوره فارس در دوران خلافت امیرالمؤمنین،…می باشد که مورد مطالعه قرار گرفته است،

این اثر توسط شرکت سهامی کتابهای جیبی (وابسته به مؤسسه انتشارات امیرکبیر) در سال ۱۳۹۱ در ۱۶۰ صفحه منتشر شده است.

۵- حکومت بوشهر، به کوشش خدیجه نظام مافی

این اثر، منتخبی از مجموعه اسناد دوران حکومت رضاقلی خان در بوشهر است. رضاقلی خان از اواسط سال ۱۳۱۹ هجری به حکومت بوشهر و بنادر منصوب گشت و این مأموریت تا اوایل سال ۱۳۲۲ قمری ادامه یافت. این اسناد در دو جلد منتشر شده است: جلد اول- اسناد سال‌های ۱۳۱۹-۲۰ قمری ؛ جلد دوم- اسناد سال ۱۳۲۱ قمری

انواع اسناد ارائه شده در این کتاب به چند دسته تقسیم می‌شود:مجموعه اسناد متفرقه سالیانه؛ مجموعه تلگراف‌ها؛ مجموعه راپرت‌های روزانه ؛ صورت مواجب و حقوق؛ مجموعه اسناد وزارت امورخارجه

کتاب حکومت بوشهر، توسط انتشارات نشر تاریخ ایران در سال ۱۳۹۱ در ۸۵۰ صفحه منتشر شده است

۶-گزیده مقالات و اخبار روزنامه های مهم درباره خلیج فارس(۱۲۵۳-۱۳۲۰) ، به کوشش امیرهوشنگ انوری و با نظارت دکتر حسن حبیبی

این کتاب شامل چهار بخش است. بخش اول، به مباحث سیاسی از جمله اهمیت و ثروت خلیج فارس، روابط بین‌الملل و خلیج فارس، استعمار در خلیج فارس و…. بخش دوم، به مباحث اقتصادی ؛ بخش سوم به مباحثی چون تاریخ و جغرافیای خلیج فارس، رفاه و آموزش عمومی در خلیج فارس، …. بخش چهارم نیز شامل توضیحات تکمیلی دربارة‌ برخی مفاهیم، نام روزنامه‌ها،‌ افراد و قبایل،‌ رویدادهای مهم، تشکیلات، سازمانها، نشریات و… است.

این اثر توسط انتشارات بنیاد ایران شناسی در ۱۳۸۷ درصفحه و با قیمت ۳۰۰۰۰۰ریال منتشر شده است..

۷-از مروارید تا نفت:تاریخ خلیج فارس(از بند سیراف تا کنگان و عسلویه)؛ تالیف رضا طاهری

این کتاب از سه بخش تشکیل شده که نویسنده در بخش اول به بررسی مهمترین بندرها و شهرهای خلیج فارس پرداخته و تمرکز بحث را بر روی تمدن سیراف قرار داده است. بخش دوم هم در بردارنده تاریخ بندر کنگان است و بخش سوم هم دربردارنده ضمائم می باشد 

این اثر توسط انتشارات داستان سرا در سال ۱۳۸۸ در ۴۹۶ صفحه منتشر شده است.

۸- کتاب «علل و عوامل جابجایی کانون‌های تجاری خلیج فارس»؛ نوشته دکترمحمد باقر وثوقی

اثر ارزشمند«علل و عوامل جابجایی کانون‌های تجاری خلیج فارس» در ۸ فصل تدوین شده است که سرفصل های های آن عبارتند از: «محدوده جغرافیایی خلیج فارس، تغییرات اجتماعی در سواحل خلیج فارس در دوره باستان، عصر فتوح و تغییرات عمده ژئوپلیتیکی خلیج فارس، جابجایی از بصره به سیراف و صحار، جابجایی کانون تجارت از سیراف به کیش و هرموز و قلهات، هرموز کانون اصلی تجارت خلیج فارس در قرن هشتم و نهم هجری، جابجایی کانون تجارت از هرموز به بندر عباس و بندر کنگ و ایرانیان بنیانگذاران بازارهای دوبی و دیگر بنادر سواحل جنوبی خلیج فارس» 

این اثر توسط انتشارات پژوهشکده تاریخ اسلام در سال ۱۳۹۰ با قیمت ۸۰۰۰۰ ریال منتشر گردیده است.

۹-تاریخ مهاجرت اقوام در خلیج‌فارس: ملوک هرموز ؛ نوشته دکترمحمد باقر وثوقی

اثر حاضر پژوهشی است درباره ملوک هرموز و نقش آنها در فعالیت‌های اقتصادی و تجاری, نیز تحولات سیاسی و اجتماعی و جمعیتی خلیج فارس که در بردارنده چهار بخش زیر می باشد:

فصل اول، تاریخ ملوک هرموز از مهاجرت تا تثبیت؛ فصل دوم، تصویری از تحولات سیاسی و اقتصادی هرموز در قرن هفتم و هشتم هجری ؛ فصل سوم،عصر بحران‌های داخلی،به بررسی تحولات اقتصادی و سیاسی هرموز در قرن نهم ـ پیش از ورود پرتغالی‌ها و در فصل چهارم که عصر استعمار نام دارد، به زمینه‌های سیاسی اقتصادی ورود پرتغالی‌ها به هرموز اشاره می شود.

این اثر توسط انتشارات دانشنامه فارس در سال ۱۳۸۱ در۵۱۴ صفحه منتشر شده است.

۱۰- خلیج فارس در نگاه ایرانیان

خلیج فارس در نگاه ایرانیان، دربردارنده ۱۴ مقاله از محققان حوزة خلیج فارس از جمله آقایان احمد اقتداری، سعید نفیسی، محمدجواد مشکور، یوسف مجید‌زاده، محمدابراهیم باستانی پاریزی و… است که نام، جغرافیای تاریخی، اسناد مربوط به خلیج فارس، تاریخچة کاوشهای باستان‌شناسی در این حوزه، موقعیت خلیج فارس در دوره‌های تاریخی، تجارت و سفرهای دریایی خلیج فارس، کشورهای حوزة خلیج فارس و… را مورد بررسی قرار داه‌اند.

این اثر توسط انتشارات بنیاد ایران شناسی در سال ۱۳۸۶ در ۳۵۲ صفحه و با قیمت ۴۰۰۰۰ریال منتشر شده است

۱۱-سکه های سیراف ؛ تالیف دکترمرتضی قاسم بگلو

بندر سیراف یکی کهن ترین بندرهای خلیج فارس است که در دوره ساسانیان یکی از دوران پرشکوه خود را می گذارنده است. درباره این بندر کهن منابع داخلی طلاعات زیادی را در اختیار پژوهشگران قرار نمی دهند، از اینرو نویسنده در این اثر با تکیه به سکه های بدست آمده در این منطقه به بررسی زوایای مختلفی از تاریخ این بندر و خلیج فارس پرداخته است. این سکه ها از اسپانیا، چین ، زنگبار ، هندوستان و دیگر نقاط به دست آمده اند و این نشان ارتباط گسترده سیراف و مرکزیت آن در دوران باستانی و اسلامی است. خلیج فارس را تا کرانه های سیلان، دریای پارسش می خواندند، 

 این اثر توسط موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران و بنیاد ایران شناسی بوشهر در سال ۱۳۸۵ در ۲۰۰صفحه منتشر شده است

۱۲-تاریخ بوشهر، تألیف محمدحسین سعادت کازرونی(۱۲۸۲-۱۳۵۴ هجری قمری) با تصحیح و تحقیق «عبد‌الرسول خیر‌اندیش» و «عماد‌‌الدین شیخ‌الحکمایی»

 

شیخ محمدحسین سعادت از رجال آزادی‌خواه، ملی، نوگرا و پرتلاش عصر مشروطه و مدیر مدرسه سعادت بوشهر است.با وجود گذشت نزدیک به یک قرن از تألیف کتاب، همچنان می‌توان آن را اثری نه تنها کم‌نظیر بلکه بی‌نظیر دانست. مهمترین بخش های کتاب فوق عبارتند از:فصل اول: در تاریخ غلبه‌ی لشکر اسلام بر این حدود، فصل دوم: در تاریخ بنا و تأسیس بوشهر و موقع جغرافیایی آن، فصل سوم: در جغرافیای طبیعی و مدنی بوشهر، فصل چهارم: در بیان وقایع ماضیه و حوادث جاریه است.

این اثر از سوی مرکز پژوهشی میراث مکتوب  در سال ۱۳۹۰ در ۲۹۹ صفحه‌ منتشر شده است

۱۳- خلیج فارس در حدیث دیگران، به اهتمام آقای امیرهوشنگ انوری

خلیج فارس در حدیث دیگران، دربردارنده ۱۴ مقاله از پژوهشگران غیر ایرانی و ایرانیان خارج از کشور از جمله ژوزه مانوئل گارسیا، ویلم فلور، دیوید وایتهاوس…می باشد که مباحثی چون اسامی خلیج فارس در منابع پرتغالی، نیروی دریایی ایران در خلیج فارس در قرن هجدهم، تجارت خلیج فارس در دورة باستان، خلیج فارس در اسناد تاریخی، مناطق باستانی خلیج فارس، اوضاع سیاسی این حوزه و جزیرة سیراف و… را مورد بررسی قرار می‌دهد

این اثر توسط انتشارات بنیاد ایران شناسی در سال  ۱۳۸۶ در ۳۸۲صفحه با قیمت ۴۰۰۰۰ریال منتشر شده است.

 

خلیج فارس نامی کهن تر از تاریخ (مکتوب) و میراث فرهنگی بشریت و راهکارهای دفاع از نام خلیج فارس ۱۳۸۳

۱۴- خلیج فارس نامی کهن تر از تاریخ و میراث معنوی وفرهنگی بشریت نوشته محمد عجم  این کتاب به علل و ریشه های  تخریب نام خلیج فارس توسط اعراب پرداخته  و غفلتهای ایرانیان و مقامات حکومتی را در عدم توجه به نام خلیج  فارس برشمرده  و راهکارهای حفظ این میراث کهن را  در فصل پایانی تحت عنوان چه باید کرد / آورده است.

این کتاب بیشتر بر مستندات رسانه های عرب  قرار گرفته است. و اولین کتابی است که  از سال 1381 آنلاین بوده و در شهریور سال 1383 در  175 صفحه و سه هزار شماره توسط لیتوگرافی پارت تهران و نشر توپا و مجله گسترش صنعت بصورت رایگان منتشر شده است.

۱۵-کتاب “اسناد نام خلیج فارس، میراثی کهن و جاودان ” نوشته محمد عجم و با مقدمه دکتر پیروز مجتهد زاده

کتاب حاضر در شش فصل تدوین شده که مهمترین فصول آن عبارتند از:

Persian gulf documents

 

خلیج فارس در گذر زمان، دوره قبل از اسلام + بعد از اسلام+ دوره استعمار-   تحریف نام خلیج فارس وتحریف اسناد تاریخى، گزافه‏نویسى دیگران و مسئولیت ما و راهکارها  و روز ملی خلیج فارس

این اثر از سوی انتشارات اوین در سال ۱۳۸۸ در۲۵۷صفحه و با قیمت ۵۲۵۰۰ منتشر گردیده است.

۱۶- نام خلیج‌فارس بر پایه اسناد تاریخی و نقشه‌های جغرافیایی، تالیف ایرج افشار سیستانی

مهمترین سرفصل های اثر فوق عبارتند از؛ موقعیت جغرافیایی و طبیعی ، پیشینه تاریخی به ترتیب دوره‌های زمانی و تاریخی ایران : عیلامیان، هخامنشیان، اشکانیان …. نام خلیج فارس پیش از اسلام، نام خلیج فارس پس از اسلام، نام خلیج فارس نزد نویسندگان و فرهنگ‌های عرب، خلیج فارس نزد نویسندگان و جهانگردان و فرهنگ‌های اروپایی، نام مجعول خلیج عربی، نام خلیج فارس و اسناد حقوقی و سازمان ملل متحد،…

این کتاب توسط انتشارات وزارت امور خارجه، موسسه چاپ و انتشارات در سال ۱۳۸۴ و در ۱۹۶ صفحه منتشر شده است.

۱۷-جغرافیای خلیج فارس، تالیف بهرام آزاد بخت و سیمین ارمغان

کتاب در چهار فصل تدوین شده است که مولفین در فصل اول از منظر جغرافیایی به بررسی و معرفی خلیج فارس پرداخته اند و در فصل دوم به بررسی سواحل و جزایر خلیج فارس و در فصل سوم به تاریخ سیاسسی و انسانی کشورهای خلیج فارس پرداختنه اند و از این رهگذره به بررسی مسائلی چون پیشینه ی تاریخی نا گذاری خلیج فارس، موقعیت سوق الجیشی آن و ورود ایرانیان به خلیج فارس… پرداخته شده است.فصل پایانی کتاب هم به بررسی مسائل اقتصادی خلیج فارس اختصاص داده شده است.

این کتاب توسط انتشارات آییژ در سال ۱۳۸۸ در ۱۸۵ صفحه تدوین گردیده است.

۱۸-خلیج فارس در نقشه های کهن(گزیده ای از مجموعه نقشه های خلیج فارس در طول تاریخ) 

کتاب خلیج فارس در نقشه های کهن، گزیده ای از مجموعه نقشه های نخستین آبراه بزرگ جهان است که از حدود پنج هزار سال و اخیراً در منابعی از ٩ هزار سال پیش در آن کشتیرانی می شد.

این کتاب توسط مؤسسه جغرافیایی و کارتوگرافی سحاب در ۱۳۸۴ در ۹۶ صفحه منتشر گردیده است.

۱۹-خلیج همیشه فارس، تالیف  ناخدا یکم احمد عابدیان

نویسنده در این اثر تحقیقی تلاش کرده است با تکیه به منابع معتبر تاریخی علاوه بر اثبات این موضوع که خلیج فارس همواره متعلق به کشور ایران بوده و هست، به این مطلب بپردازد که بخش‌های جنوبی این سرزمین به ویژه جزایر سه‌گانه چگونه در دوران‌های گوناگون دستخوش تغییرات و چپاول دشمنان شده‌اند و به چه صورتی با تلاش و همیت ایرانیان بازپس گرفته شده‌اند. 

این اثر از سوی انتشارات نوآور با همکاری نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران در سال۱۳۸۸  در ۱۵۲ صفحه منتشر شد.

۲۰- کتاب «خلیج فارس در تفاسیر اسلامی» نوشته محمود تقی‌زاده داوری

در این نگار ش علمی جمعاً به ۸۴ کتاب تفسیری از قرون اولیه ، یعنی از قرن سوم هجری تا قرن حاضر، در ذیل ۷۴ آیه شریفه از ۱۷ سوره قرآنی استناد شده است. در همه متن‌های گزیده شده، نام‌های بحر فارس و خلیج فارس برای مفسران، اعم از عرب‌زبان و فارس زبان، کاملاً آشنا و متداول بوده است. 

این اثر توسط انتشارات  مؤسسه شیعه¬ شناسی در سال ۱۳۹۱ در ۱۸۴صفحه به قیمت ۳۸۰۰۰ ریال به چاپ رسیده است.

۲۱-کتاب «وصف خلیج‌فارس در نقشه‌های تاریخی»، به کوشش محمدباقر وثوقی، جواد صفی نژاد، محمدحسن گنجی، فاطمه فریدی مجید، امیرهوشنگ انوری، حسن حبیبی (زیرنظر)

این کتاب دربرگیرنده مجموعه‌ای از نقشه‌های مختلف با محوریت موضوع و نام خلیج‌فارس از سراسر جهان در طی دوران‌های مختلف تاریخی و شیوه‌های گوناگون نقشه‌نگاری است. بر این اساس این اثر با صراحت، درباره نام و نشان خلیج‌فارس، بر پایة اسناد جغرافیایی مشهور، مسلم و مستند سخن می‌گوید.

این اثر توسط انتشارات بنیاد ایران شناسی در سال ۱۳۸۶ و در ۴۴۰ صفحه منتشر گردیده است.

۲۲-کتاب «نامی برای همیشه، نگاهی به تاریخ خلیج فارس»، نوشته عبدالکریم مشایخی

کتاب حاضر تلاش دارد به زبان ساده تاریخ تسلط دریایی ایرانیان بر خلیج فارس از دوران باستان تا عصر حاضر و مواردی همچون مسأله بحرین و تنب بزرگ و کوچک را مورد بررسی قرار دهد. این اثر در دوازده فصل تدوین شده که که مهمترین سرفصل های آن عبارتند از: 

«جغرافیای طبیعی، حدود و وسعت خلیج فارس»، «خلیج فارس در دوران باستان»، «خلیج فارس در دوران اسلامی»، «ورود پرتغالی ها به خلیج فارس و سلطه بر جزیره هرمز»، «نخستین تلاش‌های انگلستان برای حضور در آب های خلیج فارس»، «آلمان ها در خلیج فارس»، «فرانسوی ها در خلیج فارس»، «عثمانی ها در خلیج فارس»، «دولت روسیه و اندیشه سلطه بر خلیج فارس»، «مسئله بحرین»، «مالکیت ایران بر جزایر سه گانه ابوموسی، تنب بزرگ و کوچک» و «خلیج فارس در دوران هشت سال دفاع مقدس» …

این کتاب توسط انتشارات کانون اندیشه جوان پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلام در سال۱۳۸۹  در ۱۹۶ صفحه منتشر شده است.

۲۳-خلیج فارس و مسایل آن، تالیف همایون الهی

این کتاب در ۱۲ فصل تنظیم شده است که مهمترین مباحث آن عبارتند از:

وضعیت جغرافیایی و سابقه تاریخی خلیج فارس،اهمیت این آبراه از نقطه نظر ابعاد گوناگون ژئوپلتیکی  و ژئواستراتژیکی، جزایر ایرانی،اهمیت تاریخی و حقوقی تنگه هرمز در ارتباط با ایران و سایر سرزمین های این منطقه از جمله عربستان، عراق و عمان، اوضاع جغرافیایی، سیاسی و اقتصادی کشورهای حوزه خلیج فارس و ویژگی های مشترک و نقاط و مسائل اختلاف برانگیزآنان،  اختلافات سرزمینی این منطقه ازجمله مرزهای دریایی و سایر اختلافات کشورهای این حوزه،در ادامه نویسنده خلیج فارس را در طول تاریخ و حضور سلطه گران در آن بررسی نموده است. این منطقه قبل از ظهور اسلام تا هجوم پرتغالی ها، حضور هلند، فرانسه، انگلستان، روسیه،آلمان، بلژیک و همچنین خلیج فارس در جنگ جهانی اول و دوم تا حضور ایالت متحده آمریکا در این منطقه بررسی شده است…

این اثر توسط انتشارات قومس در سال ۱۳۸۶ در ۴۸۰ صفحه منتشر شده است.

۲۴-خلیج فارس از گذشته تا حال، تالیف محمود نوروزی فر

این کتاب دارای اطلاعات گسترده‌ای درباره خلیج فارس است و خواننده را با ‏جغرافیا، تاریخ، شرایط اقتصادی و آداب و رسوم مردم ‏مسلمان حاشیه آن آشنا می‌کند.‏

خلیج فارس از گذشته تا حال توسط انتشارات کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در سال ۱۳۸۴ در ۲۱۶ صفحه منتشر گردیده است

۲۵- جغرافیای سیاسی شیعیان منطقه خلیج فارس، تالیف زینب متقی زاده 

کتاب فوق از چهار فصل تشکیل شده است، فصل اول: تشیع، اندیشه¬ها و باورها، شعب و گستره؛ فصل دوم: جغرافیای سیاسی منطقه خلیج فارس؛ فصل سوم: جغرافیای سیاسی شیعیان خلیج فارس؛ فصل چهارم : رستاخیز شیعی.

این کتاب توسط انتشارات شیعه¬شناسی در ۱۳۸۴  و در ۲۲۴ صفحه به چاپ رسیده است

۲۶- سفرهای سلیمان سیرافی از خلیج فارس تا چین ، تالیف جواد صفی نژاد 

کتاب حاضر به معرفی و شرح حال سلیمان سیرافی تاجر می‌پردازد که در سال ۲۳۷ ق/۸۵۱ م از بند سیراف به چین رفته است و سفرنامه وی با نام سلسله التواریخ گردآورده ابوزید حسن سیرافی است که به زبان عربی منتشر شده و به زبان‌های فارسی و انگلیسی و فرانسه ترجمه شده است

در قسمتی از متن کتاب آمده« … خط دریایی که از دریای چین به خلیج فارس می رسید از قدیم الایام این دو کشور را به یکدیگر پیوند داده بود و حتی بیش از دو هزار سال دوستی عمیق بین دو ملت چین و ایران برقرار گردید و فرستادگانی از طرف دولتهای دو کشور بین این دو مملکت رفت و آمد می کردند. سلیمان تاجر سیرافی نخستین بازرگانی است که در سال ۲۳۷ هجری قمری (۸۵۱ میلادی) از بندر سیراف (بندر طاهری) واقع در شمال خلیج فارس به قصد تجارت با چین از طریق دریای عمان و خلیج بنگال (شمال اقیانوس هند) وارد تنگه مالاکا (بین مالزی و سوماترا) شده از طریق … »

این اثر توسط انتشارات موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران در سال ۱۳۸۴(چاپ دوم)، در ۸۲ صفحه منتشر شده است.

۲۷- اسرائیل و خلیج فارس “گذشته و آینده” ، تالیف جودت بهجت، علیرضا قربان پور (مترجم)، امیرمحمد حاجی یوسفی (ویراستار) 

این کتاب درصدد تحلیل سیاست خارجی اسرائیل یا دولت‌های خلیج فارس نیست، بلکه می‌کوشد تمامی حوادث مهم بین اسرائیل و هشت دولت خلیج فارس (بحرین، ایران، عراق، کویت، عمان، قطر، عربستان سعودی و امارات متحده عربی) را تحلیل و بررسی کند. تجربه و درس‌های برگرفته از این حوادث کمک می‌کند تا نگاهی دقیق‌تر به خط سیر احتمالی این دولت‌ها برای آیندة قابل پیش‌بینی داشته باشیم.

کتاب حاضر از پنج فصل به شرح زیر تشکیل شده است:

فصل اول- مقدمه ؛ فصل دوم- ایران و اسرائیل ؛ فصل سوم با عنوان عراق و اسرائیل؛ فصل چهارم- پادشاهی‌های خلیج فارس و اسرائیل ؛ فصل پنجم- خلیج فارس و شامات

این اثر توسط انتشارات دانشگاه امام صادق (ع) در سال ۱۳۸۹ در ۳۱۲ صفحه منتشر شده است.

۲۸- زوال دولت هلند در خلیج‌فارس با ظهور میرمهنای بندر ریگی، تالیف خورشید فقیه

کتاب زوال دولت هلند در خلیج‌فارس با ظهور میرمهنای بندر ریگی، بررسی علمی و تحقیقی است درباره قیام «میرمهنای بندر ریگی» در نواحی جنوبی ایران که در عهد کریم‌خان زند صورت گرفت. لشکرکشی‌های دریایی و زمینی میرمهنا موجب اخراج هلندی‌ها از جزیره خارک و خروج آن‌ها از خلیج فارس, کاهش نفوذ و فعالیت انگلیسی‌ها و ناامنی نواحی جنوبی ایران شد. میرمهنا سرانجام پس از پانزده‌سال ۱۱۸۲ ق/ ۱۷۶۸ م به قتل رسید.

این اثر توسط انتشارات شروع در سال ۱۳۸۳ در ۲۱۶ صفحه منتشر شده است

۲۹- سیاستهای بریتانیا در خلیج فارس در فاصله دو جنگ جهانی ۱۹۳۹ – ۱۹۱۸ م،  تالیف فاطمه مومنی

در پژوهش حاضر، به بررسی سیاست‌های بریتانیا در خلیج فارس از ۱۹۱۹ تا ۱۹۳۹ م و عوامل چالش، نفوذ و قدرت بریتانیا در مقطع زمانی ذکرشده، پرداخته می‌شود.

این اثر توسط موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران و بنیاد ایران‌شناسی شعبه استان بوشهر در سال ۱۳۸۹ در ۲۲۸ صفحه منتشر شده است.

۳۰- خلیج فارس و بوشهر: روابط سیاسی و اقتصادی ایران و اروپا در سال های ۱۳۳۹ ق – ۱۳۰۸ ق / ۱۹۲۰ – ۱۸۹۰ میلادی  ، تالیف عبدالکریم مشایخی 

نویسنده در این اثر تلاش می کند دلایل اهمیت یافتن بوشهر در دوران زندیه و قاجاریه را نشان دهد و از این رهگذر نقش آن را در گسترش روابط سیاسی-اقتصادی دولت های اروپایی با ایران را روشن کند. در بخشی از این کتاب می خوانیم:

«…انگلیسیها که در سال ۱۶۱۵/۱۰۲۴ ق با موافقت شاه عباس در بندر جاسک استقرار یافتند. و در سال ۱۶۲۲/۱۰۳۲ ق به شاه صفوی یاری رسانده، پرتغالیها را از هرمز بیرون کردند. با تصرف پایگاه عمده و کلیدی پرتغالیها توسط نیروهای مشترک ایران و انگلیس، انگلیسیها فعالیتهای تازه خود را در بندر گمبرون ـ بندر عباس ـ مستقر ساختند و بدین ترتیب موقعیت انگلیسیها در خلیج فارس گسترش یافت …»

این اثر توسط انتشارات موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران در سال ۱۳۸۶ و در ۳۲۰ صفحه منتشر شده است.

…………………………

۱-دزدان دریایی در خلیج فارس از افسانه تا واقعیت ، سلطان بن محمد قاسمی، ترجمه محمدباقر وثوقی ، انتشارات همسایه،۱۳۸۳،۲۵۶ ص

۲-تاریخ خلیج‌فارس و سرزمینهای همجوار آن (رشته تاریخ(،محمدباقر وثوقی، نشر دانشگاه پیام نور،۱۳۹۱، ۲۹۰ص

۳- تحولات سیاسی صفحات جنوبی ایران، مجموعه گزارش های کارگزاران بنادر و جزایر مسکون خلیج فارس، محمدباقر وثوقی، وزارت امور خارجه، موسسه چاپ و انتشارات (۱۳۸۱(، ۲۷۲ص

۴- خلیج فارس از دیرباز تاکنون: خلیج فارس، دریای پرماجرای ایرانی، یکصد سال کشمکش پس از پنج هزار سال جنگ و ستیز در گاهواره تمدن ،احمد اقتداری ، انتشارات امیرکبیر، ۱۳۸۹، ۴۱۶ص

۵- نقش بصره و بنادر کرانه‌های شمالی خلیج‌فارس در روابط ایران و عثمانی (۱۲۶۳ ـ ۱۰۴۹ ه.ق / ۱۸۴۷ ـ ۱۶۳۹م( ، غلامحسین نوعی، انتشارات بوشهر، ۱۳۸۳، ۲۵۸ص

۶- «رقابت بین‌المللی در خلیج فارس»)۱۷۶۳ – ۱۶۲۲(، مصطفی عقیل ، ترجمه یاسر قزوینی‌حائری،انتشارات امیرکبیر،۱۳۹۱،۲۶۳ص

۷-جزایر سه‌گانه ایرانی در خلیج فارس: پژوهشی تاریخی – حقوقی ، نقی طبرسا، انتشارات موسسه مطالعات و تحقیقات بین المللی ابرار معاصر تهران ( ۱۳۹۰)، ۱۰۴۶ص

۸-مجموعه مقالات پانزدهمین همایش بین المللی خلیج فارس “خلیج فارس: امنیت و همکاری منطقه ای در روند تحول سیاست های جهانی”اسفندماه ۱۳۸۳ ،پرویز افشاری )به اهتمام(، احمد سلطانی نژاد )به اهتمام(، انتشارات وزارت امور خارجه، موسسه چاپ و انتشارات،۱۳۸۴، ۳۴۴ص

۹-مجموعه مقالات چهاردهمین همایش بین المللی خلیج فارس خلیج فارس، تحولات منطقه ای پس از اشغال عراق، تهران – بهمن ماه ۱۳۸۲ ،مجتبی فردوسی پور(به اهتمام)، انتشارات  وزارت امور خارجه، موسسه چاپ و انتشارات،۱۳۸۳، ۶۲۶ص

۱۰-مجموعه مقالات همایش بین المللی خلیج فارس در گستره تاریخ: ۳-۴ خرداد ۱۳۸۴ ،محمدرضا زادهوش )ویراستار، (اصغر منتظرالقائم )گردآورنده(، انتشارات دانشگاه اصفهان، ۱۳۸۴، ۵۴۰ ص

۱۱-مجموعه مقالات سیزدهمین همایش بین المللی خلیج فارس، خلیج فارس در پرتو دگرگونی های جهانی … ،مجتبی فردوسی پور، انتشارات وزارت امور خارجه، موسسه چاپ و انتشارات، ۱۳۸۲، ۵۵۴ص

۱۲-مجموعه مقالات همایش بین المللی فارس در جنگ جهانی اول ،علی اکبر صفی پور )به اهتمام)، انتشارات بنیاد فارس شناسی،۱۳۹۰، ۴۱۶ ص 

۱۳-خلیج فارس: کشورها و مرزها ،پیروز مجتهدزاده، مژگان مهدوی )ویراستار(، انتشارات عطایی ، ۱۳۸۸، ۶۴۰ص

۱۴-خلیج فارس و مسایل آن ،همایون الهی، انتشارات قومس ،۱۳۸۶، ۴۸۰صفحه

۱۵-جغرافیای تاریخی خلیج فارس، نام خلیج فارس در درازای تاریخ ، پیروز مجتهدزاده، انتشارات سایه روشن، ۱۳۸۳، ۱۶۰صفحه

۱۶-روزگاران: کتاب خلیج فارس ،ریحانه امینی، انتشارات روایت فتح، ۱۳۸۸، ۱۰۲ص

۱۷-بریتانیا و خلیج فارس ،شبنم برزگر، انتشارات پردیس دانش، ۱۳۸۸، ۳۲۴ص

۱۸-پارسیان: پاسبان خلیج فارس ،نصرالله کریمی،انتشارات همسایه، ۱۳۹۱، ۴۲۶ص

۱۹-خارجیان در خلیج فارس ،بیژن اسدی، انتشارات باز، ۱۳۸۴، ۱۴۴ص

۲۰-جغرافیای خلیج فارس ،سیمین ارمغان،انتشارات آییژ  بهرام آزادبخت،، ۱۳۸۸، ۱۹۲ص

۲۲- تاریخ سیاسی، اجتماعی و فرهنگی خلیج فارس ،مرتضی اشرافی، مجتبی اشرافی، مجید اشرافی

،انتشارات علامه بهبهانی ،۱۳۹۰، ۱۷۴ص

۲۳=ا طلس خلیج فارس در آینه اسناد ،حمید بحیرایی، علیرضا عباسی سمنانی، رقیه گل وردی، انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح ،۱۳۹۱، ۱۶۶ص

۲۴- خلیج فارس در نقشه های کهن ، جواد صفی نژاد، محمدرضا سحاب، علی اکبر محمودیان، هوشنگ قاسمی، فرهاد تهرانی، کلود کرباسی )مترجم( بهرام کیهان خدیو )مترجم( پژمان اکبرزاده )مترجم( علی مهران )مترجم( عباس هاشمی اسحق پور )مترجم(،انتشارات موسسه جغرافیایی و کارتوگرافی سحاب، ۱۳۸۴، ۱۰۸ص

۲۵- وصف خلیج فارس در نقشه های تاریخی ، محمدباقر وثوقی، جواد صفی نژاد، محمدحسن گنجی، فاطمه فریدی مجید، امیرهوشنگ انوری، حسن حبیبی )زیرنظر(، انتشارات بنیاد ایران شناس، ۱۳۸۶،۴۴۰ص

۲۶- تاریخ اقتصادی و سیاسی خلیج فارس در عصر افشاریه و زندیه،  حمید اسدپور، انتشارات موسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی، ۱۳۸۷، ۴۲۰ص

۲۷- ژئوپولیتیک خلیج فارس: ویژگی های زمین شناسی، تاریخی و جغرافیایی ، علی میثمی ، انتشارات بهین، ۱۳۸۹، ۲۸۴ص

۲۸- گزیده مقالات و اخبار روزنامه های مهم درباره خلیج فارس ۱۳۲۰ – ۱۲۵۳ ه.ش ، حسن حبیبی (مقدمه)، امیرهوشنگ انوری (تدوین) ، انتشارات  بنیاد ایران شناسی، ۱۳۹۰، ۷۱۸ص

۲۹-بنادر ایران در خلیج فارس ، کاظم سادات اشکوری، حسین نوربخش ، انتشارات دفتر پژوهشهای فرهنگی، ۱۳۸۲، ۱۰۴ ص

۳۰- مطالعاتی در باب بحرین و جزایر و سواحل خلیج فارس ،عباس اقبال آشتیانی ، انتشارات اساطیر، ۱۳۸۴، ۱۷۶ص

۳۱- خلیج‌فارس و نقش استراتژیک تنگه هرمز ،محمدرضا حافظ نیا، غلامحسین غلامحسین زاده (ویراستار) ، انتشارات سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت)، ۱۳۹۱، ۵۲۶ص

۳۲- کشورها و مرزها در منطقه ژئوپلیتیک خلیج فارس: سلسله نوشتاری در جغرافیای سیاسی خلیج فارس ،پیروز مجتهدزاده، حمیدرضا ملک محمدی (مترجم) ، انتشارات  وزارت امور خارجه، موسسه چاپ و انتشارات، ۱۳۸۶، ۲۶۰ص

۳۳- بررسی های تاریخی خلیج فارس و نقشه های تاریخی ،حجت الله حیدری ، انتشارات افلاک، ۱۳۹۰، ۶۴ص

۳۴- بررسی اجمالی جنگ های خلیج فارس (۲۰۰۳ – ۱۹۸۰م) ، رضا شیرزادی ، انتشارات بنیاد حفظ آثار و ارزشهای دفاع مقدس، ۱۳۸۶، ۱۳۴ ص

۳۵- خلیج فارس، مهد پارسیان از باستان تا پهلوی ، محمود مقدس جعفری، محمدجواد مشکور (مقدمه) ، انتشارات اقبال، ۱۳۸۶، ۲۴۴ ص

۳۶- جغرافیای جزایر ایرانی خلیج فارس، استان بوشهر، جزایر خارک، خارکو، شیف، ام الکرم، جبرین ،سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (پدید آور)، انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ۱۳۸۱، ۳۲ص

۳۷- جغرافیای تاریخی خلیج فارس، نام خلیج فارس در درازای تاریخ ،پیروز مجتهدزاده ،انتشارات سایه روشن، ۱۳۸۳، ۱۶۰ ص

۳۸- تاریخ اقتصادی و سیاسی خلیج فارس در عصر افشاریه و زندیه ،حمید اسدپور ، انتشارات موسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی، ۱۳۸۷، ۴۲۰ص

۳۹- نام خلیج فارس در طول تاریخ (به دو زبان فارسی و عربی) ، محمدجواد مشکور (محقق)، عطاء الله تدین (مقدمه)، فرید قاسملو (مقدمه) ، انتشارات المعی، ۱۳۸۷، ۶۸ص

۴۰- جزیره قشم: صدف ناشکافته خلیج فارس ،علی بلوکباشی ، انتشارات  دفتر پژوهشهای فرهنگی، ۱۳۸۵، ۱۰۴ص

۴۱- منظومه هایی برای خلیج فارس ؛ سیدجعفر حمیدی ،  انتشارات لیان، ۱۳۹۰، ۶۴ص

۴۲- اطلس خلیج فارس در آینه اسناد ، حمید بحیرایی، علیرضا عباسی سمنانی، رقیه گل وردی، انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ۱۳۹۱، ۱۶۶ص

۴۳- پرتغالی ها در خلیج فارس ، محمدباقر وثوقی،  انتشارات وزارت امور خارجه، موسسه چاپ و انتشارات، ۱۳۹۰، ۶۳۰ص

۴۴- خلیج فارس و کشورهای جنوبی آن، پژوهش در زمینه شناخت امارات عربی متحده، بحرین، عراق، عربستان ، ایرج افشارسیستانی ، انتشارات قلم آشنا، ۱۳۸۱، ۳۸۰ص

۴۵- روابط عمان و فرانسه و تاثیر آن بر تحولات خلیج فارس (۱۷۱۵ – ۱۹۰۰ م) ، سلطان بن محمد قاسمی، محمدباقر وثوقی (مترجم)، فرامرز فرامرزی (مترجم)، مهدی عباسی (ویراستار) ،  انتشارات موسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی، ۱۳۹۰، ۱۷۴ص

۴۶- تحولات سیاسی صفحات جنوبی ایران، مجموعه گزارش های کارگزاران بنادر و جزایر مسکون خلیج فارس ، محمدباقر وثوقی ، انتشارات وزارت امور خارجه، موسسه چاپ و انتشارات، ۱۳۸۱، ۲۷۲ص

۴۷- نادرشاه افشار به سوی امپراتوری دریاها: شرح تحولات منطقه ای و نقش نیروی دریایی نادرشاه در خلیج فارس و … ، امین قیطاسی، کاظم عابدینی مطلق (ویراستار) ، انتشارات آفرینه،۱۳۹۰، ۲۰۸ص

۴۸- جغرافیای سیاسی و نظام حقوقی آب‌های ایران (خلیج‌فارس، دریای عمان و دریای خزر) ، محمدحسن نامی، علی محمدپور، فرهاد فیاض (ویراستار) ، انتشارات سهره، ۱۳۹۰، ۱۴۰ص

۴۹- خلیج‌فارس و نقش استراتژیک تنگه هرمز ، محمدرضا حافظ نیا، غلامحسین غلامحسین زاده (ویراستار) ، انتشارات سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت)، ۱۳۹۱، ۵۳۶ص

۵۰- خلیج همیشه فارس: نام خلیج فارس مستند به مدارک تاریخی، تنگه هرمز حیات اقتصادی جهان، چگونگی باز پس گیری جزایر سه گانه … ، احمد عابدیان ، انتشارات  نوآور،۱۳۸۸، ۱۵۲ص

برگرفته از :  دریای پارس

مقالات مرتبط: :

اولین مقاله ای که راهکارهای دفاع از نام خلیج فارس را رسانه ای و مطبوعاتی کرد. ۱۳۸۱

 عجم، محمد، ۱۳۸۲، اسامی جغرافیایی باستانی میراث بشریت، پژوهشی در مورد دو نام خلیج فارس و خزر و چالشهای فرا روی، همایش ملی ژئوماتیک ۱۳۸۲، تهران، سازمان نقشه برداری کشور،

از همین نویسنده:
اعتبار قانونی، تاریخی و جغرافیایی نام خلیج فارس گزارش منتشر شده در وبسایت سازمان ملل 2006 نویسنده دکتر محمد عجم [۴]

Conspiracy to change a heritage name “The Persian Gulf”

by M.Ajam, 2002

خلیجی به نام فارس (نقدی بر عملکرد رسانه های عربی در مورد نام خلیج فارس( پایگاه مجلات تخصصی نور مگزین)

 

 خلیج فارس در قراردادهای عربی و معاهدات و حقوق بین المللی
محمد عجم
کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، شماره ۱۵۵، فروردین ۱۳۹۰  ص ۲
مشاهده متن   [PDF 457kb]
   

 بحران های آفریقایی، حق تعیین سرنوشت و عملکرد دوگانه دولت های غربی
محمد عجم
فصلنامه مطالعات آفریقا، شماره ۲۲، پاییز و زمستان ۱۳۸۹  ص ۵
   

 القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاههای نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا
محمد عجم
فصلنامه مطالعات آفریقا، شماره ۲۱، بهار و تابستان ۱۳۸۹  ص ۳
   

 خلیج فارس نامی به قدمت تاریخ
محمد عجم
ماهنامه رویدادها و تحلیل ها، شماره ۲۳۳، ۱۳۸۸  ص ۳۹
مشاهده متن   [PDF 91kb]
   

 نقدی بر عملکرد رسانه های عربی در مورد نام خلیج فارس / روزنامه الشرق الاوسط
محمد عجم
فصلنامه یاد، شماره ۸۰، تابستان ۱۳۸۵  صص ۲۵۳-۲۶۲
مشاهده متن   [PDF 116kb]
   

 ا
 چکیده   مشاهده متن   [PDF 186kb]
   

 عکس العمل رسانه های گروهی عرب در باره نام خلیج فارس
مترجم: محمد عجم
ماهنامه پیام دریا، شماره ۱۴۷، فروردین ۱۳۸۵  ص ۸۴
   

 دروازه کاسپین
محمد عجم
ماهنامه پیام دریا، شماره ۱۳۳، آذر ۱۳۸۳  ص ۸۲
مشاهده متن   [PDF 128kb]
   

 اسناد هویت ملی
محمد عجم
ماهنامه پیام دریا، شماره ۱۳۱، مهر ۱۳۸۳  ص ۵۴
مشاهده متن   [PDF 109kb]
   http://www.iranseda.ir/FullItem/?g=849359   رادیو ایران سابقه  شکل گیری روز ملی خلیج فارس

http://www.aftabir.com/articles/user_articles.php?u=ajam20

http://www.bashgah.net/fa/category/show/67491

http://hamshahrionline.ir/details/101174

http://www.persiangulfstudies.com/fa/index.asp?P=NEWS2&Nu=71

  • خلیج فارس و قراردادهای بین المللی،نوشته دکتر عجم[۳۴]
    • کتاب اسناد نام خلیج فارس نسخه آنلاین 1383(نامی کهن تر از تاریخ مکتوب و میراث فرهنگی) [۱۹]
    • کتابخانه و موزه اسناد مجلس شورای اسلامی[۲۰]
    • سازمان مطالعات خلیج فارس[۲۱]
    • سازمان مطالعات خلیج فارس[۲۲]
    • مستندات تصویری ویدیو در یوتیوب
    • فیلم مستنداسناد نام خلیج فارس[۲۳]
    • نامهای سرزمین ایران و خلیج فارس دکتر عجم[۲۴]
    • پرشن گلف آنلاین ۲۰۰۲[۲۵]
    • ماهنامه تخصصی کتاب شماره 155[۲۶]
    • رادیو ایران [۲۷]
    • تعدادی از نقشه های کهن خلیج فارس منتشر شده در کتاب اسناد نام خلیج فارس [۲۸]
    • علت نام گذاری خلیج فارس از دیدگاه جغرافی دانان قدیم و جدید دکتر عجم[۲۹]
    • [۳۰]
    • [۳۱]

پیشنهادروز ملی خلیج فارس چگونه  و چرا تحقق یافت | parssea

 

تغییر معیارها و ارزش های اجتماعی – داماد و عروس قدیم و جدید

 1288قمری عمله طرب مطربCARPT PERSIA2-farrokh-family-photo-reza-sh

اگر  تا صد سال پیش  جوانی می خواست به خواستگاری برود معیار او برای انتخاب همسر چه بود؟

 

 

 

 

یک دختر مطرب  دوره قاجار  حدود صد سال قبل  اینها برای عروسی های زنانه  مطربی(رقص و دایره و آواز) می کردند مطرب ها معمولا از طبقات پایین جامعه و از قربتها یا کولی ها بودند.

 

zibaNAser SHAH

ناصر الدین شاه  شاه جم جاه  اعلیحصرت همایونی در میان همسران

ملکه های زیبایی ایران در دوره ناصر الدین شاه.

تا کمتر از  یک قرن قبل  معیار عروس زیبا این بود که صورتی گرد و گوشتالو و سرخ و سفید داشته باشد. معنی آن این است که قد بلند اهمیتی نداشته بلکه چاق بودن عروس یک ارزش بوده است.  زیبا ترین دختر چاق ترین آن بوده است.

همانطور که می بینید زنان ناصر الدین شاه که از میان زیبارویان انتخاب می شده اند همگی چاق و صورتهای گوشت آلو و چاقی دارند.

اما مرد یا داماد خوب آن بوده است که برپشتش بزنند گرد و خاک بلند شود. منظور این است که طرف اهل کار و سختکوشی باشد. تا کمتر از 70 سال قبل  می گفتند

اگر لباس شیک داشته باشد داماد خوبی نیست و بدرد ولگردی می خورد ما دخترمان را به کرواتی و کت شلواری شیک پوش نمی دیم.

مثلا تصور کنید که   آشواریا رای  در هند و یا  گلشیفته فراهانی  در ایران  100 پیش بدنیا آمده بود هیچ  آقا زاده و شاهزاده ای هم  به  خواستگاریش نمی رفت چون  صورت لاغر  و فرو رفته ای مثل گدایان داشته و بد قیافه  محسوب می شد.

د ر عصر قاجار، شيوه‌ي پوشش زنان در محيط خانه و بيرون از آن، متفاوت بود. نوع پوشش آنان را در درون خانه از لحاظ تاريخي مي‌توان به سه دوره تقسيم کرد:

دوره‌ي اول، از ابتداي دوران قاجار تا مسافرت «ناصرالدين‌شاه» به فرنگ.

دوره‌ي دوم، از مسافرت «ناصرالدين‌شاه» تا پايان عصر ناصري و ابتداي دوره‌ي مظفّري.

دوره‌ي سوم، از ابتداي دوره‌ي مظفري تا پايان دوره‌ي قاجار.

دوره‌ي اول، از ابتداي دوران قاجار تا مسافرت «ناصرالدين‌شاه» به فرنگ

لباس زنان را در دوره‌ي اول، پيراهن کوتاه بدون يقه‌اي تشکيل مي‌داد که جلوي آن باز و دکمه‌هاي زرين و مرواريد نشان زينت‌بخش آن بود. نزد خانواده‌هايي که از ثروت کافي برخوردار بودند، اين دکمه‌ها از طلا و مرواريدبود. نوع پارچه‌ها ابريشمي بود که گاه چندين رشته مرواريدبه دور يقه دوخته مي‌شد.

معمولاً پيراهن‌ها را شلواري گشاد، مانند شلوار مردان و نيم‌تنه‌اي کوتاه به نام «ارخالق» تکميل مي‌کرد. بر روي آن «چاپکين» مي‌پوشيدند که عبارت بود از پيراهن بدون يقه‌اي که جلوي آن باز بود و در زير کمر، از چپ به راست دکمه مي‌خورد. پوشش سر را نيز پارچه‌اي به شکل سه‌گوش تشکيل مي‌داد که به آن «چارقد» مي‌گفتند و از انواع آن مي‌توان به دو نمونه‌ي چارقد «قالبي» و «آفتاب‌گرداني» اشاره کرد.

دوره‌ي دوم، از مسافرت «ناصرالدين‌شاه» تا پايان عصر ناصري و ابتداي دوره‌ي مظفّري

مسافرت ناصرالدين شاه به فرنگ و روسيه و ديدن بالرينهاي «پترزبورگ» كه شلوار بافته‌ي چسبان و نازكي به پا مي‌كردند و دامن هاي بسيار كوتاهي به اندازه يك وجب روي آن مي‌پوشيدند، شاه را بر آن داشت كه زن‌هاي حرم خود را به پوشيدن اين نوع لباس تشويق کند. او زنان حرمسرا را واداشت تا چاقچورها (شلوار بلند چين دار مخصوص زنان) را کنار گذارند، شليته هاى كوتاه بپوشند و سر و موى خود را نيز با روسرى هاى سفيد ساده بپوشانند. سليقه شاه اندك و آرام از درون حرمسرا به بيرون سرايت كرد و بسيارى از زنان و دختران خواص نيز به آن گراييدند اما اين خواست در ميان مردم عادي و به دليل فضاي مذهبي حاکم بر جامعه، جاي خود را پيدا نکرد.

دوره‌ي سوم، از ابتداي دوره‌ي مظفري تا پايان دوره‌ي قاجار

در اين دوره، کت و دامن و لباس به شيوه‌ي فرنگي به‌ويژه در ميان زنان طبقه‌ي مرفه افزايش يافت. خانواده‌هاي وابسته به دربار از اين نوع پوشش استفاده مي‌کردند و زنان روشنفکري چون «قرة‌العين» نيز بدون حجاب در جمع ظاهر مي‌شدند.

لباس بيروني خانم‌ها، چادر يک‌شکل و همانندي بود که سر تا پاي زنان را کاملاً مي‌پوشاند و معمولاً از پارچه‌هاي ابريشمي، پشمي، تافته و اطلس بود که به رنگهاي سياه، آبي پررنگ و آبي نيلي تهيه مي‌شد. عموم زنان ديگراز پارچه هاي نخي راه راه يا گلدار استفاده مي‌كردند كه با دو شيوه‌ي دوخت از هم شناخته‌ مي‌شدند.

بر روي اين چادرها روبندي به‌منظور پوشاندن چهره استفاده مي‌شد که پارچه‌هاي چهارگوش و يا مستطيل شکل بود و قسمت پوشش چشم‌ها را توردوزي کرده بودند. اين روبنده توسط قلاب‌هايي به پشت سر بسته مي‌شد. چگونگی

zanannIran1890

گي شکل و نوع اين قلاب‌ها مشخص‌کننده‌ي طبقه‌ي اجتماعي فرد بود. و بالاخره قسمت بعدي اين پوشش را چکمه‌اي به نام «چاقچور» تشکيل مي‌داد. در اواخر دوره‌ي قاجار، نوعي روبنده به نام «پيچه» متداول شد که کوچک و مربع شکل بود و از موي دم اسب تهيه مي‌شد.

اما لباس زنان ايلياتي و روستايي که اکثر آنها در کارهاي اقتصادي خانواده سهمي داشتند، به‌مراتب شکل راحت‌تر و آزادتري داشت. بيشتر آنها از همين لباس‌هاي محلي امروزه استفاده مي‌کردند. روح حاکم بر زندگي مردم در دوره‌ي قاجار، روح مذهبي بود و آموزش و تربيت کودکان نيز بر همين اساس قرار داشت. مهمترين رکن اجتماعي، خانواده بود که از شوهر، زن يا زنان و فرزندان تشکيل مي‌شد. جايگاه زن در چنين جامعه‌اي، در اندرون خانه بود و به مراتب دور از تغيير و تحولاتي بود که در جامعه رخ مي‌داد .

محل سکونت از دو قسمت اندروني و بيروني تشکيل مي‌شد. مرد خانه در بخش بيروني آن حضور داشت. مي‌توانست از دوستان، آشنايان و ديگر مراجعين پذيرايي کند و کليه‌ي فعاليت‌هاي خود را در آنجا انجام دهد.

از آنجا که نقش مذهب در چنين جامعه‌اي، نقشي اساسي بود، گزينه‌ها‌ي تربيتي و آموزشي خانواده را مسجد، وعظ و قوانين و سنت‌هاي جاري جامعه تشکيل مي‌داد. نقش خانواده، انتقال انديشه‌هاي مذهبي به کودکان بود و پدر نيز پيشه و هنر خويش را به فرزند مي‌آموخت تا جانشين بلافصل او گردد.

در همین رابطه:

جن ها خانم های …. را…..داستان هویچ و سکون زمین وکولر ! عجیب ولی واقعی!!

پیشنهاد ایران برای بیمه شرکتهای نفتی هند

خبرگزاری رویترز از منابع صنایع نفت نقل کرده ایران به هدف افزایش فروش نفت خام کشور پیشنهاد ارائه بیمه به شرکت های نفتی هند را مطرح کرده است. 

بنا به گزارش های خبری، تحریم های بین المللی ، صادرات نفت خام این کشور در سال ٢۰۱۲ را به نصف کاهش داده است و کاهش صادرات نفت برای ایران ماهانه ۵ میلیارد دلار ضرر مالی به همراه دارد.

تحریم های کشورهای غربی علیه ایران شرکت های نفتی و پالایشگاه های هند را وادار کرده است تا واردات نفت خام ایران را به طور چشمگیری کاهش دهند زیرا شرکت های بیمه هند دیگر روند انتقال نفت خام ایران به هند را تحت پوشش خدمات خود قرار نمی دهند.

در شرایطی که هند دومین خریدار بزرگ نفت ایران در سطح جهان محسوب می شود، میراپا مویلی، وزیر نفت هند پس از دیدار با رستم قاسمی، همتای ایران خود گفته است «آن ها (مقامات ایران) گفته اند می توانند شرکت های نفتی و پالایشگاه های ما را بیمه کنند».

رستم قاسمی، وزیر نفت ایران پس از این دیدار گفته است «ما گفتگوهای پرثمری داشتیم … جلسات ما در مورد بخش انرژی بودند».

آقای قاسمی به هدف افزایش صادرات نفت ایران به هند و سرمایه گذاری این کشور در بخش نفت و گاز این کشور به مدت سه روز به دهلی نو سفر کرده است.

دو شرکت نفتی «Hindustan PetroleumCorp» و «Mangalore RefineryPetrochemicals Ltd » به دلیل مشکلات اخذ بیمه از ماه آوریل خرید نفت ایران را متوقف کردند.

رویترز به نقل از منابع بازرگانی گزارش داده است هند در سال مالی جاری واردات نفت ایران را تا سقف ٢٦ و نیم درصد کاهش داد و در ماه آوریل انتقال محموله های نفت این کشور را به ۵٦ و نیم درصد کاهش داد.

از منابع صنایع نفت نقل شده است که آقای قاسمی به هدف افزایش صادرات نفت و رفع عدم توازن تجاری کشور پیشنهاد امضای توافق نامه تولید مشترک با شرکت های نفتی برای توسعه میدان نفتی «فرزاد ب» را با دولتمردان دهلی نو مطرح کرده است.

رویترز به نقل از منبع دیگری می نویسد ایران همچنین به هند پیشنهاد کرده است تا گاز ایران را به صورت مایع از طریق عمان وارد کند. ایران فن آوری مورد نیاز برای مایع کردن گاز در اختیار ندارد، بنابراین از هند خواسته است تا برای تبدیل گاز ایران به مایع از مسیر عمان استفاده کند.

وزیر نفت هند پس از دیدار با همتای ایرانی خود گفت طرفین نسبت به تداوم تجارت با یکدیگر ابراز تمایل کردند. 

بنا به گزارش رویترز، هند از ایران خواسته است تا به هدف رفع کمبودهای راهبردی این کشور در مناقصه های تامین نفت شرکت کنند.

خبر دیگری از اعمال جنایتکارانه مداوم علیه زنان در عربستان

تعرض شاهزاده‌سعودی‌به‌دختر عربستانی

 

چند روز قبل خبرگزاری ها گزارش دادند یک  شیخ زاده عربستانی در هالی که دختری برهنه را از ماشین به بیرون پرتاب کرده مشاهده کردند و دخترک را بی جان یافتند. اما در خبر دیگری
منابع خبری عربستانی از اقدام شاهزاده  (شیخ زاده) «فهد بن خالد آل سعود» یکی از اعضای خاندان حاکم سعودی به تهدید مسلحانه و ربودن یک دختر عربستانی و تجاوز به وی خبر می‌دهند.
 پایگاه خبری سما سوریه به نقل از منابع خبری در عربستان سعودی اعلام کردند که شاهزاده «فهد بن خالد آل سعود»، یکی از اعضای خاندان حاکم سعودی پس از تهدید مسلحانه یک دختر عربستانی و ربودن وی، او را مورد تعرض قرار داد. 

این منابع در این‌باره می‌گویند که شاهزاده «فهد بن خالد آل سعود» این دختر عربستانی را در یکی از سواحل شهر جده در غرب عربستان سعودی ربود و در توجیه این اقدام خود گفته است که وی در حالت مستی بوده و بر اقدامات و افعال خود مسلط نبوده است.

منابع فوق همچنین می‌گویند که این شاهزاده سعودی در حین ربودن این دختر عربستانی اقدام به شلیک به سمت یکی از نگهبانان کرده و موجب زخمی شدن وی از ناحیه شانه شده است.

آنان می‌گویند که پلیس عربستان سعودی این دختر را در ویلای شخصی این شاهزاده سعودی درحالی یافتند که به زور بازداشت شده بود.

این منابع تاکید می‌کنند: به دلیل اینکه این شاهزاده سعودی یکی از اعضای خاندان حاکم در کشور عربستان سعودی به شمار می‌آید، به همین دلیل پلیس شهر جده شاهزاده فهد را آزاد و این دختر عربستانی را به اتهام فساد اخلاقی بازداشت کرد.